Azattyq jolynda

Imperııalyq pıǵyldarǵa qarsy boı kótergen ult-azattyq kúresterge «búlik» aıdary taǵylyp, halyqtyń azapty kúresi joqqa shyǵaryldy. Ult-azattyq qozǵalystardyń tolyqqandy tarıhy burmalandy. Tarıhshy mamandardyń pikirinshe, elimiz­diń tól tarıhy otarshyl saıasat, ıdeologııa, eýrosentrıstik qaǵıdalar turǵysynan zerttelip keldi. Endigi kezekte álemdik keńistikte egemendi eldiń tarıhyna jańasha kózqaras qajet. Osy maqsatta arhıv qujattarynyń ashyqtyǵy, qoljetimdiligi asa mańyzdy.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Ábdirovtyń aıtýynsha, keńestik kezeńde jabyq bolǵan halyq taǵdyryna qatysty qupııa qujattardyń birshamasy ashylyp, sonyń negizinde kóptegen eńbek jaryq kórdi. Desek te táýelsizdik jyldarynda bastalǵan birqatar zertteýdi jalǵastyrý múmkin bolmaı otyr. Búginde Reseı, Tashkent arhıvterinde qoljetimsiz qujat­tar bar. Mysaly, patshalyq Reseı tusynda ondaǵan ult-azattyq kóterilis oryn aldy desek, búginde shet elderdiń arhıv qorlarynda ult taǵdyryna qatysty tyń málimetterdiń jatqany esh kúmán týǵyzbaıdy. Osy oraıda jańa zaman dáýirindegi, XVIII-XX ǵasyr basyndaǵy kazak-orys áskerleriniń jerimizdi otarlaýy, patshaly Reseıdiń Qazaqstan men Ortalyq Azııany jaýlap alý taqyrybyn tereń zerttegen tarıhshy Murat Jetkergenuly Oral, Orynbor, Sibir jáne Jetisýdaǵy kazak áskerlerine qatysty máli­metterdiń ózi jazǵan monografııa­larynda dáıekti keltirilgenin atap ótti. Sonymen qatar arhıv qujattaryn izdes­tirýde Baltyq jaǵalaýy elderi arhıvteri de qazaq tarıhshylary úshin tyń taqyryptarǵa ózek bolary anyq. Ázirge ǵalym atap ótkendeı, el tarıhy úshin mańyzdy birqatar taqyryp granttyq baǵdarlamalar aıasynda ǵana zerttelip keledi.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa ınstıtýty Jańa dáýirdegi Qazaqstan tarıhy bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Nurjan Jetpisbaıdyń aıtýyn­sha, jańa zaman tarıhy eki ǵasyrdan astam ǵana ýaqytty alyp jatqanymen, qazaq tarıhynda da, jalpy álemdik tarıhta da asa mańyzdy kezeńdi quraıdy.

– Qazaq tarıhynda bul kezeń­niń alǵashqy ǵasyry (XVIII ǵasyr) qalmaq pen jońǵarlarǵa qarsy azattyq úshin kúresterden, úzdiksiz soǵystar men joryq­tardan, Reseı patshasyna adal­dyqqa ant berý, olardyń yqpalyna qarsylyqtar men kóterilister sııaqty asa mańyzdy oqıǵalar tizbeginen turdy. Bul kezeńde halyq uly qasiretterdi bastan keshti, eldiń bolashaǵy, birligi jolynda júrgizilgen uly tartysqa toly boldy. Osy kúresterdiń, alashapqyn soǵystardyń saldarynan qazaq jeriniń negizgi shekaralary túpkilikti qalyptasty. Kelesi HIH ǵasyr qazaq qaýymdary­nyń áleýmettik-saıası ómirinde birshama úlken ózgeris ákeldi. Bul kezeńde olar Reseı saıasatynyń yqpalyna tikeleı tartyldy. Ártúrli deńgeıdegi qarsylyqqa qaramastan olar birtindep osy saıasatqa beıimdelýge májbúr boldy. Reseılik yqpal qazaq qoǵamynyń barlyq jaǵynan da kórinis berdi. Basqasha aıtqanda, tolyq otar elge aınaldy. Kapıtalızmniń alǵashqy nyshandary da osy jańa zamanda paıda boldy, keıinnen Alash qozǵalysyna birikken aldyńǵy qatarly qazaq zııaly qaýymynyń paıda bolǵany da osy kezeń. Qoryta aıtqanda, jańa dáýir tarıhı oqıǵalary, tipti úderisteri de bir-birine uqsaı bermeıtin áralýan oqıǵalardan turatyn, tereń qarastyrýdy qajet etetin óte ózekti ýaqyt tizbegin quraıdy, – deıdi tarıhshy ǵalym.

