Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Syntastarda syr jatyr
Aqtóbe oblysynda sońǵy jyldary ǵun kezeńiniń 400-den astam eskertkishi tabyldy. Arheologııalyq oljalardyń ishindegi eń aıshyqtysy – Elek ózeniniń jaǵasyndaǵy ǵun jaýyngeriniń tonalmaǵan obasy. Ony qum qazyp jatqan ekskavatorshy kezdeısoq tapty. Dáýletti jas kósem jerlengen orynnan uzyndyǵy 1.20 sm altyn sapty semser, beldiktiń kúmis japsyrmalary shyqty. Janyna jerlengen tulparynyń eri qatty aǵashtan jasalǵan, júgeni altyn japsyrmalarmen qaptalǵan.
Konferensııada L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti túrkologııa jáne altaıtaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Qarjaýbaı Sartqojauly skıfterdiń kóshi-qon jolyndaǵy óte kóne jádiger – syntastardy túgendep, ǵylymı aınalymǵa engizý kerektigi jóninde aıtty. Jyl sanaýymyzǵa deıingi HIV ǵasyr men jyl sanaýymyzdyń V ǵasyry aralyǵynda qoıylǵan syntastardy eń birinshi mońǵol ǵalymdary zertteýge kiristi. Olar syntastardyń úsh tomdyq katalogi men úsh tomdyq albomyn jaryqqa shyǵardy. Aıta ketý kerek, syntas uǵymyn túrki tiliniń sózdigine eń alǵash ret M. Qashǵarı H ǵasyrda engizgen.
Arheolog Aslan Mamedovtiń aıtýynsha, qazirgi Aqtóbe oblysy aýmaǵynda j. s. II-IV jáne V ǵasyrlarynda ǵun-sarmattar úlken taıpalyq birlestik qurǵan. Ǵundar osy jaqqa Torǵaı dalasynan kelgen. Oǵan Áıteke bı aýdanynan tabylyp jatqan «geoglıfter» dálel. Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı, Muǵaljar, Temir, Oıyl, Qobda, Yrǵyz aýdandarynda ǵun qonystary kóp tabylsa, Mártók jáne Qarǵaly aýdandarynda óte az, bar bolǵany tórt eskertkish anyqtaldy. «Osy jaqqa kelgen taıpalar ýaqyt óte kele jerleý dástúrin ózgertken. Ádette, ǵun aqsúıeginiń basy sopaqsha bolyp keledi. Jańa týǵan balanyń basyn qatty baılap tastaıtyn dástúri bolǵan. Bizdiń jaqqa II ǵasyrda alǵash kelgen ǵundardyń obalarynan sopaqsha bas súıekter kóptep tabylsa, III-IV ǵasyrdyń obasynda ondaı bastar joq. О́ıtkeni jergilikti sarmat taıpalarynyń áserinen bas pishinin ózgertý úrdisi toqtaǵan.
«Sarmat obalary dóńgelek pishindi, dalalyqta bıik etip úıilse, ózen ańǵarlaryna jaqyn saılardan tabylyp jatatyn ǵun obalary ár túrli: tórtburyshty, oıý tárizdes, gantel tárizdi qurylystar bolyp keledi. Dalalyqta ǵun obasy kózge túspeıdi, áýedegi túsirilim arqyly anyqtalady. Olardyń jerleý dástúri dinı kózqarastarymen baılanysty bolýy múmkin. Taǵy bir erekshelikteri – ǵundardyń obalary tizbektelip kete beredi. Máselen, Oıyl ózeniniń boıyndaǵy Sorlaqmoladan 200-den astam eskertkish, Qaraqobda men Qıyl ózenderiniń ańǵaryndaǵy «Derbisáli-2» qorymynan 46 nysan tabyldy. «Aqbulaq-1,2,3» qorymy 5-6 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Derbisáli – aýdan ortalyǵy Qobdadan 75 shaqyrym sharýa qojalyǵynyń jeri bolǵan. Biz qojalyq ıesine áýeden túsirgen gantel tárizdes qurylystyń fotosyn kórsetkenimizde qatty tań qaldy. Ol kúnde jylqy baǵyp júrgen jerdiń astynda qorǵan bar dep oılamaǵan», deıdi Aslan Mamedov.
