Astrahan Gýlagi

Zertteýshiler deregine súıen­sek, 1951-1952 jyldardaǵy máli­metter boıynsha QazaqKSR-niń 14 oblysynda 26 lager bólimi men bólimshesi jumys istegen. Sonyń biri – Kaspıı teńiziniń sol­tústik-shyǵysynda ornalasqan Gýlag júıesine qaraǵan «Prorva» (Astrahan) eńbekpen túzeý lageri.

Qazir memleket tarapynan ta­rıhta­ǵy aqtańdaqtardy zertteý­ge jan-jaq­ty múm­kindik jasalyp otyr. «Prorva» (Astrahan) eńbekpen túzeý lageriniń tarı­hyn zertteýge de arnaıy joba sebepshi boldy. Zertteýshi ǵa­lymdar Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi jarııalaǵan kon­kýrsty utyp al­ǵannan ke­ıin osy taqyryppen arnaıy aına­lysýǵa qol jetkizdi. Joba «Gýlag júıesindegi Pror­va jáne Astrahan lagerleri: tarıh, es­telik, taǵylym (1932-1950)» dep atalady. Joba quramyna Uljan Ahmetova, Muqtar Ábilseıit, Amangeldi Jumabaev, Serikjan Ismaılov enip, olar arhıvtegi lager derekterimen tanysady. Osylaısha, ǵylymı jýrnaldarda birneshe maqala jarııalap, «Prorva» (Astrahan) eńbekpen túzeý lageriniń qupııa qujatta­ryn ashyp, zertteýler júrgizgen. Oǵan 30 jyl boıy stalındik lagerler tarıhyn zerdeleýmen aınalysqan reseılik ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory Galına Ivanova da qatysqan.

– Jobanyń maqsaty KSRO kóleminde Gýlag júıesine en­gen «Prorva-Astra­han» eńbekpen túzetý lageriniń tarıhyn, atqar­ǵan qyzmetin, onda ustalǵan tut­qyndardyń qıly taǵdyryn zerttep, ótkennen taǵylym alýdy kózdeıdi. Bul taqyrypqa kez­deı­soq kelgen joqpyz. Bir­neshe jyl qatarynan arhıvterde zertteýler júrgizgen kezeńde keı­bir keńestik dáýirdiń tarıhı oqı­ǵalary belgisizdikke tirel­gen sheshimi joq suraqtar tabyldy. Gýlag júıesindegi «Prorva» (Astra­han) lageriniń tarıhy tý­ra­ly izdenister 2020-2022 jyldar ara­lyǵynda Atyraý oblysy memlekettik arhıvi, Atyraý ob­lysynyń polısııa departamen­ti Ar­naıy memlekettik arhıvi, Reseı Ishki ister mınıstrliginiń Astrahan oblysy de­partamenti­niń aqparattyq ortalyǵy ja­nyn­da­ǵy arhıv, Reseı Federasııasy Astrahan oblystyq memlekettik arhıvi, Máskeý qalasyndaǵy Reseı Federasııasy Memlekettik arhıvi jáne odan ózge bir­neshe arhıv jáne kitaphana qorlarynda júr­gi­­zil­di. Zertteý nátıjesinen belgili bol­ǵandaı, Qazaqstanda quryl­ǵan KSRO Birikken memlekettik ­saıa­sı bas­qar­masynyń 1932 jyl­dyń ­ 5 qyr­kú­ıegindegi №858/s buı­ry­ǵymen Kaspıı teńizindegi Pror­va aralynda «Prorva» eńbekpen túzetý lagerin qurý týraly sheshi­mi qa­byldanypty. Zertteý barysynda lager alǵash Prorva aralynda (qazirgi Atyraý oblysy, Jylyoı aýdanynyń aýma­ǵyn­da) qurylýyna oraı «Prorva» eń­bekpen túzeý lageri dep atalyp, keıin 1940 jyly teńizdiń jaǵalaý sýy taıazdanyp, aılaqqa kemeniń kele almaýyna baılanysty ba­lyq aýlaý sharýashylyǵy toqtaǵan. Odan ári balyq aýlaýdyń basty nysany retinde Ázerbaıjan men Astrahan aralyǵyndaǵy traektorııa tań­dalǵandyǵyn bildik. Osyǵan oraı aty «Astrahan» eń­bekpen túzeý lageri dep ózger­til­gen. Iаǵnı bir lager 1932 jyl­dyń 5 qyrkúıeginde «Prorva» eń­bek­pen túzeý lageri atymen qury­lyp, 1940 jylǵa de­ıin jumys is­te­gen. Odan ári lagerdiń ataýy 1940 jyly arnaıy jarlyqpen «Astrahan» eńbekpen túzeý lage­ri dep óz­gertilip, 1950 jyldyń 9 qań­tarynda ja­bylǵan. Ári qa­raı lager kolonııaǵa aýysqan. Áıtse de tarıhı qujattarǵa qa­rasaq, «Astrahan» eńbekpen túzeý lage­riniń tutqyndary 1953 jyly I.V.Stalın dúnıeden ótken­nen ke­ıin ǵana amnıstııaǵa ilinip, bosa­tylǵanyn, oǵan deıin sol kúıi qyz­metin jalǵastyrǵanyn baı­qaı­myz, – dedi Uljan Ahmetova.

