Sulý Syrdan – arý Astanaǵa: Qyzylorda oblysynyń mádenı kúnderi máresine jetti

О́ner merekesin N.Bekejanov atyndaǵy qazaq akademııalyq mýzy­ka­lyq drama teatry Astana qala­­lyq Jastar teatrynda Sh.Aıt­­­matovtyń «Jámılá» qoıy­lymymen ashty. Uly jazýshynyń bul drama­synda adamzat ómirindegi qalyp­tas­qan dástúr men óz taǵdyr taq­ta­syn­da­ǵy tańdaýǵa qarsy turǵan jas áıel­diń náýbetke toly mahabbaty beıne­lenedi.

Jalpy, «Jámılániń» áde­bıet­tegi de, teatrdaǵy da taǵdyry áý bastan tabysty boldy. Oqyrman áli kúnge deıin qaıtalap oqýdan jalyq­paıtyn týyndy qazaq teatr­lary sahnasynda da eń kóp qoıy­la­tyn spektaklder sanatynda.

N.Bekejanov teatry ákelgen bul qoıylym da óz ereksheligimen daralandy. Onyń ústine oblystyq teatr ártisteriniń áleýetin tanýǵa da tamasha múmkindik syılady. Almatydan arnaıy shaqyrýmen kelip qyzylordalyq kóremenderge arnap qoıylym qoıǵan halyq­ara­lyq jáne respýblıkalyq festı­val­derdiń laýreaty, talantty rejısser Dına Jumabaıdyń bul jumysy ádettegishe ózindik sýretkerlik qoltańbasymen erek­she­lendi. Inssenırovkasynan bas­tap sımvoldyq sóıletýlerge deıin sahnada sátti oqyldy. Qoıy­lym­dy kórkemdegen áýen de (kompozıtory – Nusultan Tóreáli) óz áýezimen birden kórermenin baýrap aldy. Biraq teatrdaǵy qandaı sátti jumysqa da shyraı kirgizetin sol ujymnyń ártisteri ekenin de umytpaýymyz kerek. Bul turǵydan kelgende Qyzylorda teatrynda talantty sahnagerlerdiń ósip kele jatqany álbette qýantady. Áıtse de biz tamashalaǵan qoıylymda oınaǵan akterler Astana sahnasyn jatyrqady ma, álde saqyldaǵan 40 gradýs aıaz shabyttaryn tejedi me eken, áıteýir kútkenimizdeı jarqyrap kórine almady. Keıip­kerler jelisiniń jemisti saraptalýy men júıeli ashylýyn, minezderdiń minsiz músindelýin bylaı qoıǵanda, jandy daýysta oryndalatyn Jámılá men Danııardyń ánin estı almaı pushaıman kúıde tarqasqanymyz da kóńildi kúpti etti. Basty rólde oınaǵan Jámılá – Jaýhar Erkinovaǵa da, Danııar – Qanat Arhabaevqa da áli de tereńirek izdenister, keıipkerin boıǵa sińirýdegi salmaqty saraptaýlar jetispeı jatty. Sol sekildi spektakl kostıými boıynsha izdengen dızaıner Kámıla Daýylbaevanyń jumysy da qaıta qaraýǵa suranyp turǵandaı. Ásirese bas keıipker Jámılániń kostıými kóziqaraqty kórermenniń qabyldaýyn bylaı qoıǵanda, tym juqa ári sholtań-sholtań etip aktrısanyń óziniń erkin oınaýyna da kóp kedergisin keltirgenin baıqaý qıyn emes. Seıittiń anasy rólindegi ártistiń kıimin de konserttik emes, dáýir únin sezinip, sahnaǵa laıyqtap qaıta jasasa, spektakldiń qabyl­da­nýy da basqasha salmaq alar ma edi degen tilekte úıimizge tar­qastyq.

Ekinshi kúni de qyzylordalyq teatr ujymymen Jastar teat­rynda qaıta qaýyshtyq. Bul joly shyǵarmashylyq trýppa memleket jáne qoǵam qaıratkeri T.Júrgenovtiń 125 jyldyǵyna oraı R.Otarbaevtyń «Narkom Júrgenov» spektaklin usyndy. Bul spektakl keńestik zamannyń bulǵaqty kezeńinde halyq aǵartý komıssary qyzmetinde júrip, ulttyń rýhyn oıatýǵa ólsheýsiz úles qosqan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Temirbek Qarauly Júrgenovtiń qıly taǵ­dyry týrasynan syr shertedi. Qoıylymnyń rejısseri – teatr­dyń­ aqsaqaly, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri, Qyzylorda obly­­synyń qurmetti azamaty Huseıin Ámir-Temir.

