Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ádette, «Ádebıet – ardyń isi» degen qabdolovtyq qaǵıdaǵa qol qoısaq, Sekeń qazaqtyń has óneri, ulttyq bolmysynyń uranshysy qara óleńdi «anam» dep qadirlep, júrek jaınamazyna salyp, aqıqat sájdesine mańdaıyn tıgizedi. О́leńge tán yrǵaq pen mazmunnyń arajiginde oıdyń tereńine umtylǵanda qara óleńnen aq óleńge ótip ketetin jerleri bolǵandyqtan, oqyrmanǵa sazynda selkeýlik bardaı kórinip qalýy da múmkin, biraq osy jerde parasatty passıonar, pikiri júrdek ádebıet synshysy Saǵat Áshimbaevtyń: «Asyly aqyndy jaqsy túsiný úshin, eń aldymen, aqyn janyn tolǵantqan, tebirentken jaılar seniń de janyńa jaqyn bolýy kerek pe deımiz. Onsyz jerde aqyn shyǵarmashylyǵynyń pafosyn tap basý, óleńderindegi ıdeıalardyń mán-mańyzyn tereń túsiný ońaıǵa soǵa qoımas…Ol – aqyn óleńderindegi azamattyq pozısııa aıqyndyǵy der edik. Avtor qandaı taqyrypta qaı turǵydan oı aıtýǵa tyryssyn, sonyń bárinen aqynnyń azamattyq aıqyn pozısııasyn, adamgershilik kredosyn kórmeý, sezbeý múmkin emes» dep Sekeńniń sert sóziniń astar-tysyn aıqara jaıyp salypty. Teginde, adamgershilik ustanym qaı-qaısy aqynnyń da temirqazyq tuǵyry ǵoı, bul turǵydan kelgende aqyn aǵamyzdyń alǵaýsyz syry men arshyn muńy úzeńgi qaǵysyp, adamgershilik paıym alǵy shepke shyǵyp otyrady.
«Adal tapqan tabysqa,
Sózdiń suǵy tımesin.
Tıse ózi alysqa,
Apara almas kúımesin.
Ajary asqan sulýǵa,
Kózdiń suǵy tımesin.
Em tabylmas bul ýǵa,
Máńgi suǵar ınesin.
Oımaýyt oı sheshenge,
Kózdiń suǵy tımesin.
Sońy aınalar keselge,
Jany bosqa kúıgesin.
Jaısań jandy adalǵa,
Sózdiń suǵy tımesin.
Basqan qutty qadamǵa,
Báleketti úımesin», dep jyrlaǵan aqyn ómir men kóńildiń órimin jymdastyryp, adaldyq pen aramdyqtyń tarazysy basyndaǵy taǵdyryn peıil parasatyna jeteleıdi. О́leńge oı kerek, obraz astasýy qajet degen teorııalyq baılamdardyń qarapaıym qaǵıdasy qarapaıym kórinetin osynaý shymyr shýmaqtarda shýaq shashyp, aqyndyq alǵaýsyz nıettiń oń qabaǵyn ashyp, sol qabaǵyn basyp turady. Osy rette aqynnyń: «Men – halyqpyn, halyq – Táńir, bilemin» deýinde qazaq poezııasynda ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan dástúrli arnalar men kórkemdik sabaqtastyqtyń tini tamyr tartady. Bala bolyp oınaǵan, bolashaǵyn oılaǵan keıipkerdiń monologi bylaısha órilip kelse, bul da aqynnyń halyq aldyndaǵy óz jaýapkershiligi men shymyldyǵyn ashqan shyndyqtyń aqyn júreginde shymyrlap boıǵa, shyǵandap oıǵa jaıylýy bolar:
«Úlkenge ǵajap tańǵalam,
Baılyqtar kózin arbaǵan,
Jaýyzdyq istep tanbaǵan,
Baıandy iske barmaǵan,
О́zin de qurtyp jalmaǵan,
Dananyń aldyn boljaǵan,
Qaıǵysyn tartyp bolmaǵan,
Kózine kólgir dushpanǵa,
Baılanyp elim sorlaǵan,
Jaǵympazdanyp, jalbaqtap,
Tilinde jattyń saıraǵan,
Qalaısha men de aldanam,
Dinińdi joıyp arbaǵan,
Sanańdy jaılap sarnaǵan,
Silkingen jandy tentek dep,
Qarasyn qurtpaı qoımaǵan,
О́zimniń baılyq, baǵyma,
О́zimdi jegip jaldaǵan,
Tozaqqa qalaı tózgenmin,
Albastylarǵa arbaǵan».