«Prorva» eńbekpen túzeý la­ge­riniń ortalyǵy 1932 jyly Astrahan qalasy bolǵan. Odan keıin Stalıngrad shaıqasy tu­syn­da maıdannyń jaqyndy­ǵy­na baı­lanysty 1941 jyly Gýrevke aýysady. Alaıda 1942 jyl­dyń naýryzyna qaraı qaıtadan Astrahan qalasyna kóshirilipti. Balyq sharýashylyǵyn damytý maqsatynda «Prorva-Astra­han» lagerleriniń iri 4 bóli­mi bolǵan. Olar – «Prorva», «Astrahan» (Mýmra), «Bu­ryn­shyq», «Gýrevlag». Buǵan qosa bir­neshe bólimshesi men lager pýnktteri kolonııalarǵa aýys­qan. U.Ahmetovanyń aıtýyn­sha, jalpy eńbekpen túzeý me­ke­­nindegi tutqyndar sany ár jyl­­darda 2 myńnan 11 myńǵa de­ıin jetken. Eń­bek­pen túzeý la­gerine ujymshar, keńshar sha­rýa­shylyǵyn uıymdastyrýǵa qar­sy bolǵan, baı, kýlak dep ta­nylǵandar, Alash qozǵalysyna qa­tysýshylar, ıaǵnı keńes dáýiri­niń búkil sanatyndaǵy keńes óki­metine qarsy shyqqan, «jaý» dep eseptelingen adamdardyń bar­ly­ǵy qamaýǵa alynǵan. Tipti balyq sha­rýashylyǵynyń kásibı ma­man­­­dary da arnaıy osy lagerge qyz­metke jiberilgen. Tutqyn­dar balyq sharýashylyǵymen qosa lager aýmaǵyndaǵy ákimshi­lik-sharýashylyq nysandar qury­lystary men azamattyq qu­rylys nysandarynda jumysqa jegilgen. Olar «Baký – Gýrev – Qandyǵash» munaı qubyrynyń qu­ry­­lysyn salýǵa da qatysqan. Son­daı-aq azyq-túlik daıyndaýmen, baý-baqsha jáne mal sharýa­shy­lyǵy­men de aınalysypty.

2021 jyly 21-25 shilde kún­deri zert­teýshiler joba aıasynda «Torýs» kom­panııasynyń qyzmet­kerlerimen birlesip, «Saraıshyq – Prorva – Burynshyq – Atyraý – Saraıshyq» ekspedısııasy­na shyq­ty. Olar Gýlag júıesi­ne qaraǵan «Prorva» (Astrahan) ETL bó­liminiń «Pror­va» lageri, «Gýrev» lageri, «Buryn­shyq» lager­lik pýnktteriniń orna­las­qan jerin taýyp, zertteý jumys­taryn júrgizdi.