Mańǵystaýdaǵy ǵun qalasy
Mońǵolııa, Soltústik Qytaıdy mekendegen jaýynger ǵundar jyl sanaýymyzǵa deıingi III ǵasyrda Han memleketimen qaqtyǵysqa túsip Baıkal, Sibirge qaraı yǵysyp, osy jaqtaǵy taıpalarmen 400 jyl aralasyp ómir súredi. Sodan II-IV jáne V ǵasyrlarda shyǵystan búgingi qazaq jerine kelip, eki baǵytqa bólinedi: biri ońtústik-batysty, basqalary Arqaǵa betke alǵan. Torǵaı jaǵynan qazirgi Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyna kirgen taıpalardyń bir toby osy jerde qalsa, ekinshi top Atyraý men Oral jaǵyna, úshinshi top Mańǵystaý túbegine baǵyt alady. Olardyń qozǵalysy sý joldarymen baılanysty bolǵan. Soǵan qaraǵanda bizdiń zamanymyzdyń basynda Aral teńizi boıy strategııalyq mańyzdy ról atqarǵan. Osy aımaqtan Kaspıı teńizine deıingi saýda joly ǵundardyń baqylaýynda bolǵanyna Mańǵystaýdyń Qaraqabaǵynan tabylǵan oljalar kýá.
Túrkııanyń Akdenis ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ekrem Kalan kóshpendilikten otyryqshylyqqa kóshken ǵun taıpalary týraly zertteýlerimen bólisti. Mal sharýashylyǵy jáne ańshylyqpen aınalysyp, keıin áskerı ónerge mashyqtanǵan Azııa ǵundarynyń turaqty qalalary bolmaı, sý jáne jaıylym izdep únemi kóship júrgen. Keıin iri ózender jaǵasynda Orhon jáne Kerýlen qalalary paıda bolǵan. Baıqal kóli jaǵynda sýarmaly sharýashylyq quryp, dándi daqyldar ósirip, astyqty uralarda saqtaǵan. 2019 jyly arheologter Sibirde, Ivolga qalasynyń janynan astyq saqtaýǵa arnalǵan almurt pishindegi qudyq, qoldan jasalǵan tas dıirmen, jer jyrtýǵa arnalǵan quraldar tapty. Alaıda ózderi ósirgen astyq kóshpeli halyqtyń qajetin óteýge jetpedi ári qural-saıman tapshy bolǵandyqtan, ǵun qaǵany qytaı ımperatorymen shekarada saýda jasaýǵa ýaǵdalasqan. Qytaı ımperatory úshin ǵundarmen saýda, taýar aıyrbasyn jasaý mańyzdy saıası quralǵa aınaldy. Alaıda ǵundar keı ýaqytta qytaılarmen aradaǵy saýdany toqtatqan ne shektep otyrǵan.
Alaıda Ortalyq Azııa jáne Sibir halyqtarynyń ishinde eń birinshi bolyp otyryqshylyqqa jáne qala mádenıetine kóshken ǵundardyń qalalary jóninde jazba derekter óte sarań kezdesedi. «Ǵundardyń tuńǵysh astanasy – Úrimshi qalasy. Olar ejelde jyl saıyn belgili bir ýaqytta Úrimshige jınalyp, Aspan, Jer jáne ata-baba rýhyna arnap qurbandyq shalyp, as bergen», deıdi túrik ǵalymy. Mońǵolııa arheologteri óz jerinde 220 qalanyń ornyn tapsa, Baıqaldan 20 qalanyń orny shyqty.
