Ult zııalylarynyń qazynasy

Alashtaný ǵylymy ulttyq ǵylym salasynyń eń bir ózekti taqyryby desek qatelespeımiz. Bul salada jyl saıyn tyń derekter tabylyp, ǵylymı aınalymǵa jańa málimetter, arhıvtik materıaldar qosylyp, onyń kókjıegi keńeıip keledi. Keıingi on jyldyń muǵdaryn­da jaryq kórgen kitap­tardy, naq­tyraq aıtqanda, akademık M.Qoı­gel­dıevtiń ekitomdyq «Alash qozǵalysy» monografııa­sy, professor T.Jurtbaıdyń «Uranym – Alash» úshtomdyǵy, akademık D.Qamzabekulynyń «Alash arqaýy» zertteýi, PhD S.Júsiptiń «Qazaq jeriniń joqshysy» atty ekitomdyǵy, professor S.Jumaǵuldyń «Alash qaıratkerleriniń naqyl sózderi» serııasy, ádebıetshi E.Tileshevtiń «Qaınar» kitaby, tilshi ǵalym O.Jubaıdyń lıngvıstıkalyq zertteýleri ǵylymı orta men qoǵam talqysynda tanylǵan tańdaýly eńbekter ekeni daýsyz aqıqat.

Keıingi úsh jylda jazylyp shyqqan eńbekterdiń aıqyn dáleli – jas alashtanýshylardyń bastamasymen qurylǵan Qyr balasy bilim, ǵylym qoǵamdyq qorynyń «Alash kitaphanasy» serııasymen jaryq kórgen kitaptar toptamasy. Bul aýqymdy jobanyń izashary – Alash qaıratkeri Ǵazymbek Birimjannyń (1896-1938) shyǵarmalar jınaǵy. «Alash» partııasynyń baǵdarlamalyq jobasyna qatysýshy, 1921-1922 jylǵy ashtyq kezinde sózimen de, isimen de halyqqa jantalasa kómektesken, «Aq jol» gazetiniń redaktory, mal dárigeri, agronom-ǵalym, Berlınde oqyǵan tuńǵysh qazaq, búgingi tilmen aıtqanda «bolashaq­ker» Ǵazymbek Birimjannyń shyǵarmalar jına­ǵy kúni búgin­ge deıin jaryq kórmegen edi. Qostanaıdaǵy Ahmet Baıtur­synuly ýnıversıtetiniń magıstranty Danııar Ihsan ǵalym Eldos Toqtarbaıdyń jetek­shiligimen 2021 jyldyń aqpanyna deıin Alash arysynyń murasyn izdeý, jınaý, júıeleý jumystaryn júrgizip, nátıje­sinde, 250 bettik kitap daıyndady. Bul – ǵazymbektanýdyń alǵashqy baspaldaǵy. Jas zert­teýshimiz bul taqyrypty odan ári tereńdete izdenip, bıyl Ǵazymbek Birimjannyń «Alash urandy qazaq halqy» atty shyǵarmalar jınaǵynyń ekinshi basylymyn jaryqqa shyǵardy. Otyz baspa tabaqqa jýyq kólemdi eńbekte qaıratker-qalamgerdiń ulttyq mańyzy zor jobalary, ádebı-pýblısıstıka­lyq murasy, qoǵam­dyq-saıası maqalalary, asharshylyq kezin­degi úndeýleri, qýǵyn­daýda júrgenine qaramastan jazǵan ǵylymı eńbekteri, muna­qyp­tary engizildi, onyń ómir joly, qoǵamdyq-saıası qyzmeti men shyǵarmashylyǵy týraly ár jyldary jazylǵan zertteý­ler, estelikter toptastyryldy. Tyń arhıv derekteri men fotosýretteri berilip, bıblıografııalyq kórset­kish­teri tizildi.

Qoǵamdyq qor jumysynyń aıasynda biz alashtanýdaǵy aqtańdaq esimderdi qaıta jańǵyrtýdy jalǵastyrdyq. Táýelsizdik alǵaly otyz jyldyń bederinde Alashtyń 26 qaırat­keriniń ǵana kitaby shyǵyp, el-jurtqa tanystyrylǵan. Bul – óte az kórsetkish.

