Shyrshyqtaǵy shamshyraq

Tashkent tóńiregindegi oqýǵa qushtar qazaq jastarynyń basyn biriktirip otyrǵan bilim ordasyna kireberiste izdegen adamymyzben de betpe-bet ushyrastyq. Ol ýnıversıtettegi qazaq bólimin basqaratyn О́serbaı Baıqabylov edi. Aǵamyz amandyq-saýlyqtan soń túkpirdegi kabınetke qaraı bastaı jóneldi. Bólme ishi ulttyq naqyshta bezendirilgen. Qabyrǵalaryna Abaı, Ybyraı bastaǵan aıtýly qazaqtardyń sýretteri ilingen. Asa bir kóp bolmasa da, qazaqsha kitaptar qoıylǵan sóreler uqyptylyqpen jınalǵan. Áıteýir kabınet ishinen qazaqylyqtyń ısi ańqyp tur. «2019 jyly ýnıversıtet rektory Ǵafýrjan Muhamedovtiń jáne gýmanıtarlyq pánder fa­kýl­tetiniń dekany Ravshan Ik­ramovtyń uıǵarýymen Dostyq ortalyǵy ashylǵan-dy. Soǵan oraı qazaq, tájik jáne orys ult­tary­­na arnaıy kabınet berildi. Munda oqýdan tys ýaqytta ult­tyq qundylyqtardy nasıhattap, salt-dástúrdi dáripteımiz. Kóbine prak­tıkalyq jáne semınar sabaq­taryn osynda ótkizemiz. Munda kelip qazaqsha gazet-kitap oqıtyn­dar da jeterlik», dedi О́serbaı aǵa.

Sóıtsek, Shyrshyq memle­ket­tik pe­da­gogıkalyq ýnıver­sıtetiniń quryl­ǵa­­nyna da kóp bola qoımapty. 2017 jy­­ly peda­gogıkalyq ınstıtýt retinde ir­ge­sin kótergen bilim ordasy osydan eki jyl buryn ýnıversıtet mártebesin ıe­lenipti. 2019 jyly qazaq bólimi ashylǵan.

– 2018 jyly ınstıtýtta bas­taýysh jáne mektepke deıingi bilimniń qazaqsha syrtqy bólimi ashyldy. Bir jyldan keıin qa­zaq tili jáne ádebıeti, basta­ýysh bilim jáne sport, mektep­ke deıingi bi­lim­niń kúndizgi bólim­deri jumysyn bastady. Qazaq tili men ádebıeti tek kún­dizgi bólimde oqytylady ári magıs­tratýrasy bar. Al qalǵandarynda syrtqy jáne kúndizgi bólimderde oqýǵa múm­kindik qarastyrylǵan. Tash­kent tóńi­regindegi qazaqtardyń kóptigin eske­re otyryp ýnıver­sıtet basshysy Ǵa­fýrjan Muha­medovtiń bastamasy­men ashylǵan qazaq bólimi bıyl alǵashqy túlekterin túletip shyǵardy. 19 stýdent tórt jyl bilim alyp, ómir­diń ke­zek­ti bir satysyna qa­dam basty. Olar­dyń deni turaq­ty jumysqa ornalas­ty. Bıyl birinshi kýrsqa 30 stýdent qabyl­danǵanyn da aıta keteıik. Ekinshi kýrs­ta – 30, úshinshi kýrsta – 40, tórtinshi kýrs­ta 29 stýdent bilim alady. Buǵan qosa Mem­leket bas­­shysynyń sheshimimen bıyl Qara­qalpaqstandaǵy qazaq jas­tary­na arnaıy kvota bólindi. Sonyń aıasynda qatarymyzǵa 7 stý­dent kelip qosyldy. Jalpy, qa­zaq bólimine jyl saıyn 5 grant bólinedi. Qalǵany aqyly ne­giz­­de oqıdy. Osy jyly grant sany 10-ǵa jetti, – dedi О́serbaı Baıqabylov.