– On jylǵa jýyqtapty, Qyzyl­o­rda oblysy Astanaǵa óner saparymen kelmegen eken. Osy olqy­lyq­tyń ornyn toltyraıyq dep oblys ákimi, ónerdiń úlken jana­shyry Nálibaev Nurlybek Mash­bek­uly­nyń bas­tamasymen elordamyzǵa bar jaq­sy­myzdy alyp kelip qaldyq. Biz endi teatrda qyzmet etkendikten, álbette tartýymyz qoıylym ǵoı. N.Beke­janov atyndaǵy qazaq akade­mııalyq mýzykalyq drama teatry astanalyq kórermenderge arnap eki qoıylym ákeldi. Onyń biri – Sh.Aıtmatovtyń «Jámılási» bolsa, ekinshisi – R.Otarbaevtyń «Narkom Júrgenov» tarıhı dramasy. О́zderińiz biletindeı, bıyl ult qaıratkeri, alash arysy T.Júrgenovtiń 125 jyldyǵy. Qazaq úshin ólsheýsiz qyzmet etip, teńdessiz eńbek sińirgen tulǵanyń mereıto­ıyna qosqan bizdiń de bir úlesimiz bolsyn dep osy qoıylymdy alyp keldik. Temirbekteı naǵyz ultjandy azamattardyń eren eńbegi, taǵy­lym­dy taǵdyry qoıylymdy tama­shalaǵan ár kórermenge oı salady, jastarymyzdy rýhtandyrady dep senemiz, – dedi spektakl rejısseri Huseıin Ámir-Temir.

Qyzylorda oblysynyń Asta­na­­­daǵy mádenıet jáne óner kún­deri «Beıbitshilik jáne keli­sim» sara­ıynda ótken «Sulý Syrdan – Arý Astanaǵa» atty gala-konsertpen qorytyndylandy. Syr óneriniń saltanatyn kórýge Senat Tóraǵasynyń oryn­­basary Jaqyp Asanov, Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Qyrym­bek Kósherbaev, Gúlshara Ábdiqa­ly­qova, oblys ákimi Nurly­bek Nálibaev, Parlament depýtattary, zııaly qaýym ókilderi arnaıy keldi.

Saltanatty kesh aldynda­ ­el­or­­­­­­da­lyq kórermen «Syr óńiri – Túrki órkenıetiniń altyn besigi» kórmesimen tanysty. Kórmege aımaqtyń jetistikteri men áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyn sýret­teıtin qundy eksponattar qoıylǵan. Atap aıtsaq, aıtýly kórme Syr óńiriniń tarıhyn baıandaıtyn 3 bólimnen turady. Birinshi bólimde kórmege arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde Syrdarııanyń tómengi aǵysynda ornalasqan apasıak saqtarynyń astanasy bolǵan ejelgi Shirik-Rabat qalashyǵy (b.z.d. IV-II ǵǵ.), Dáshti Oǵyzdyń saıası ortalyǵyna aınalǵan orta­ǵasyrlyq Jankent qalashyǵy (VII-HI ǵǵ.), Qypshaq memleketi, Aq Orda jáne Qazaq handyǵynyń astanasy dárejesine kóterilgen ortaǵasyrlyq Syǵanaq qala­shyǵynan (H-HVIII ǵǵ.) tabyl­­ǵan altyn japsyrmalar, áshekeı buıymdar, balamasy joq kera­mı­ka­lyq buıymdar jáne taǵy da basqa biregeı arheologııalyq jádi­gerler jáne bıyl elimizdiń tarı­hyna úlken ǵylymı jańalyq bolyp engen «Shirik-Rabat saq jaýyngeri», «Syǵanaq hanshaıymy» rekonstrýksııalary alǵash ret qoıyldy.

Ekinshi etnografııalyq bólim­de HIH-HH ǵasyrlarda Syr boıyn­da­ǵy qazaq­tar paıdalanǵan qundy etnogra­fııalyq buıymdar, onyń ishinde mýzeı qoryndaǵy teńdesi joq zergerlik buıymdar kolleksııasy, úı jıhazdary, kıiz úı ıntereri ornalastyrylǵan. Sonymen qatar Syr óńirinde ómir súrgen belgili tarıhı tulǵalardyń – Buqarbaı batyr Estekbaıuly, Qalmuhammed ıshan Maraluly, Er Seıitpenbet áýlıe, Serdaly bı Bekshorauly, Qulboldy ıshan Sultanuly paıda­lan­ǵan qarý-jaraqtar, mórler, sırek kezdesetin kitaptar men qol­jaz­balar, shejire syndy qundy jádi­gerler de kópshilik nazaryna usy­nyldy.