Alashtyń renessanstyq keze­ńin­de bir ǵana soıdyń ózinde úsh Maldybaıuly bar. Olar: Bilál, Mustaqym jáne Berikbol. Eki jyl buryn alashtanýshy Eldos Toqtarbaı Qaraǵandydaǵy E.Bóke­tov­ ýnıversıtetiniń professory Nursahan Ahmet­qy­zynyń uıytqy bolýymen, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sı­teti «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń qoldaýymen Alash muǵalimi, aqyn, jýrnalıst, qarqaralylyq Mustaqym Mal­dy­­baıulynyń tuńǵysh kita­byn jaryqqa shyǵarsa, jas zert­teýshi Erden Nurahmettiń quras­tyrýymen aqmolalyq Alash tulǵasy, jýrnalıst, dáriger Bilál Maldy­­baıulynyń murasy Aqmola oblysy ákimdiginiń jár­demimen kitap bolyp basyldy. Al úshinshi Mal­dy­baıulynyń – jazbalaryna «Aıagóz qazaǵy» dep qol qoıatyn Berik­­bol Maldy­baı­ulynyń shyǵar­­ma­lary qazir jınaqtalyp jatyr.

Bilálmen attas ekinshi tulǵa – Bilál Súleıuly. Jetisýdan shyq­qan Alash qaıratkeri – áıgili Mamanııa mektebiniń túle­gi. Ádebıet klassıgi Ilııas Jan­sú­gi­rov­tiń jaqyn týys aǵasy. Qazaq jerindegi alǵashqy zamanaýı bilim ordalarynyń, bilim mekemeleriniń qurýshysy, uıymdastyrýshysy, Aqtóbe, Semeı qalalaryndaǵy ýnıver­sıtetterdiń negizin qalaǵan bilim júıesin uıymdastyrýdyń has sheberi, bilikti menedjeri bolǵan Bilál Súleıuly da jazý-syzýdan shet bolmaǵan. Eldos Toqtarbaı Alash tulǵasynyń óleńderi men maqalalarynyń basyn qosyp, «Úmit» atty tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵyn bastyrdy.

Alash tulǵalaryn maman­dyq­taryna saı jiktep aıtar bolsaq, ádette, qalam ustaǵan aǵaıynnyń aıtyp-jazary jıirek qozǵalatyny sııaqty, aqyn-dramatýrg, jazýshy-jýrnalısterdiń eńbekteri aldymen jarııalanyp shyǵyp jatatyny belgili. Alash muǵalimderin de osy qatarǵa qosýǵa bolady. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń adal shákirti bola bilgen tilshi ǵalym, kósemsózshi Abdolla Baıtasulynyń da jekelegen eńbekteri zerttelip júrgenimen, bir emes, búkil murasy kitap bolyp shyqqan joq. A.Baıtasulynyń shyǵarmashylyq murasyn san alýan, ártúrli taqyrypta jazǵan qundy dúnıeleri qazirgi zamanda da mańyzyn joımaıtyn rýhanı qazyna. Alashtanýshy Ushqyn Sáıdirahmanuly quras­ty­rǵan, bas-aıaǵy jyp-jınaqy úsh tomdyqty quraıtyn Abdolla Baıtasuly eńbekteriniń alǵashqy tomy «Kórkem ádebıet týraly» degen atpen oqyrmanǵa jol tartty. Mundaǵy kesek týyndy – «37 memleket» dep atalatyn, óz zamanynda joǵary baǵalanǵan, aıryqsha eńbek. Olaı deıtinimiz, búgingideı ǵalamtor joq, karta­nyń ózi qat kezeńde álemniń tańdaýly elderiniń sıpattamasyn jazý ońaı sharýa bolmasa kerek. Jaǵyrapııadan oqýlyq jazý – bilimdarlyqtan bólek, naqtylyqty, yjdaǵatty talap etetin mashaqatty jumys. Alash zııalysy eńbekteriniń kezekti tomdaryn aldaǵy ýaqytta basyp shyǵaryp, oqyrman qaýymdy qýantamyz dep oılaımyz.

