Sýretti túsirgen – Shúkir Shahaı
Jalpy, otyzynshy jyldardaǵy qazaq zııalylary kórgen azap olardyń otbasyn da aınalyp ótpedi. Alash arystary men qoǵam qaıratkerleriniń jarlary da, balalary da qýǵyn-súrgindi bastan keshti. Armııal Tasymbekovtiń «Jazyǵy ne edi apalardyń?» atty serııalyq maqalalary sol jyldary merzimdi baspasózde dúrkin-dúrkin jarııalanyp, osy qatal ýaqyt beınesin ashyp berdi. О́ıtkeni onda apalarymyzdyń kúıeýlerin qalaı ustap áketkeni, ózderin qalaı qamaýǵa alyp, balalarynyń sodan keıingi taǵdyry týraly estelikteri kórkemdikpen shynshyl jazylǵan. Munda olardyń basynan ótken túrli jaǵdaılardy oqyp, janyńyz túrshigedi. Osy maqalalar jaryq kórgennen keıin avtorǵa otyzynshy jyldary azap lagerinde bolǵan apalardyń ózderi, týǵan-týystary, balalary biletin derekterin aıtyp, habarlasa bastaıdy. Qalamger keıin sol dúnıelerdiń bárin toptastyryp, «Jan daýysy» atty kitap shyǵardy.
Jýrnalıstiń atalǵan jınaǵyna jazǵan sát sapar sózinde ataqty partızan-jazýshy, Halyq qaharmany Qasym Qaısenov: «Qazirgi kezeńde biz aqtańdaqtar dep júrgen taqyrypqa qalam tartyp júrgen jýrnalıst Armııal Tasymbekovtiń maqalalaryn kúndelikti baspasózden qaldyrmaı oqımyn. Onyń «О́rken» gazetinde shyqqan «Jazyǵy ne edi apalardyń?» degen serııalyq maqalasy meni kóp oıǵa qaldyrdy. Úlken basymdy kishireıtip baryp oǵan batamdy berdim. Ol árbir maqalasyn shyndyqqa qura bilgen. Sol zobalańdy basynan ótkizgen keıipkerlerdi de kóz aldyńda áńgimelep otyrǵandaı sezinesiń. Qasiretti áńgimelerin oqı otyryp, jaǵańdy ustaısyń. Men ózim sol jýrnalıske raqmetin jaýdyryp jatqan analardyń kóz jasyn kórdim», depti.
Kitaptyń alǵashqy betinen taǵdyrdyń aýyr tezine túsken qaıratkerler áıelderiniń tartqan azaby, ómir tarıhy shynaıy baıandalǵan. Olardyń bári de kúıeýlerimen birge qylmystyq iske qatysty delinip túrmege qamalǵan. Taǵdyr taýqymetin tartqan sol analar kim dedi deseńiz, olar: Rázııa Meńdeshova, Ázıza Rysqulova, Kúlándam Qojanova, Kúnjamal Maılına, Saǵadat Tashtıtova, Shákitaı Tátimova, Gúlbahram Seıfýllına, Rabıǵahanym Asfandııarova, Márııam Toǵjanova, Maǵrıpa Qazybekova, Dámesh Júrgenova, Aısha Qabylova, Lıza Sadýaqasova... Bul tizim osylaı jalǵasa beredi. Osy kisilerdiń bári elorda irgesindegi «ALJIR» dep atalatyn lagerde otyrdy. Keıin Armııal aǵamyz «ALJIR» atty derekti fılminiń ssenarııin jazyp, sol azapty kózimen kórgen tiri kýágerlerdi sóıletti. Rejısser Bolat Atabaev ekeýi birigip jazǵan «Kebenek kıgen arýlar» atty dramasy qoıyldy.
Ult mádenıet pen óner salasy mamandaryn daıarlaýǵa kóp kóńil bólip, qazaq jastaryn úlken qalalarda bilim alýǵa múmkindik jasaǵan 1933-1937 jyldary Qazaqstan úkimetiniń halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenovtiń zaıyby Dámesh Júrgenovanyń esteligine toqtalaıyq. «Erteńgisin Temirbek jolshybaı meni jumysqa aparyp tastamaq bolyp keńsesine kirip ketkeni sol edi, ile-shala bir bógde adam kelip: «Siz ózińiz júre berińiz», dedi maǵan. NKVD-niń adamdary Temirbekti jumys ornynan kútip otyr eken ǵoı, qaıdan bileıin. Biz mashınada kútip otyrǵanbyz. Bir kezde beıtanys jigit meni shaqyrdy. Bardym. Ol Halyq aǵartý komıssarıatynyń akt zalyna ertip bardy da: «Osynda otyra turyńyz», dep shyǵyp ketti. Temirbektiń aıtqany shyǵar dep otyra berippin. Biraz ýaqyt ótti. Kenet... esikten onyń kómekshisin kórip qaldym.