Qazaq halqynyń ǵasyrlarǵa sozylǵan ult-azattyq kúresi áli de tolyqqandy zerttele qoımaý sebebine toqtalǵan Nurjan Yqsanuly onyń bir sebebin keńestik dáýirde bul taqyryptyń jartylaı jabyq bolǵandyǵy­men baılanystyrady. «Bul taqy­ryptyń jabyq bolýyna sol kezdegi ózimizden shyqqan ǵalymdardyń da «úlesi» zor boldy. Táýelsizdik kezinde ult-azattyq kúrester taqyryby eń bir tanymal taqyryptardyń birine aınalǵanymen, bul kezde de túgelimen tolyqqandy zertteldi deı almaımyz. Bul kezeńde, ásirese onyń alǵashqy jyldarynda buryn ashylmaǵan aqtańdaqtardy zertteýlerge mán berilgenimen, oǵan belgili bir naýqanshyldyq pen uranshyldyqtyń da aralasyp ketkeni belgili. Uranshyldyq tarıhty ańyzdarǵa aınaldyrýy, mıftendirip jiberýi ábden múmkin. Qazaq tarıhyndaǵy 300-den astam kóterilis degen túsinik te osyndaıdan paıda bolǵan. Bul sóz tirkesi alǵash ret osydan 30 jyl buryn belgili tarıhshy akademıktiń bir eńbeginde aıtyldy. Sol kezden bas­tap búkil qoǵam osy sóz tirkesin julyp alyp, únemi qoldanýmen keledi. Árıne, asa maqtanyshpen aıtýǵa taptyrmaıtyn nárse. Biraq tarıh dáldikti súıedi. Is júzinde patshalyq Reseı kezeńindegi qazaq ult-azattyq kúresteriniń sany 300-ge­ jetpeıdi. Degenmen osy jerde keńestik kezeńdi, sonyń ishinde 1925-1931 jyldar aralyǵyndaǵy oqıǵalardy muqııat qarastyrý qajet. Sebebi týra osy kezeńde qazaqtyń árbir ólkesinde, tipti árbir aýyl-aımaǵynda derlik ozbyr keńestik júıege qarsy is-áreketter óte kóp boldy. Tek qazaqtar ǵana emes, basqa ulttar da kóterildi. Biz bul kezdegi tek iri kóterilisterdi ǵana bilemiz. Negizi is júzinde qarsylyqtar sany óte kóp bolǵan jáne eń mańyzdysy bul oqıǵalar qattalǵan qujattar áli de tolyq qupııasyzdandyrylmaǵan, ıaǵnı jabyq. Qaıtalap aıtsaq, osy kezdegi iri kúrester ǵana tarıhqa engizilgendeı bolyp, sandaǵan qarsylyq áli de qupııa kúıinde qalyp otyr. Mine, osy qujattar «sóılegen» kezde ǵana jalpy qarsylyqtar sany 300-ge jetýi múmkin degen oıdamyz», degen pikirin ortaǵa saldy tarıhshy.

Ǵalym Nurjan Jetpisbaı keltirgen málimetterge súıen­sek, jalpy qazaqtyń batys óńirleri otarlaýǵa qarsy azattyq kúres­terdiń bir epısentri esebinde bolyp, halyq tolqýlarynyń negizgi orta­lyqtarynyń birine aınalǵan. Osy oraıda tarıhshy keltirgen derekterge súıensek, resmı kóterilister qatarynda 1773 jyly Pýgachev kúresi kezeńinen bastap 1869-1870 jyldary jańa erejege qarsy qarýly kúresterge deıin, bir ǵasyr ishinde árbir 10-15 jyl saıyn bir kóterilis tutanyp otyrǵan. Olar – Sapar Mátenqyzy (1775-1776), Syrym (1783-1797), Jolaman (úzilisterimen 1822-1840), Isataı (1836-1838), Eset (úzilisterimen 1847-1858), Oral-Torǵaı oblystaryndaǵy (1869) jáne Mańǵystaýdaǵy (1870) kóterilister. Bulardyń arasynda Qarataı (úzilisterimen 1805-1816) men Qaıypqalı sultandardyń (1827-1835) qarsylyqtary da bar. 1838-1841 jyldary Kenesary kóterilisi de aýmaqty qamtydy. Alaıda narazylyqtar men qarsylyqtar sany budan áldeqaıda kóp bolǵan. Alǵashqy qarsylyqtar 1731 jyldyń ózinde-aq bastalǵan.