Bul óleńniń jazylý ýaqytyn bilmeımin, biraq osy bir aqıqattyń ashy daýsy qalyń oqyrmannyń nazaryn aýdaryp, azat jyldardyń arzýy sekildi bolyp janyńa uıalaıdy. Oqyp otyrsań, bári ras, ózimiz de osynaý otyz jyldyq kezeńde kózimiz kórip, qulaǵymyz estigen, kóńil tezinde kókirekti ashytqan, kóńilińdi jasytqan, ashýyńdy tasytqan jaǵdaılar emes pe? О́z baılyǵymyz ózgeniń qaltasynda, óz beınetimiz halqymyzdyń arqasynda, qomaǵaı men qanaǵatsyzdyń qalqasynda bolyp kelgen, áli de dúdamáli kóp, shúbálary jeterlik jaǵdaıdyń jaǵymsyz jarnamasy jon arqańdy muzdatady, janyńdy syzdatady.
Aqynnyń: «Qaıran, meniń qazaǵym» degen óleńiniń tujyrymy: «Boıǵa sińip, oıdy alǵan, taýqymet qoı bul jalǵan, eshteńe de ónbeıdi, jalǵan aıtqan syrǵaqtan, bitken kezde qazynań, birge biter tiliń de, sodan keıin bazynań taıyp túser yrǵaqtan» dep aqıqatqa bazyna aıtqan óleń jolyn oqyp otyrǵanda elimizdiń alyp ónerkásip oryndarynda bolyp jatqan neshe túrli qaıǵyly oqıǵa men adam taǵdyry arzandaǵan jaǵdaılar kóńilińe qaz-qatar kele qalyp, osyny oqıtyn, tórde otyrǵan oqyrmannyń arasynda jurtymyzǵa janashyr jan bar ma eken dep saryýaıymǵa salynyp, sarsań bolasyń. Árıne, aqynnyń úsh tomdyq qunarly jınaǵynyń ishinen muń men qaıǵynyń pernesin basqan jyrlaryn terip alyp otyrǵan joqpyz, biz tek qazirgi ýaqyt jaǵdaıyndaǵy túıtkil men túıindi eldiń esine salyp otyrmyz. Shahta jarylyp, shyńyraýda shańdy gaz jutqan baýyrlarymyzdyń qunyn kimnen suraımyz dep jan-jaǵymyzǵa jaltaq-jaltaq qaraımyz.
«Syrdarııa kitaphanasy» serııasymen shyqqan Seıfolla Ospanovtyń úsh tomdyǵyn paraqtap qarap, adaqtap oqyǵanda, negizinen aqynnyń óleńderine barynsha toqtaldyq. Áıtpese, osy jınaqtardaǵy dastandar men tolǵaýlar, tórttaǵandar men toptama termeler, jumbaqtar, balalarǵa arnalǵan janrlyq boıaýy san alýan óleńder, aýdarmalar men súleılik súrleýdi jalǵaǵan qaıyrymdar men tálimgerlik aıyrymdar, 599 oı búrshikteri, qanatty sózderdiń qara óleńge aınalǵan qaǵıdalary, ásirese myńdaǵan oqyrmannyń kóńil zerdesinde, jadynyń jazbasynda qalǵan «Myń bir túnnen» jáne shyǵys shaıyrlarynan aýdarǵan on eki myń (12 000) ǵazaldar men báıitter onyń qalamgerlik qazynasynan mol habar beredi.