Qazaq jastarynyń bilim alýy­na mundaı tamasha múmkindiktiń berilgeni jaqsy-aq, árıne. Biraq jergilikti mektepterde qazaq tili men ádebıeti pánderi qysqartýǵa ushyraǵan. Iаǵnı saǵat sany tym az. Bir mektepke eki muǵalim je­­tip artylady. Sondyqtan ýnı­­ver­sıtettiń qazaq bólimin tá­mam­daǵandardyń birazy qosym­sha ekinshi mamandyqty ıgerý­diń qamyna kirisip ketken. Áýelde alǵan ma­mandyǵyna qosa ózbek tili, orys tili, tarıh, geografııa sekildi pánderdi meń­gerýge den qoıǵan. Bul bir ǵana Shyr­shyqtaǵy jaǵdaı emes. Jalpy, el­degi ahýal osyndaı. Respýblıkada qa­zaq ti­li men ádebıeti pániniń mamanda­ryn daıarlaıtyn alty joǵary oqý or­­ny bar. Olar – Nızamı atyndaǵy Tash­­kent memlekettik pedagogıkalyq ýnı­ver­sıteti, Shyrshyq memlekettik peda­gogıkalyq ýnıversıteti, Gúlistan mem­lekettik ýnıversıteti, Naýaı mem­lekettik pedagogıkalyq ıns­­tıtýty, Ber­daq atyndaǵy Nókis memlekettik ýnı­versıteti, Ájinııaz atyndaǵy Nó­kis memle­ket­tik pedagogıkalyq ıns­tı­týty. Bulardy támamdaǵan stý­dent­terdiń bárine birdeı jumys tabyla qoımaıdy. Mektepterdegi saǵat sa­ny jyl ótken saıyn qysqaryp barady. Al joǵary oqý oryndaryn bitirý­shilerdiń úlesi joǵary. О́kinishke qaraı, tehnıkalyq mamandyqtar qazaq tilinde oqytylmaıdy. Tek gýmanıtarlyq ma­man­dyqtardy ǵana qazaqsha oqýǵa múm­kindik jasalǵan.

Mektepterde qazaqsha oqýlyq jetis­peıtinin de atap ótken jón. Sol sebepti ýnıversıtettegi oqy­týshylar negizgi ju­mystarymen qosa oqýshylarǵa ári stý­dentterge arnap oqýlyqtar jazýǵa máj­búr. Bul iske jergilikti zııaly qaýym ókilderi de jumyldyrylǵan. Má­­selen, bizben dıdarlasqan О́serbaı Baı­­qabylov О́zbekstan­nyń bilim standarty negizinde ózge de avtorlarmen birge 5 jáne 6-synyptarǵa arnap qazaq tili oqýlyǵyn jazǵan. «Qazaqstan osydan birer jyl buryn oqý­lyqtarǵa qa­tysty ulttyq baǵdar­lama qabyldady. Sol baǵdarlama bizge endi kelip jatyr. Sondyq­tan buǵan deıin jazǵan oqýlyq­tar jaramsyz bolyp qaldy. En­­di ulttyq baǵdarlamaǵa sáı­kes­­tendirip jańasyn jazyp shyǵý kerek. Buıyrtsa, sanaý­ly kúnderden keıin osy iske kiri­­semiz. Bul joly oqýlyqta teo­rııa­ǵa emes, mátinmen jumys isteý­ge ba­symdyq beriledi», dep naq­tylady ol.

Qazaq bólimi M.Áýezov atyn­­­­daǵy Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik ýnı­ver­sıtetimen, Abaı atyndaǵy Qazaq ult­tyq peda­gogıkalyq ýnıversıtetimen, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen, basqa da oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornatqan. Aıtalyq, byltyr Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde bolyp, tájirıbe jınap qaıtypty. Bıyl Shyrshyqta M.Áýezov atyn­daǵy Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıtetiniń fı­lıaly ashylǵanyn da atap ótken jón. Mun­da tehnıkalyq mamandyqtar qazaq, óz­bek, orys tilderinde oqytylady. Jal­py, bul qadam jergilikti qazaq jas­ta­ryna úlken múmkindik syılady. О́ıt­keni jastardyń bári gýmanıtarlyq baǵyt­ty tańdaı bermeıdi. Tehnıkalyq maman­dyqtarǵa jaqyn qyz-jigitter de kóp. Máselen, bıyl О́serbaı Baıqabylov ta perzenti Áýezov ýnıversıtetiniń fılıalyna oqýǵa túskenin aıtty.