Al úshinshi bólimde HH-HHI ǵa­syr­­larda aımaq­tyń ónerkásibi men aýyl­ sharýa­shylyǵy damýynyń jetistikteri baıandaldy. Kórmege Qyzylorda oblysynyń aýyl sharýa­­shy­lyǵyndaǵy negizgi ónim – kúrishtiń túrleri, aımaqtaǵy Qumkól munaı kenishi, Araltuz, t.b. óndirilgen tabıǵı baılyqtyń túrleri qoıylǵan. Sonymen qatar adamzat tarıhyndaǵy ǵylymnyń jetistigi sanalatyn Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń tarıhy týra­ly­ málimet beretin eksponattar – ǵarysh kemeleri, skafandra, zy­myrandardyń maketteri de maz­mun­dy kórmeniń kórkin ashty.

Kórmege qoıylǵan osynaý tarıhı da, tanymdyq ta máni zor osynaý baı muranyń ishinde, ásirese arheologııalyq qazba jumys­tary kezinde tabylyp, jań­ǵyr­týdan ótken «Shirik-Rabat saq jaýyn­geri», «Syǵanaq hanshaıymy» músinderin, aıtys óneriniń aqtań­geri Muhtar Nııazovqa berilgen «Altyn dombyrany» jáne ózge de jádigerlerdi tamashalaýshylar legi kópke deıin tolastamady.

Qyzylorda oblysy mádenıet kúnderin «Sulý Syrdan – Arý Astanaǵa» atty óner sheber­le­riniń gala-konserti sátti túıin­dedi. Aıtýly óner keshinde Syr boıynan shyqqan tany­mal estrada juldyzdary – Jeńis Seıdollauly, Elena Ábdiha­ly­qova, Jeńis Ysqaqova, Mádına Sádýaqasova, Ǵalymjan Narym­betov, Quralaı Meırambek, sondaı-aq Turmaǵanbet atyndaǵy halyq aspaptar orkestri, bıyl alǵash ret qurylǵan sımfonııa orkestri, «Syr samaly» vokaldy-aspapty ansambli, «Tomırıs» bı ansambli, Syr óńiriniń jyraýlyq óner ókilderi jáne taǵy da basqa talanttar óner kórsetti. Konserttik baǵdarlamany elimizge tanymal telejúrgizýshiler Aıkerim Esenáli, Ǵalymjan Keńshilik jáne jergilikti konsert júrgizýshileri Qanat Ábdiqadyrov men Mereke Jalǵas tizgindedi.

О́ńirdiń óner meıramy Syr eliniń gımnine aınalǵan Elena Ábdihalyqovanyń oryndaýyndaǵy avtordyń «Syr elim» ánimen ashyldy. Odan ári Qyzylorda óńiriniń týma talanttarynyń reper­týa­­ryn­daǵy ánder men belgili aqyn­dardyń sózine jazylǵan týyndylar oryndaldy. Atap aıtsaq, Roza Baǵlanovanyń oryndaýyndaǵy «Ińkárim-aı», Ibragım Isanyń sózine jazylǵan «Otandastar» jáne Batyr­han Shúke­novtiń «Saǵym dúnıe» ánderi jas ónerpazdar oryn­daýyn­da­ tyńdarman kóńilin terbe­di. Al bir dáýirde jasasqan Syr maq­tanysh­tarynyń toptamasy Keńes Dúısekeevtiń «Sálem saǵan, týǵan el!» kompozısııasymen túıin­deldi.