Ahmet Baıtursynulynyń oı-muraty tóńireginde toptasyp, ásirese latyn jazýyna baılanysty ǵylymı talas-tartystarda ult ustazynyń usta­nymyn qorǵaǵandardyń biri Seıitbattal Mustafauly bolǵanyn bireý biler, bireý bilmes. Aýylyndaǵy ataqty mesenat Áltı bolystyń yqpalymen on alty jasynda Ystanbul shaharynda bilim alyp, Semeıde eńbek jolyn bastaǵan Seıitbattal Mustafaulynyń kitabyn shyǵarý – bizdiń mańdaıymyzǵa jazylǵan baq. Týǵan qyzy Nurtaı (Nádııa) apamyzben «Qazaq» gazeti arqyly syrttaı baılanysyp, 2016 jyly alǵash ret Alash oqyǵany týraly qalam terbep, maqala jarııalaǵan edik. Keıin jas jazýshy, dramatýrg Álibek Baıbol S.Mustafaulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jónin­de ǵylymı jumys jazyp, Qazaq­stan­nyń demokratııalyq «Aq jol» par­tııasy uıymdastyrǵan «HHI ǵasyr­daǵy Alashtyń Aq joly» baıqaýyna qatysyp, jeńimpaz atandy. Sóıtip, ólketanýda esimi atalyp qala­tyn Alash tulǵasynyń esimi, shyǵarmashylyǵy, qoǵamdyq qyzmeti zertteýge ulasyp, jeke jınaǵyn shyǵarý isine jalǵasty. Seıitbattal Mustafaulynyń «Imam Ǵazalı» atty tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵynda onyń ádebı, pýblısıstıkalyq murasy qamtylyp, Nádııa Battal­qyzy­nyń qolyndaǵy arhıvtik qujat­tar men fotosýretterdi de bas­tyryp, kitap etip shyǵardyq. Bir ókinishtisi, ákesiniń ómir boıy kútken eńbegin apamyz kóre almaı ketti. Kitap shyǵýdan eki aı buryn áke portretin qushaqtaǵan ázız ana baqı dúnıege attanyp kete barǵan... Bıyl Máskeýdegi ǵylymı-tanymdyq ekspe­dısııa barysynda Máskeý mem­l­­e­kettik kitaphanasynyń shyǵys­taný bólimindegi sırek kitaptar qorynda Seıitbattal Mustafaulynyń «Zýfnýn» atty aýdarma kitabyn taýyp alyp, elge súıinshiledik.

Osy jyly «Alash kitap­hanasy» serııasy boıynsha sý jańa toǵyz kitap jaryq kórip otyr. Bári de Alash oqyǵandary, Aqańsha aıtqanda, ult jumysy jolynan qaıtpaǵan «qalam qaı­rat­kerleri».

HH ǵasyr basyndaǵy asa kór­nekti qaıratker, qazaq baspa­sózi­niń negizin qalaý­shy­lardyń biri Eleýsiz Buıraulynyń (1874-1933) ustazdyq-aǵartýshylyq, jýr­­nalıstik qyzmeti ushan-te­ńiz. Ol – qazaq mýzeı isiniń qa­lyp­­­tasýyna da óz úlesin qos­qan tulǵa. Almatydaǵy búgingi Orta­lyq mýzeıde ǵylymı qyz­­met­ker bolǵan, sol qara­sha­­ńy­raq­tyń ekspozısııasyn jasa­ǵan alǵashqy mamannyń biri edi. Bodan­dyq qamytyn kıgen qasi­ret­­­­ti jyldary azaptalǵan elin oıatý maqsatynda «Yzyń» dep kitap shyǵaryp, halyqtyń rýhyn kóte­­rýdi maqsat etti. «Yzyń» óleń­­der jınaǵy – otar­lyq bılik­ke, ákimshil-ámirshil júıege baǵyt­tal­ǵan qarsylyq daýysy. Bul kitap­qa sol zamannyń aıtýly aqyn­dary Maǵjan Jumabaı, Mus­­­ta­qym Maldybaıuly, Ahmed­­­qalı Mamytuly syndy­ baýyr­­­­­la­ry­nyń óleńderin engi­zip, 1912 jyly Oral baspahanasy­nan bas­­ty­ryp, taratqan edi. Nebári 27 bet­ten turatyn týyn­dy­ǵa aqyn­nyń bas­qa­ da pýblı­sıs­tı­ka­lyq­­ murasyn en­gi­zip, ol týraly es­te­­likterdi jınap, ki­tap etip qu­ras­­­tyrǵan – Qaraqat Saǵy­nysh­­­qyzy 10-synyp oqýshysy ǵana.

Al aqyn ári jýrnalıst Ken­je­­­ǵa­lı Ǵabdollaulynyń ǵylymı, ádebı jáne pýblı­sıs­tıka­lyq murasy, onyń tulǵasyna qatysty arhıv qujattary, ár jyldary jazylǵan zertteýler men estelikter qamtylǵan kitaptyń ataýy onyń osy attas maqa­lasymen «Qazaqtyń qamy» dep ataldy. Muny qurastyryp daıyndaǵan - Kenjeǵalıdaı zııalynyń urpaǵy Gúlzat Bıgeldi esimdi qaryndasymyz. «Qazaq balalaryna járdem» atty álippe oqýlyǵy, «Mehnattyń sebebi», «Jıyrmasynsha ǵasyr jastaryna», «Áıelder haqynda», «Ishan­dar­dyń qyzmeti», «Qazaqtyń tár­qy zamany», «Qalaǵan emle­miz», «Mezgilsiz emtıhan», «Alash­ azamattaryna» syndy ár taqy­ryp­tan jazǵan maqalalaryn ózek­ti­li­gin, qundylyǵyn joıma­ǵan qazy­na dep bilemiz.

