Iаsaýı
Iаsaýı – kópqyrly kúrdeli tulǵa. Bázbireýge qylýetke túsip, alańsyz hıkmetin jazǵan aqyn kóriner. Qoja Ahmet Iаsaýı – túrki halyqtarynyń birligine sham jaqqan qaıratker. Túrkini arab-parsylanýdan saqtap, dindi túrkilik salt-dástúrge negizdeı bilgen biregeı ǵulama. О́z zamanynyń shyraqshysyna aınalǵan tulǵanyń biz bilmes qyrlary orasan. Búgingi sóz Iаsaýıdiń jan ǵalymy men tán ǵalymy jaıly túbirli tujyrymy haqynda bolmaq.
«Jan ǵalymy haziretine jaqyn turar,
Tán ǵalymy nápsi qushyp qaladúr»,
deıdi aqyn. Jan ǵalymy dep qoǵamdyq ǵylymdarmen qatar teologııany, ar-ıman bilimin júrekke toqyǵan jandy nusqaıdy. Al tán ǵalymy dep tehnıkalyq, jaratylystaný ǵylymdarymen shektelgen adamdy meńzeıdi. Rasynda, jan bilimin keýdege toqymaýdan jer betinde ártúrli zorlyq-zobalań artyp, adamǵa adam qasqyr bolǵany jasyryn emes. Tek dúnıe úshin, jeke denesi úshin ǵana áreket etetin tán biliminiń «tarlandarynyń» aqyly bir basynan artylmaı otyr. Máselen, nege «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilim alǵan, shet tilderin meńgergen jastardyń birshama bóligi adamdyq muratqa, ulttyq muratqa pysqyryp qaramaıdy? Nege ultqa qyzmet etýdi adamdyq borysh dep eseptemeıdi? Nege elimizden shetelderge oqýǵa ketken tálimgerlerdiń kóbi sol elde qalyp qoıyp, elge paıda keltirý emes, mansap pen baıýdy ǵana murat tutady? Nege tom-tom kitap oqyǵan adamdar zulymdyqqa baryp, sáýlesi óz keýdesin jylytýǵa jetpeı jatady? Nege kópshilik bilim degen aqparat dep uǵady? Mine, jan bilimi men tán biliminiń aıyrmasy. Jan biliminiń jetkiliksizdigi, ulttyq tárbıe arqyly boıǵa sińer ar, uıat, ujdan biliminiń keýdede irgetas qalamaýy – tamyrsyz qańbaqtardyń qaptaýyna ákelip soǵýda. Sondyqtan da, aılaly aqyly kóp, biraq kisige meıirimi men janashyrlyǵy joq, aqyl men jany tánge shyrmalǵan adamdar kóp-aq. Baqsaq, jan biliminiń negizin batystyq qalamgerler Injilden alsa, shyǵystyq aqyndar Qurannan alyp jatady. Al ózge ǵulamalar Ar-uıat ilimin saqtaý arqyly jan biliminiń nuryna qaýyshady. Dostaevskııdiń Injildi qoınynan tastamaýy, Tolstoıdyń Injildiń aǵartýshylyq samalyn nasıhat etýi, Baıronnyń «Qabyly», Mıltonnyń «Joǵalǵan jumaǵy», Danteniń «Qudiretti komedııasy» Batys alyptarynyń Injil rýhymen tyǵyz baılanysyn dáıekteıdi. Qaıbir iri shyǵarmanyń túbiri kıeli kitapqa tireledi. Iаsaýı aıtqan jan ǵylymy – tamyrdy máńgilik ustynǵa tireý arqyly sheksizdikke ulasý. Adam aqyly ar-uıatpen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, jan baılyǵy bolmasa, aqyl da óz fýnksııasyn tolyq atqara almaıdy.
«Kabýsnama»
«Kabýsnama» kitaby hıkmettiń qaınar-bulaǵy ispetti. Keýqaýs patshanyń 63 jasynda uly Gılanshahqa qaldyrǵan eńbegi on ǵasyr boıy oqyrman qaýymnyń sanasyn qozǵap keledi. Kitaptyń «Jomarttyq týraly» atty bóliminde aqyldyń eki túri jaıly baıan etiledi. «Aqyl eki túrli bolady. Birinshisi – týma aqyl, ıaǵnı tabıǵı deıdi. Bul adamdaǵy tabıǵı qymbat qasıet, ekinshisi – kásiptik aqyl, ıaǵnı eńbekpen tabylǵan aqyl. Týma aqyl men kásibı aqyl qosylsa, danyshpan bolady». Shynynda, aqyly asyp týǵan ǵulamalar ǵasyrlar qoınaýyna parasat dánin ekti. Shákárimniń Abaı týraly sózinde: «Ibrahım myrza, musylmansha, oryssha ǵylymǵa júırik hám Allanyń bergen aqyly da bul qazaqtan bólek dana kisi boldy. Erjetken soń ol kisiden taǵylym alyp, ártúrli kitaptardan oqyp, nasıhatyn tyńdap az ǵana ǵylymnyń sáýlesin sezdim. Ibrahımniń turaǵy qazaq ishi bolǵandyqtan qadiri az bilindi. Olaı bolmaǵanda dánishpan, ǵulama, fılosof kisi edi», deıdi. Osynda «Allanyń bergen aqyly bul qazaqtan bólek» degen sózge úńilelik. Rasynda, Abaı danyshpandyǵy, oqyǵan bilimin sonshalyq tereń toqýy fenomenaldyq deńgeıde.
«Aqyl qusy adaspaı aspandasa,
Álemde nárse bolmas oǵan tasa,
Jeti kók jerden ońaı basqysh bolyp,
Ǵaryshqa qol jetedi qarmalasa».
Baqsaq, búgingi kópshiliktiń aqyly ártúrli qoǵamdyq dúnıelerge mataýly. Aqylyn naqty bir baǵytqa buryp, adamdyq, ulttyq maqsatpen shuǵyldanyp júrgen, óz janyna tereń boılaǵan jandar az. Esh maqsatsyz ýaqyt mashınasyna otyryp, jolaı ártúrli tústerge aqyly kómilgen jolaýshylar nege úlgermek? Aqyldyń eń uly mindeti – ózin taný. Tolstoı «Ár adam óz aýlasyn sypyrsa, búkil qoǵam tazalanar edi» dedi. Al áıgili Mahatma Gandı «Álemdi túzegiń kelse, ózińdi túze!» uranyn alǵa shyǵardy. Kabýsnamada: «Kimde-kim ózin-ózi bılep, ilim men óner úırengen jaǵdaıda ǵana baıandy baqytqa qol jetkizedi» degen támsil bar. Uly jazýshy Nıkolaı Gogol «Men jas kúnimnen jeke adamdy zerttep, onyń bet pishimindegi ózgeris pen qımyl-qozǵalystyń ózinen-aq jan qubylysyn ustap alǵym keletin, sóıtsem áýeli, óz janyńdy tereń zertteý kerek eken» degen tujyrymǵa keledi.
Iаǵnı «Kabýsnamada» aıtylǵan kez kelgen týma aqyl óziniń eń basty muratyn umytpaı, mańyzdy arnalarǵa jumylǵanda ǵana jaralǵan mánine saı bolmaq. Al siz aqyl soqańyzdy qaı qyrmanǵa salyp júrsiz, qadirli oqyrman?