– Temirbek qaıda?
– Bilmeımin, álginde shyǵyp ketken...
Júregim sý ete qaldy. Júgirip syrtqa shyqtym. Mashına ishinde sheshem jylap otyr.
– Álginde, – deıdi ol, – eki jigit Temirbekti eki jaǵynan ustap basqa kólikpen alyp ketti. Sirá, seni izdep, bir nárse aıtqysy keldi-aý deımin, qaıta-qaıta osy jaqqa moınyn buryp qaraýmen boldy». Osy úzindini oqyǵanda sondaǵy jan aýyrtar kórinister kóz aldyńyzǵa keledi. Sol jyldardyń bar qaıǵysyn únsiz ǵana kóterip, kúıeýleri úshin otqa da túsýge barǵan apalarymyzdyń tózimdiligine, qaıǵyǵa ıilmegen beriktigine bas ıesiz. Shyn mánindegi erlik deýge bolady.
Qaısar qalamger qýǵyn-súrginge ushyraǵan myńdaǵan qoǵam qaıratkeri men zııaly qaýym otbasylarynyń, balalarynyń aty-jónin anyqtaýǵa da zor úlesin qosty. Jýrnalıstiń jerlesi Molot Soltanaev «Alashtyń Armııaly» atty maqalasynda onyń sol jyldary Máskeýde ótken Búkilodaqtyq erikti tarıhı-aǵartý «Memorıal» qoǵamynyń konferensııasyna qatysyp, kóptegen jańa málimet jınap alyp kelgenin jazypty. «Konferensııa kezinde lager tutqyny bolǵan, jastyq shaǵynyń jarqyn bolar kezin azapta ótkizgen máskeýlik Ksenııa Evdokımovanyń egile aıtqan esteligin jazyp alyp, ol kisimen abaqtyda birge otyrǵan 29 áıeldiń aty-jónin tizip kórsetedi. Lenıngrad fılarmonııasynyń 70 áıel ártisiniń de «ALJIRDE» otyrǵanynan habar jazǵan Armııal. Máskeý saparynda osy atalǵan áıelderdiń birazymen jolyǵyp, olardyń «Keleshek urpaq bul zobalańdy endi kórmeı-aq qoısyn, balam», degen batasyn alyp qaıtady», deıdi ol.
Belgili ǵalym Serik Negımov Armııaldyń alashshyl azamat bolǵanyn aıtady. Onyń Alash qaıratkerlerine degen yqylasy erekshe bolǵan. «Ol talantty derektanýshy jýrnalıst edi. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin Almatyda jastarǵa arnalǵan «О́rken» atty gazet jaryq kórdi. Bul basylymda ultymyzdyń tarıhyna, taǵdyryna qatysty materıaldar jıi basylatyn. Sol kezde men esh jerde jarııalata almaı júrgen akademık, Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllınniń «Men – halyq jaýy emespin» atty kólemi 60 betti qamtyǵan maqalasyn sol basylymǵa alyp bardym. Aldymnan júgirip Armııal Tasymbekov shyqty. Qaıratty, qaǵilez jigit. «О́rken» gazetiniń bas redaktory Altynbek Sársenbaev edi. Ekeýi Málik aǵamyzdyń maqalasynyń bir sózin ózgertpeı, qysqartpaı tórt nómirge bólip shyǵardy. Sol kezde osy materıaldyń shyǵýyna Armııal erekshe ójettik tanytty. Odan keıin «R.Tagor: ulttyq tildiń taǵdyry» degen maqalamdy basty. Osydan bastap, Armııalmen jaqyn aralasa bastadym. Onyń 1937-1938 jyldary jazyqsyz qurban bolǵan Alash ardagerleri men qoǵam qaıratkerleriniń artynda qalǵan jarlarymen kezdesip, óz aýyzdarynan jazyp alǵan estelikteri – óte qundy», deıdi professor.
A.Tasymbekov ómiriniń sońǵy kezeńinde, ıaǵnı 1997 jyly elordaǵa kelip, qazirgi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde qyzmet istedi. S.Negımov aǵamyzdyń aıtýynsha, stýdentter ol kisiniń alǵyrlyǵyn, bilimdarlyǵyn, zerektigin, jýrnalıstik sheberligin joǵary baǵalap, óte jaqsy kórgen. Shyndyǵynda, Armııal aǵamyz – keńes odaǵy qulamaı-aq ultymyzdyń ardaqty perzentteri týraly, olardyń otbasylary tartqan taýqymetti eshkimnen qaımyqpaı jazdy. Búginde onyń ómirden ozǵanyna shırek ǵasyr ýaqyt ótse de, ult úshin jasaǵan qyzmeti el jadynan óshpeıdi dep senemiz.