Búginde Shyrshyq memle­ket­tik pe­da­gogıkalyq ýnıversı­tetiniń qazaq bóliminde О́serbaı aǵamen qatar PhD Jandos Baı­zaqov, oqytýshy Nurkeldi Jaras­baev, magıstratýrany byltyr támamdaǵan Gúljan Anarbekova dáris beredi. О́kinishke qaraı, stýdentterge de qazaqsha oqýlyq­tar jetispeıdi. Biraq mundaǵy oqy­týshylar oqýlyq jetis­peı­di eken dep qarap otyrǵan joq. Qal-qadirinshe qam-qare­ket jasap jatyr. Aıtalyq, biz­ben suh­battasqan О́serbaı Baı­qa­bylovtyń «Mánerlep oqý jáne til mádenıeti», «Qazirgi qazaq ádebı tili», «Qazaq tili men áde­bıetin oqytýdyń zamanaýı tehnologııalary men tásil­deri», «Til bilimi negizderi», «Qa­zir­gi qazaq tiliniń jattyǵýlar jınaǵy» sekildi oqýlyqtaryn stýdentter kúndelikti sabaqta paıdalanady. Buǵan qosa jaqynda «Stılıstıka» degen oqýlyq ta stýdentterdiń qolyna tımek. «Nesin jasyramyz, oqýlyq joq. Sondyqtan ózimiz jazýǵa tyrysamyz. Qazaqstannan oqý­lyq­tardyń elektrondy nus­qa­lar­yn aldyramyz. Eki el ara­­­sy­na qatynaǵan stýdentter qa­­jetti eńbekterdi ózderi de ala keledi. Biraq bul qymbatqa túsedi. Sol sebepti kóbinese elek­tron­dy oqýlyqtardy qaǵazǵa shy­­ǵaryp alyp paıdalanamyz», deıdi qandasymyz.

– Álbette, Qazaqstan – bizdiń ata­mekenimiz. Bir búıirimiz únemi buryp turady. О́zbekstanda týyp, ómir súrip, ana tilimizde sóılep, bilim alyp jatyrmyz. Salt-dástúrdi, qazaqy qundylyqtardy umytqanymyz joq. Munyń bar­­lyǵy – eki el arasyndaǵy ynty­­maqtyń jemisi. Taraptar ara­­syn­d­aǵy dıplomatııalyq baı­lanystardyń odan ári ny­ǵaıyp jatqanyna kýámiz ári qýa­nyshtymyz. Degenmen belgili bir deńgeıde Qazaq­stan Úkimetiniń qol­daýyna da zárý eke­nimizdi aıta ketkenimiz jón. Máselen, jas­­tardyń kókirek kózin ashyp, aqyl-oıyn damytýǵa, bi­li­min ári qaraı jetil­dirýge qa­zaq­sha gazet-jýrnaldar qa­jet. О́zbekstanda qazaqsha bir ǵana basylym – «Nurly jol» gazeti shyǵady. Atajurttaǵy «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Qazaq áde­bıeti» sekildi gazetter de úz­diksiz kelip tursa deımiz. Ondaǵy rýhanı dúnıelerdi stýdentterdiń bo­ıyna sińirsek degen nıetimiz bar. Ázirshe atalǵan basylymdardy Qazaqstanǵa bar­ǵanda jınap-terip ala kelemiz. Odan bólek, Tashkenttegi Qazaq máde­nı orta­lyǵynan alamyz. Gazet­terdi stýdentter prak­tıkalyq sa­baqta jıi paıdalanady, kóme­gi kóp, – dedi О́serbaı aǵa.

Sondaı-aq ol Qazaqstan Úki­meti qa­zaq tili men ádebıeti maman­dyǵyna ar­nalǵan oqýlyqtarmen qamtýǵa jár­demdesse degen tilegin jetkizdi. «Oqý­lyqtardy ózimiz jazýǵa májbúrmiz. Biraq bizdiń dúnıelerdi atajurttaǵy belgili ǵalymdardyń eńbekterimen sa­lystyrýǵa kelmeıdi. Bizdiki joqtan bar ja­saýdyń amaly ǵana. Oqýlyqtardy О́z­bek­stan bilim standartyna laıyqtap jazamyz ǵoı, biraq negiz retinde Qazaq­stan avtorlarynyń eńbekterin paıdala­namyz. Keıde stýdentter qajetti kitap­tardy atajurttan alyp keleıik degen tilek aıtady. Biraq ony shekaradan alyp ótý de ońaı emes, munyń ózindik zańdylyqtary, talaptary bar. Árbir eki stýdentke bir oqýlyqtan tıse de jaman bolmas edi. Al qazir 30 stýdent eki oqýlyqpen oqyp júr. Bul durys emes, árıne. Osy tur­ǵydan da kómek kórsetilse, nur ústi­ne nur bolar edi. Sondaı-aq qazaqtyń bir­kel­ki ulttyq kıimderin de syıǵa tartsa, zor rızashylyqpen qabyldar edik», dedi ol.