XX ǵasyr adamzat úshin, qazaq jurty úshin aýyr, zulmat-zoba­lańǵa toly ǵasyr bolǵany aıan. Ker zamannyń kesiri kimge tımedi deseńizshi. Naqaqtan-naqaq atylyp, qýdalanyp, jazyqsyz aıyp­­­­tal­ǵandardyń qarasy mol. Jaǵasyn jatqa ustatpaǵan, eńse­sin tik, rýhy ór tulǵanyń biri – Alash qaıratkeri, aǵartýshy, ustaz, ánshi-kompozıtor Qapez Baıǵabyluly (1896-1939). El arasynda «Qapezdiń áni», «Qapezdiń qoshtasýy» degen ánder kóp taralǵan. Qapez de jańa zaman, táýelsiz elde ulyqtalmaı jatqan erlerdiń biri edi. Tulǵanyń án murasy belgili bolǵanymen, pýblı­sıstıkalyq eńbekteri bir ortaǵa jınaqtalmaı, ár jerde jatqanynan habardarmyz. Bul olqylyqtyń ornyn tol­tyr­ǵandar – jazýshy Álibek Baı­bol­ men jas zertteýshiler Ertaı Bilál, Samal Aıypjan. Aqyn óle­ńinde aıtylatyn «Alash qonǵan aqboz úı» kitaptyń atyna arqaý boldy. «Tilshi» gazetine jazyp, tilshilik qyzmet atqarǵan Qapezdiń «Eskergeni osy ma?», «Qosshy tirshiligi», «Atkezshimen kúresý», «Jazyqsyz 20 qara soıyldy», «Mektep máselesi eskerýsiz qaldy», «Bolystyq saılaý jaqsy ótti», «Kimnen qansha alyndy» maqalalarynan óz zamanyna beıjaı qaraı almaıtyn qaǵilez qaıratker tulǵa bolǵanyn ańdaǵandaımyz.

Aldaǵy jyly týǵanyna 130 jyl tolatyn tulǵanyń biri – Nuǵy­man Manaı (1894-1938). О́z zamanynyń belgili aǵartýshysy ol qalamy júırik jornalshy, qarymy keń qalamger, bilgir ádebı aýdarmashy retinde tanylǵan. Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde bilim alǵan 1916 jyldary Jıenǵalı Tilepbergenuly, Beıimbet Maılın syndy qatar­las­tarymen birigip, «Sadaq» qol­jaz­ba jýrnalyn shy­ǵarǵan. Osy qaı­rat­kerdiń ǵumyr­na­masy men shyǵarmashylyq mura­syn túgendeý úshin qolyna shyraq alyp sońyna túsken Ertaı Bilál baýyrymyz otandyq jáne reseılik arhıvter men kitaphana qorlarynan kóptegen tyń materıaldar taýyp, ásirese «Qosshy uıymynyń VII sıezinde jasaǵan joldas Manaıulynyń baıandamasy», «Til jaıynda», «Iman-ıslam» kitaptaryn, sosyn eski jazýmen jazylǵan qaıratkerdiń kóptegen maqalasyn qazirgi qoldanystaǵy álipbıimizge túsirdi. Umytylǵan bozdaqtyń ár sózin muqııat oqyp, ómirin, qoǵamdyq-saıası, mádenı qyzmetin hronologııalyq tártippen jiti qarastyryp, birizdilikke júıe­lep, rettedi. Asyldyń qýǵyn-súr­ginnen aman qalǵan urpaǵy, shó­beresi Madına Serikqyzyn ta­ýyp, suhbattasyp, beımálim derek jınaǵan. Desek te osy bir ǵana kitappen qaıratker-qalamger Nuǵy­­man Manaıdyń shyǵarmalary to­lyq qamtyldy, jınaldy dep áste aıta almaımyz. Aldaǵy ýaqytta jýr­­nalıst, aýdarmashynyń belgi­siz­ muralaryn taýyp, izdenisin turaq­­ty jalǵastyratynyna senim arta­­myz.