Reseı Ǵylym akademııasy Sibir bólimshesi Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Evgenıı Bogdanov Mańǵystaýdaǵy ǵun dáýiriniń Altynqazǵan jerleý-ǵuryptyq kesheni men Qaraqabaq porttyq qala jurtyndaǵy zertteýlermen bólisti. Altynqazǵan kesheninde 130 gektar aýmaqta III jáne VI ǵasyrǵa jatatyn jerleý ornynan er adamnyń sándelgen beldigi men at ábzelderi, qymbat tastardan jasalǵan áıelderdiń sándik buıymdary tabyldy. «Qaraqabaq posty III-VI ǵasyrlarda Mańǵystaý túbeginen Edil boıyna ótetin saýda jáne qolóner qalasy bolǵan. Osy qalada Aral men Kaspıı, Edil boıy kóshpeli halyqtarynyń qajeti úshin qolónershiler men zergerler túrli buıymdar jasaǵan. Qaraqabaq pen Altynqazǵanǵa metall buıymdar syrttan ákelinbegen. Attyń eri, júgeni jáne basqa da ábzelderi, aqsúıekter beldigin jergilikti sheberler jasaǵan. Qaraqabaqtyń aınalasynda Jaıyq, Edil, Soltústik Qara teńiz boıy halyqtarymen tyǵyz baılanysta ómir súrgen taıpalar tirshilik etti. Qala qolónershileri túrli organıkalyq qospalardy paıdalana otyryp, qymbat metaldardy almastyratyn juqa quımalar jasaǵan. Oǵan dálel, Qaraqabaqtaǵy on jerleý ornynan shyqqan júzdegen juqa mys plastınka synyqtary. Sheberler kıimge japsyrylǵan asyl tastar kúnge shaǵylysqanda erekshe jaltyraýy úshin astynan juqa japsyrma ótkizip, tastyń jarqyraýyn kúsheıtken. Qolónershiler óte juqa plastınkalardy paıdalanýdy Vızantııa sheberlerinen úırenýi múmkin. Mundaı sándeý úlgisi sol zamandaǵy shyǵyseýropalyq buıymdarda kóp kezdesedi. Arheologııalyq oljalarǵa qarap, III jáne VI ǵasyrlar arasynda Mańǵystaý túbegi arqyly Vızantııamen baılanys ornady dep aıtýǵa negiz bar. Altynqazǵan obasynan tabylǵan kúmisten jasalǵan tórt sándik buıym Edil boıynan tabylǵan buıymdarmen birdeı. Soǵan qaraǵanda Altynqazǵan dinı joralǵy ótkizetin oryn bolǵan. Bul jerde taıpanyń ataqty kósemi jerlenýi múmkin. Zııarat etýge kelgender ózderimen birge qymbat buıymdar ákelip, kósemniń rýhyna syıynǵan degen boljam bar. Qaraqabaqty ǵundar mekendemegen. Biraq osy jerdegi qolónershiler ǵundardyń qoldaýyna ıe bolǵan», deıdi E.Bogdanov.
Saýda jáne sý kózderi úshin tartys
Mońǵol ulttyq ýnıversıteti arheologııalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Sagaan Tórbat Tamır ózeniniń jaǵasyndaǵy Ýlaan hoshýý obasynan tabylǵan qańlylardyń qysh ydystary týraly baıandady. «Mońǵolııadaǵy ǵun qalalary 2000 jyldan bastap zerttele bastady. 2023 jyly 82 qorǵan qazyldy. Tamır Ýlaan hoshýý, Ýgıı-Nýýr sým, Arhangaı aımaǵynda ǵundardyń 400 tas qorǵany anyqtaldy. Osy eskertkishter jyl sanaýymyzǵa deıingi I ǵasyr men jyl sanaýymyzdyń I ǵasyryna jatady. Obalarda janýar súıekteri óte sırek shyqty, biraq keramıkalyq zattar kóp kezdesti. Tamır ózeninen 60 shaqyrym jerde úsh myń ǵun jerlengen qorym tabyldy. Sońǵy úsh jyldan beri osy qorymnyń soltústik-batys jaǵy zerttelip jatyr. Qazba kezinde qańly mádenıetiniń kórinisi – túrli pishindegi qumyralar kóptep shyqty. Qumyralar I ǵasyrda Jibek joly boıyndaǵy eń ótimdi taýarǵa aınalǵan. Ǵundardyń kórshisi qańlylar jyl sanaýymyzǵa deıingi I ǵasyr sońynda Han áskerinen yǵysyp, Jetisýǵa qaraı ketti de, Talas ózeniniń boıynda qonystandy. Jyl sanaýymyzǵa deıingi 36-shy jyly Talas ózeni boıynda Han áskerimen bolǵan shaıqas tarıhtan belgili. Sol kezeńde ǵundar da qańlylarmen birge kóshti», deıdi mońǵol arheologi.