«Myń bir tún» atty myńjyldyq tarıhy bar ulyq shyǵarmany qazaq qadym zamannan beri qazynadaı maldanyp, tún balasy aldanyp, syr aıtqanda qamdanyp oqyp kele jatyr. Biraq sonyń ishindegi ǵazaldar men báıitterdi ana tilimizge kim jetkizdi jáne qalaı jetkizdi degen oqyrman suraǵy qoıylǵan emes. Kezinde jazýshy Qalmaqan Ábdiqadyrov aýdarǵan «Myń bir tún» men qazaq sóziniń qara jorǵasy Qaltaı Muqamedjanov aýdarǵan segiz tomdyqtyń ishindegi, óleńder dep ala bereıik, aýdarǵan aqynnyń jankeshti eńbegin bireý biler, bireý bilmes, biraq osy aýdarmalarǵa dendep qarap, jóndep kóz salsaq, Shaharızada aıtqan shyrǵalań shyndyqtyń óleń túrindegi demeýi men keneýi ýaqyt tynysyna saı jańa kórkemdik deńgeıden sóıleıdi desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy.
Aqynnyń osynaý oqyrman úshin qyzyqty da qajetti aýdarmalaryn oqyp otyryp, onyń qalamger retindegi jan-jaqtylyǵyna nazar aýdaramyz. Seıfolla Ospan – aqyn, dramatýrg, kınoaýdarmashy, pýblısıst, feletonshy, ocherkıst, aýdarmashy, ádebıet synshysy, mádenıettanýshy, sarapshy, muraǵatshy, eń bastysy, adam balasyna bolsyn degen aq nıetti aǵa, aqylǵa júgingen azamat. Syr boıynyń súleılerinen kele jatqan ulttyq úrdisti azamat retinde ustap, ustaz retinde keıingi tolqynǵa jalǵastyrýda aǵalyq minberden sóz uzatyp, qara sózben de jyrlap, óleń sózben órip kele jatqan aqyndyq ustanymy jáne qurmetke laıyq. «Myń bir túnniń» maqamyn qazaqy qaǵıdaǵa sala otyryp aýdarǵan týyndylary óz aldyna áńgime jasaýǵa suranyp tur. Aqynnyń shyǵarmalaryn oqyrman kózimen qaraǵanda onyń poetıkasy alys joldan końyraýy kúmbir qaǵyp, asyqpaı kele jatqan kúımeli kerýenniń júgi bar jolaýshysynyń júrisinen de habar beredi.
Aqynnyń úsh tomdyq jyr jınaǵyn oqý barysynda onyń týyndylary týraly jazǵan kórnekti aqyndardyń pikirleri men ádebı paıymdary nazar aýdartady. Onyń báriniń sóz lámi aqynnyń azamattyq lırıkasynyń ýaqyt tynysyna saı túzilýi men zaman bolmys-bitimin bederleýdegi aqyndyq tabysynan habardar etedi. Jalpy, qalyptasqan bir qaǵıda bar, qaı aqyndy da óz zamandastarynyń moıyndaı qabyldaýy. Bul turǵydan kelgende aqyndar aǵasy atanǵan Ábdildá Tájibaevtyń, qyńyr tartpasa kóńili kónshimeıtin, tulpar talant О́tejan Nurǵalıevtiń, az jazsa da saz jazatyn, kóńil kúı lırıkasynyń kókmoınaq sheberi Qýandyq Shańǵytbaevtyń Seıfolla Ospannyń aqyndyq qoltańbasy týraly jazǵandaryn ádebı saraptamalyq kózben qaraǵanda, Sekeńniń aqyndyq bolmysynyń rakýrstaryn dál anyqtap, derektep baıandaıdy.