Mirjaqyp Dýlatulynyń dań­qyn qazaq arasy ǵana emes, Reseı­de­gi túrik álemine tutas jaıǵan, qazaq arasyna taralyp ketken kitap­tyń birinshi (1909, Ýfa) jáne ekinsh­i (1911, Orynbor) basylymyn patsha jandermııasy qaıta jınap aldyrǵan, sóıtip, qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy eń kóp qýdalanǵan shyǵarma bolǵan «Oıan, qazaqtyń» izin ala kóp uzamaı «Tur, qazaq» shyǵarmasy ómirge keldi. Onyń avtory Baıbatyr Erjanuly (1892-1939) – repressııaǵa ushy­rap, erte kezeńde aqtalǵanyna qara­mas­tan, oqý-aǵartýdaǵy qyz­meti men shyǵarmashylyq eńbek­teri eskerýsiz qalyp, ádebıet tarı­hy­nan laıyqty ornyn ala qoımaǵan talant ıesi. Baıbatyr Erjanulynyń «Tur, qazaq» kitaby, «Aıqap» jýrnalynda jarııalanǵan ártúrli janrdaǵy shaǵyn eńbekteri, pýblı­sıs­tı­kalyq maqalalarynan ózge shyǵar­malary, atap aıtqanda, «Áı, kúneltý» óleńi, «Qazaq muǵa­limderi halinen», «Bozba­la­larymyzdyń túri», «Fronttyń teńelýi sharasyz» maqalalary, «Esenbaı», «Oraz molla», «Saǵıpa» sııaqty pesalary ǵylymı aınalymǵa enbegen.

Shyǵarmashylyq murasyna qaraı otyryp, Baıbatyr Erjan­uly­­nyń eńbek joly az, shaǵyn janr­­lardan emes, birden iri, irgeli týyndylardan bastalǵanyn baı­qaı­myz. Qolymyzǵa túsken úsh úlken shyǵarmasynyń ishinde soq­ta­lysy da, shoqtyǵy bıigi de «Tur, qazaq!» kitaby. Bul eńbek buryn da, atap aıtqanda «Dýlatuly Mir­ja­qyp. Oıan, qazaq!; Baıbatyr Er­jan­uly. Tur, qazaq!; Ábilqasym Arǵynı. Jatpa, qazaq!» (óleńder/Qurast.: T.Qydyr, K.Mustafaeva, U.Qydyr. – Almaty: Tańbaly, 2016) degen atpen jınaq bolyp basy­lyp shyqqan edi. Bul joly onyń shyǵarmalarynyń ǵylymı ne­giz­deri (faksımıle, translıtera­sııa, transkrıpsııa) saqtaı otyryp,­ jarııa­ladyq. Bul ǵylym úshin mańyzdy zor qadam boldy dep esepteımiz.

Baıbatyr Erjanulynyń týǵan nemeresi Sáýle Telman­qyzynyń atasynyń kitaby úshin qalaı eńbektengenin kórseńiz... Alash ardaqtysynyń árbir ómir deregin tam-tumdap izdestirip, fotosýretter men arhıv qujattaryn sary maıdaı saqtap bizge tapsyrýynyń syry qaltqysyz senimde jatsa kerek.

«Alash kitaphanasy» serııa­sy­nyń qazaq oqyǵandarynyń óz shyǵarmalaryn izdep, jınap, jaryq­qa shyǵarýynan ózge búgingi zamanǵy alash­tanýshylardyń da zertteý eńbek­terin oqyrmandarǵa jetýine múddeli. Osy oraıda E.Nurahmettiń «Alash arysy Bilál Maldybaıuly», E.Toqtarbaıdyń «Alash sózi»,­ osy joldar avtorynyń «Tola­ǵaı» syndy eńbekterin aıtamyz, sondaı-aq professor T.Jurt­baı­­dyń «Ult aqyny jáne «Jan sózi», jazýshy­ B.Qoıshy­baev­tyń «Aǵaıyndy Ádilul­dary – azattyq kúreskerleri», A.Qumyr­zaq­­ulynyń «Nar tulǵa Naýan hazi­ret» kitaptarynyń da áli ­sııasy keýip úlgergen joq.

Alashtaný ǵylymyndaǵy sońǵy zert­teýler degende kózben kórip, qol­men ustap, oqyp shyqqan osy eńbek­terdi aıtar edik. Sebebi «Alash kitaphanasy» serııasynyń kitap­tarynyń otan qaýipsizdigi, ult tutas­tyǵy jáne ulttyq ǵylymnyń damýy úshin mańyzy da zor. Bul kitap­tardyń barlyǵy da buryn-soń­dy jarııalanbaǵan, biregeı eńbek­ter.

Zańǵar KÁRIMHAN,

Á.Bókeıhan Alash ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, alashtanýshy