Sonymen qatar Turmaǵambet atyndaǵy halyq aspaptar orkes­tri­ Aral aýdanynyń týmasy, kúıshi, kompozıtor Murat Sydy­qov­tyń «Batyr baba» kúıin oryn­dady. Ekranda shejireli óńir­de tarıhı­ tórt astananyń bolǵandyǵyn baıan­daıtyn beınetýyndy kórse­tildi. Sondaı-aq Syr boıyndaǵy Nurtýǵan, Jıenbaı, Sársenbaı jyraý, Nartaı án-jyr mektepteriniń maqam-sazdary dombyramen, syrnaımen, qobyzben oryndaldy. Nurtýǵan jyr mektebiniń ókili Sholpan Bımbetova, Jıenbaı jyr mektebiniń ókilderi Rýslan Ahmetov, Kúnsulý Túrikpen, Nuraı Ertalapqyzy, Sársenbaı jyraýdyń urpaǵy Maıra Sársen­baeva, Nartaı án mektebiniń ókili Aqmaral Noǵaıbaeva jáne Marat Súgirbaı, bala jyraý Nóser Aıdosuly Astanaǵa jyr shashýyn arnady.

Túrkitildes elderge ortaq Qorqyt babamyzdyń qobyz sary­nyn búginge jetkizgen qylqo­byz­shylar Qorqyttyń «Qońyr» kúıin oryndasa, ánshi, «Qazaqstan daýysy» megajobasynyń jáne halyqaralyq baıqaýlardyń jeńim­pazy Quralaı Meırambek jer­gi­likti aqyn Ońtalap Nurma­hanov­tyń sózine jazylǵan Ramazan Taı­ma­novtyń «Qorqyt-qobyz» ánin shyrqady.

Bul konserttiń taǵy bir jańa­lyǵy – astanalyq kórermen óner merekesinde tuńǵysh ret eki orkestrdiń aıtysyn tamashalady. Kásibı óner ıelerinen quralǵan Turmaǵambet atyndaǵy halyq aspaptar orkestri men jaqynda tusaýy kesilgen sımfonııa orkestri álem klassıkteri men qazaq kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn oryndady.

Kórermen retinde kóńil mar­qaıtqan tus – Syr boıyn­da dástúrli ónermen qatar klassı­kalyq mýzyka janrynyń da jandanyp, óz bıiginde beder salýy der edik. Onyń tamasha mysaly – konserttiń klassıkalyq bóliminde solıster 5 tilde álemdik týyndylar sherýin jasady. Qazaqtyń án ónerin álemdik sahnalarda nasıhattaǵan Maǵjan Amanjolov, Maqsat Maqulbekov, Aqylbek Tabynbaev, Symbat Tasbergenova jáne esimderi elge belgili talantty ánshiler – Bıbigúl Januzaq, Ulpan Ábdikárimova, Almat Izmánbetov, Ashat Bólebaı klassıkalyq shy­ǵar­malardy sharyqtata shyr­qasa, «Syr sandýǵashtary» balalar toby Rınat Gaısınniń «Astana» ánimen elordalyq kórermenderdiń qurmetine bólendi.

Sondaı-aq ónerdiń úlken meıra­myna ulasqan bul keshke túrli janr, zamanaýı kollaborasııa­lar, etno-modern stılinde óner kórsetip, qazaq kúılerin basqa aspaptar­men súıemeldep, keńistigin ke­ńeı­t­ken baıanıst-akkordeonıst, halyq­aralyq baıqaýlardyń laý­reaty, Syr eliniń týmasy Ǵalymjan Narymbetov te shaqy­rylypty. Ol sımfonııa orkes­triniń súıe­mel­deýimen fransýz kom­po­z­ıtorynyń týyndysyn oryn­dady.

Al merekelik gala-konserttiń estrada bóliminde Syr boıynan shyqqan tanymal estrada ánshileri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri – Jeńis Seıdollauly, Jeńis Ysqaqova, Mádına Sádýaqasova bastaǵan óner maıtalmandary repertýaryndaǵy elor­daǵa arnalǵan ánderin shyr­qasa, jergilikti ónerpazdar Jalyn Júsipov, Aısulý Ábdi, Arýjan Tóreǵalı, Erlan Sadyqov orkestrler súıemeldeýimen Elena Ábdihalyqovanyń «Qazaq eli»
týyndysyn asqaqtatty.

Astana aspanyn áýezdi án men kúmbir kúıdiń meıramyna ulastyrǵan aýqymdy keshke jalpy sany 250-ge jýyq ónerpaz qatysty. Al odan birneshe ese kóp kórermen Syr talanttarynyń konsertin úlken qurmetpen qabyl aldy. Dástúr men klassı­kany, estrada men estetıkany qatar ushtas­­tyrǵan erekshe keshten Astana halqy aıryqsha kóńil kúı­men tarqasty. Iltıpatyn sha­pa­laq únimen bildirgen kórer­men qoshe­meti kópke deıin tolas­tamady.