Aqyn qaıratkerligi dep aıtyp qaldyq, bul jaı ǵana qoshemet sóz emes, Sekeń sekseninshi jyldardyń basynan bastap kúni búginge deıin ýaqyt, zaman, qoǵam tynysynyń áleýmettik, rýhanııattyq, syndarlyq, synshyldyq baǵyttary men qoǵam damýynyń qym-qýyt kezeńderi týraly, óz tustastary men jas tolqynnyń ádebı-mádenı qoltańbalary, mádenıet maıdanyndaǵy mazasyz máseleler, jastar boıyndaǵy jaǵymsyz áreketter men jan dúnıe qubylysyndaǵy jarqyn jaqsylyqtar jaıynda úzbesten jazyp, úlgi kórsetýmen keledi.
Seıfolla aǵamyzdyń birneshe kókeıkesti maqalalaryn kezinde ózimiz de jastar gazeti – «Lenınshil jasta» jarııalap, olarda aıtylǵan oılar men pikirlerdi, usynys-tilekterdi jadymyzda toqyp, oıǵa batyp oqyp, qalamgerlik belsendiligi men ulttyq ustanymdaǵy kózqarasyna ábden tánti bolǵanbyz. О́tpeli kezeńderde, tarıhtyń tolqyndy toǵystary men alqyndy aǵystarynda qalamgerdiń óz jurtynyń aldyndaǵy jaýapkershilikti sezine otyryp, ult taǵdyrynyń urymtal tustaryn tereńnen tolǵap sóz etken, tanymmen taldap ózektes etken, birde qara sózben tolǵaǵan, birde qara óleńmen qozǵaǵan jazbalary qashanda ýaqytqa qyzmet etedi. Osy turǵydan kelgende aqyndyq álemi azamattyq álemmen qabysqan, oılary men pikirleri jurt kókeıimen tabysqan, synı sózben qaǵysqan, keıde feleton bolyp ashy sózge barysqan jaǵdaılarynda Sekeń qalamy sýymaıtyn qalamgerler qatarynda qalǵymastan kele jatty. Aqyndyqtyń qýaty ár janrda tanylǵan, ár taqyrypta jazylǵan bul kezeń Seıfolla Ospannyń týyndygerlik taǵdyrynda qazaq júregine jol tartqan qara jol bolyp saırap jatty.
«Aqyn bop ómir súrý ońaı deımisiń, qaraǵym», deıdi telegeı Tólegen. Budan asyryp aıtamyn dep daýys kótermesek te, erte sóngen, aqqan juldyzdaı Aıbergenovtiń aqyndyq kredosy barlyq aqynǵa berilgen ulttyq qujat sııaqty qabyldanady. Seksen bes jyldyq ǵumyrynda qıyndyq kórmedi, qaǵanaǵy qaryq, saǵanaǵy saryq boldy dep Sekeń týraly aıta almaımyz. Ár aqynnyń taǵdyryndaǵy qıynshylyqtar men kúrdeli kezeńder onyń jan júreginen jyr bolyp jaryp shyǵady, syr bolyp aǵyp shyǵady. Buǵan aqyn Seıfolla Ospannyń úsh tomdyq jyr jınaǵyn oqyp otyrǵanda anyq kózińiz jetip, kóńilińiz qubylady. Biraq onyń óleńderiniń ishki qýatyndaǵy shýaq pen jiger aqyndy muńshyl emes, syrshyl etip, shynshyl etip kórsetedi.
Aqyndar aǵasy atanǵan, «ashýly Groznyı patshadaıyn» dep muzbalaq Muqaǵalıdyń jan dúnıesin tebirentken, Syr eliniń topyraǵynda týyp, Sekeńe jerles aǵa, júrektes peıil bolǵan Ábdildá Tájibaevtyń aqyn týraly tujyrymdy túıinin sóz qaıyrmasyna salyp, nazarǵa bersek: «О́zi de, óleńi de qarapaıym, «túrim osy, qarapaıym tulǵam bar, ádetim joq óp-ótirik qylmańdar, keıde biraq óz-ózime syımaımyn, ótinemin, jamandyqqa burmańdar», deıdi. Jazaryńyz taýsylmasyn, jaqsy aǵa, jyrlaryńyz halqyńyzdyń júregin terbeı bersin.
О́tegen ORALBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