Tarıhshynyń aıtýynsha,­ keıin orys patshalyǵyna adal­dyqqa ant bergen Ábil­qaıyr­dyń ózi de ómiriniń sońǵy on shaqty jylyn patsha ókimetimen teketireste ótkizgen. Jalpy, 1740 jyldar shamasynan bas­tap 1840 jyldarǵa deıin orys yqpalyna qarsylyqtar men shepterge shapqyndar tolastamaǵan. Tolassyz qarsylyqtar kezeńi deý­ge de bolady. Ǵalymnyń aıtýyn­sha, kóterilis kezderi olar bir kúshke birikse, odan tys jyldary jeke-jeke jortýyldar túrinde jalǵasa bergen. Iаǵnı otarlaýǵa qarsy iri kúresten qaıtadan qatardaǵy qarsylyqtar formasyna ótip otyrǵan. Mysaly, 1740-1760 jyldarda Kishi júz qazaqtary orys patshalyǵymen qarym-qatynasty birjolata úzý úshin shepten alys Syr bo­ıyna, Jońǵarııa jerine ketip qalýdy birneshe ret oılastyrǵan. Eshqandaı kóterilisten tys 1760-1765 jyldary Edilden ótip, Reseı aýmaǵyna kirip úlken joryqtar jasaǵan, qazirgi Volgograd qalasyna qaýip tóndirgen. Odan keıingi Pýgachev naýqany kezinde shekaradan jappaı ótip, kóptegen eldi mekendi qıratyp, myńdaǵan reseılik adamdy tutqynǵa áketken. 1837-1838 jyldary batys óńirde Reseıge qarsy narazylyq naý­qa­ny sharyqtaý shegine jetip, kóp­tegen halyq Syr men Torǵaı óńir­lerine kóship, Jolaman batyr­men birge Kenesary orda­sy­na qosylǵan. 1869 jyly jańa reformalarǵa qarsy taǵy da keminde 20 myń tútin Hıýa jerine qonys aýdarǵan. Degen­men sol HIH ǵasyrdyń 40-jyl­da­­rynda orys patshalyǵy qa­zaq dalasynyń túkpirinen birne­she­ bekinis salǵan soń ǵana qazaq­­tardyń ólermendikpen qar­sylasýy birtindep toqtaı bas­tady. Buǵan tek sol bekinister ǵana emes, basqa da kóptegen faktor áser etti. Halyq birte-birte orys bıligine boı úıretti. Orys memleketiniń áskerı kúsh-qýatyn túısiný, onyń ústemdigin mo­ıyndaý sezimderi de kúsheıe tústi. HIH ǵasyrdyń ózinde kóptegen qazaq delegasııasy Reseıge jibe­ri­lip turdy. Olarǵa Máskeý men Peterbýrgtiń sán-saltanaty, ǵıma­rattary, mýzeıleri, akademııalary, áskerı sherýleri, qarýlary arnaıy kórsetildi. Orys memleketiniń keń-baı­taq­tyǵy men orys qarýynyń kúshtiligi, onymen kúresýdiń esh qısynsyzdyǵy olardyń sanalaryna psıhologııalyq turǵyda sińirildi. Syı-sııapattar, marapattar berildi. Joǵaryda atalǵan kóterilisterdiń birne­sheýi tikeleı qarastyryldy. Ola­r­­­dyń qujattary kóbine sha­shy­­rańqy, reseılik arhıvterde jáne elimizdiń ortalyq arhı­vin­de de saqtalǵan. Árıne, árbir kóte­rilistiń ózderine tán erek­she­lik­te­ri bar, mańyzdy degen tus­ta­ry da jeterlik.

Eger de zertteýshilerge túp­­­­nusqa negizdi materıal­dar­ qol­je­timdi bolsa, onda tarı­hy­myz­dyń da tolyq­ty­ry­lyp ja­zy­latyndyǵy sózsiz. Al derek­ter­diń baıaý jetýi, mura­ǵat­tyq derekterdiń tapshylyǵy oryn alatyn bolsa, onda keńes oda­ǵy­ ádisnamasynyń negi­zinde áli de monografııalar da, o­qý­lyq­tar da jazyla bermek. Sol sebep­ti­ otandyq tarıhty jańasha kóz­qa­ras­pen saraptaıtyn ýaqyt álde­qa­shan keldi.

ALMATY