Konferensııada Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Aqan Ońǵaruly jaqynda Samarqand qalasynda qurylǵan Túrki álemin zertteý assosıasııasy kórshi elderdiń ǵylymı baılanysyn kúsheıtedi degen pikir aıty. О́zbekstan ǴA Arheologııa ulttyq ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Rahmanalı Mýrodalıev Ferǵanadaǵy Sýfan qorymyndaǵy ǵun obalary jóninde áńgimeledi. Ortalyq Azııadaǵy halyq eń tyǵyz qonystanǵan, bir sheti qyrǵyz, bir sheti tájik elimen qanattasyp jatqan Ferǵana aımaǵynda búginde 20 mıllıonnan astam adam turady. Ferǵana –ejelgi Uly Jibek saýda jolynyń bir núktesi. Bul jaqqa da saýda jolyn baqylaýda ustaý úshin ǵun jasaǵy kelgen. Biraq kóp emes, óıtkeni, Ámýdarııanyń sol zamanda Kaspııge quıatyn arnasy toqtaǵan. О́zenniń baǵyty ózgerse, sýdyń boıyn jaǵalaıtyn saýda joly da úzilip qalǵandyqtan kóshpeli taıpalardyń asa qyzyǵýshylyǵy bolmaǵan sııaqty.
«Ferǵanada keıingi ǵun dáýiriniń 50-den astam obasy tabyldy. 2016 jyly Ferǵana oblysynyń ońtústik-shyǵys jaǵyndaǵy Sýfanda II ǵasyrdyń sońǵy shıregindegi halyqtardyń uly qonys aýdarý kezeńiniń obasy tabyldy. Munda eki adam jerlengen: tórde qojaıyny, aıaq jaǵynda qyzmetshisi bolýy múmkin. Batystan shyǵysqa qaratyla jerlengen tórdegi adamnyń basy joq. Bassyz jerlengen adam Tashkentten Ferǵanaǵa kelgen ǵun jaýyngeri bolýy múmkin», deıdi R.Mýrodalıev.
Jyl sanaýymyzǵa deıin Han ımperııasymen jer úshin qaqtyǵysqa túsip, shyǵysqa jyljı otyryp, Aral, Kaspıı, Edil, Qara teńiz boıy men Eýrazııa dalasyndaǵy iri ózenderdiń ańǵarlaryn, Uly Jibek joly boıyndaǵy iri porttardy, saýda núktelerin, kerýen joldaryn baqylaýda ustaǵan qýatty ǵun ımperııasynyń qoǵamdyq-saıası qurylysy, ekonomıkasy, mádenıeti, tanym-túsinigi týraly júıeli zertteýler kerek. О́ıtkeni álem ǵalymdary ǵundardy jabaıy, qanqumar halyq retinde pikir qalyptastyryp, zertteýde selsoqtyq tanytyp keledi. Ǵundar kóp ashyla bermegen halyq. Olardyń bir jumbaǵy geoglıfterinde jasyrynǵan. Sol zamanda ushqan qustyń kózimen ǵana baıqalatyn geoglıfterdi qandaı geometrııalyq dáldikpen salǵany qyzyqtyrady. Arqanyń dalasynda, ásirese Torǵaı jerinde jıi kezdesetin qazaqtyń oıý-órnegine uqsas san túrli pishindegi geoglıfter qandaı maǵyna beredi? Osy tańbalarda bolashaqqa jazylǵan ǵundar amanaty jasyrynǵan ba? Ǵun jazýynyń qupııalaryn qazaqtyń oıý-órnekterinen tabamyz ba? Bulaı dep aıtýymyzǵa mońǵol arheologteri Tamır ózeni boıyndaǵy obadan tapqan aýyr metaldar qospasynan ázirlengen mórdegi oıý túrindegi jazýlar sebep boldy. Birinshi ǵasyrdan beri jer astynda shirimeı saqtalǵan aýyr mórdegi tańbalardy mońǵol arheologteri oqı almaǵan.
Jasaqtyń bes qarýyn soqqan metallýrgııalyq peshteri, iri qalalary, dándi daqyldar ósirgen egis alqaptary, ózender boıyndaǵy qora-qora qoı, tabyn-tabyn jylqylary jaıylǵan, ári shekaradaǵy saýda joldaryn baqylaýda ustap, kúshti ımperııa qurǵan ǵundardyń memlekettik qurylymy, ortaq tili, jazý tańbasy qandaı boldy degen suraqqa jaýap izdegen jón.
Aqtóbe oblysy