Qazaq bóliminde jumys isteı­tin oqytýshylardyń bári Nızamı atyndaǵy Tashkent memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetin támamdaǵan. О́serbaı Baıqabylov bul oqý ornyn 1995 jyly bitir­gen. 20 jyl ózi oqyǵan ýnıver­sı­tette, eki jyl Halyqqa bilim be­rý mı­nıstrligine qaras­ty res­pýb­lıkalyq bilim ortaly­ǵynda jumys istegen. Shyr­shyq­taǵy ýnıversıtet ashylǵan soń arnaıy shaqyrýmen osynda aýysqan.

Ýnıversıtetke sabaq aıaqta­lar shaqta kelsek te, qazaq bóli­miniń birneshe stý­dentimen dı­dar­lasýdyń sáti tústi. Bizben tildesken ul-qyzdardyń kózde­rinde ot, sózderinde jalyn bar. Máselen, qa­zaq bóliminiń tór­t­in­shi kýrsynda oqı­tyn Dıana Ábdimomynova О́zbekstan men Qazaqstan arasyndaǵy dostyq qa­rym-qatynastyń nátıjesinde qazaq tilinde bilim alýǵa jaǵdaı jasalǵanyna qýanyshty ekenin aıtty.

– Orta mektepti Joǵary Shyr­­shyqta qazaqsha támamda­dym. Ýnıversıtetti de ana tilim­de oqyp jatyrmyn. Alla qala­sa, bilimimdi osy jerde ma­gıs­tratýrada jalǵastyrǵym keledi. «Otandastar» qory arqy­ly Qazaqstanda ótetin túrli baıqaýlarǵa qatysyp turamyn. Bizdi qatardan qaldyrmaı, bilim nárimen sýsyndatyp jatqan ýnıversıtettegi ustazdarymyzǵa rızamyz, – deıdi Dıana.

Nurkeldi Manabaev ta bel­sendi stý­dentterdiń biri. Ýnı­versıtettiń tórtinshi kýrsynda oqıtyn ol – Bostandyq aýdany Shaqsham aýylynyń týmasy. Kókpar oınap, ulttyq oıyndy nasıhattaýǵa atsalysyp júr. «Elektrondy kitaptardy oqý densaýlyqqa zııan. Sondyqtan qazaqsha ádebı kitaptar kerek-aq. Mundaǵy stý­dentterdiń barlyǵy derlik kitap oqý­ǵa qushtar. Keıde óz ishimizde kitap oqý baıqaýlaryn da uıymdastyryp tura­myz», deıdi ol.

Al ýnıversıtettiń ekinshi kýr­synda oqıtyn Dastan Mede­t­bekuly – aqynjandy azamat. Ol bizge til týraly tolǵaýyn tebirene oqyp berdi. Birinshi kýrs­tyń stýdenti Sultan Sákenuly Bostandyq aýdany Abaı aýylynda dúnıege kelipti. Ol О́z­bekstanda ana tilimizde bilim alýǵa jaǵdaı jasalǵany qazaq jastaryna berilgen zor múmkindik ekenin alǵa tartty. Shyrshyqtyq Nursultan Nurıdınov ýnıversıtetke deıin kolledjde bilim alǵan, túrli zaýyttarda jumys istegen. Keıin oqý jolyna túsipti. «Zaman bilimdiniki. Sondyqtan qaı kezde bolsyn oqýǵa umtylý qajet. Bizge osyndaı múmkindik berilgenine qýanyshtymyz», deıdi ol.

– Bizdiń qoǵamda «qazaq tili joıy­lady», «qazaq mektepteri jabylady» de­gen túsinik qalyp­tasyp qalǵan. Son­dyq­tan shyǵar qazaq tili men ádebıeti bó­li­­mine túskende tanystarymnyń bi­ra­zy qyn­jylys bildirdi. Eger shynymen de dál osyndaı túsi­nik­ti ustanyp, qa­zaq tili men ádebıetinen irgemizdi aýlaq sal­saq, til joıylyp, mektep ja­byl­­ma­ǵan­­da qaıtedi. Al men bu­laı bol­ǵa­­nyn qalamaımyn. Sol sebepti dál osy mamandyqty tańda­dym, – deıdi birin­shi kýrstyń stýdenti, Bostandyq aýda­nynyń Qaramanas aýylynda týǵan Serik Dosjanuly.

Tabaqsaıǵa barar jolda bir saǵat aıaldap, Shyrshyq sham­shyraǵynda bar kórgenimiz osy. Al kókeıge túıgenimiz  kól-kósir, álbette. Shamshyraq dedik qoı, qazaq uǵymynda bul – sónbeıtin jaryq. Endeshe Shyrshyqtaǵy shamshyraq sónbesin dep tileıik.

ASTANA – TAShKENT – ShYRShYQ –

TAShKENT – ASTANA