– Bizder aldymen arhıv qu­jattarynan anyqtap alyp, odan keıin Kaspıı teńizi­niń soltústik-shyǵys jaǵalaýyndaǵy Prorva aralynda ornalasqan lager (qa­­zirgi Atyraý oblysynyń Jyly­­oı aýda­nyndaǵy «Mors­koı» ken or­ny ma­ńy), Kaspıı teńizi Bozashy túbegindegi «Bu­ryn­shyq» lagerlik pýnkti (qa­zirgi Mańǵystaý oblysy, Mań­ǵystaý aýdany), kelesi bólimi «Gýrevlag»-tyń oryndarynda (qazirgi Atyraý qalasyndaǵy Avangard №2, №3, №4 shaǵyn aýdandarynan Erkinqala, Rakýsh aýmaǵyna deıin) zertteýler júr­gizdik. Osylaısha, «Prorva» eńbekpen túzeý lageriniń orny­na baryp jumys istedik. Aldy­men lager qurylysynyń syzbasy daıyndalyp, odan keıin lager tutqyndaryna saldyr­­ǵan. Medısınalyq pýnkt, negizgi bas­qarma orny, balyq saqtaıtyn, balyq tuzdaıtyn, taǵy ózge de nysandaryn tutqyndar ózderi turǵyzǵan. Ekspedısııa kezinde ta­bylǵan nysandar arhıv qujat­tary­men sáıkes kelgendigin basa aıtýymyz qajet. Ol jerde tek tarıhshylar ǵana emes, arheologter, topograf, geograf jáne qazirgi «Torýs» kompanııasy­nyń qyz­metkerleri jumys istep, aero­ǵaryshtyq zertteý jumysta­ryn júrgizdi. Lager ornynan de­rektik materıaldyq eskert­kish qujattaryn tap­­tyq. Atap aıtsaq, tutqyndardyń qol­­danǵan bu­ıym­dary: qasyq, ydys jáne túr­­meniń temir qorshaýlary, túr­li ba­lyq aýlaý quraly: torlar, aýlar jáne aı­laq­tyń negiz­gi qu­ral-jabdyqtary, taǵy óz­gelerin kezdestirdik. «Prorvada» tut­qyndardyń usta sheber­hana­synyń ornyn anyqtadyq. Onyń ornynan tabylǵan etik­tiń nál­derine qarap, er, áıel adamnyń, tipti balalar etiginiń nálderin anyq­tadyq. Sol jerde balyq aýlaı­tyn qural­dar, torlar, aýlar jáne aılaqtyń negizgi qural-jabdyqtary áli de jatyr eken, – dedi zertteýshi.

Jalpy, KSRO NKVD Gýlag josparlaý bóliminiń basshysy Lomakınniń málimeti boıynsha «Prorva» lageri balyq aýlaýda memleket júktegen josparlaryn oryndaı almaǵan. 1937 jyly – 119,1 myń, 1938 jyly – 94,5 myń, 1939 jyly 102,0 myń sentner balyq aýlanady. Birtindep «Prorva» lageri aýmaǵynan ba­lyq aýlaý josparyn oryndaý qıyn­daı túsedi. Onyń ústine Kas­pıı Prorva aralynan qa­shyq­tap, taıaz­daı bastaıdy. Sondyqtan la­ger ózine bólingen aýmaqtan tys «akvatorııa» ýchaskelerinde bir jyl boıy balyq aýlaǵan. Sol aralyqta aýyr eńbekten bir­neshe adam ólim qushqan. Bu­ǵan qosa saıa­sı tutqyndarǵa tósek oryndary men kıim-keshekteri­niń jetispeýshiligine baı­lanys­ty túrli aýrý asqynǵan, oǵan me­dı­­sınalyq kómek jetkilikti deń­geıde kór­­setilmegen. Zert­teýshiler arhıv qu­jat­taryna zer sala otyryp, «Prorva» nemese Astrahan lagerinde adam óliminiń kóbeıýi 30-jyldarmen salystyrǵanda 1941 jyldyń 4-toqsany jáne 1942 jyl­dyń 1-toqsanynda kóp bolǵanyn baıyptady.

Joba nátıjesinde «Qazaq­stan­­nyń Kaspıı teńizi aıma­ǵynda­ǵy lager júıesi (1932-1953)» atty qujattar jáne materıaldar jınaǵy jaryq kórgen. Arnaıy saıt ázirlenip, elimizdegi eńbek­pen túzeý lagerleriniń ınteraktıv­ti kartasy jasalyp, onda qolda bar arhıv derekteri negizinde má­limetter jınaqtalǵan. Saıt­tan «Prorva» (Astrahan) eńbekpen túzeý lageri týraly jınaqtalǵan málimetterdi keziktirýge bolady.

Saıası qýǵyn-súrgin jáne ashar­­shylyq qurbandaryn eske ­alý kúni Atyraý ob­lysyna qa­ras­ty Jylyoı aýdany ákim­shiligi­men birlese Kaspıı teńiziniń sol­tústik shyǵysyndaǵy Prorva aralyna, lager­diń alǵash quryl­ǵan orny  –Prorva ón­dirisine ba­ratyn tasjol boıyna qýǵyn-súr­gin kórgen saıası tutqyndarǵa arnalyp, eskertkish belgi ornatylǵan.