Ekonomıkanyń kúretamyry

Júk aınalymy jaqsaryp, tasymal artqan

Jyldyń 11 aıyndaǵy kór­setkishterge qaraǵanda kólik salasynda damý úrdisi anyq baıqalady. Júk tasymaldaýdyń jalpy kólemi 895 mln tonnany qurady, bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńinen 3,9%-ǵa artyq. Onyń 380,5 mln tonnasy temir jolmen, 262 mln tonnasy avtomobıl kóligimen tasymaldandy. Bul rette júk aınalymynyń ulǵaıýy da osy jyldyń qań­tar-qarashasynda 3,1%-ǵa art­qany málim boldy. El boıynsha tranzıttik tasymaldar kólemi 29,3 mln tonnany qurap, ótken jylmen salystyrǵanda 21%-ǵa ósken. Al konteınerlik tasymal kólemi 1,18 mln ekvıvalentti konteınerdi qurap, 2022 jylǵy kórsetkishten 14%-ǵa artqanyn kórsetedi.

Teńiz salasyna qatysty aqpa­rattarǵa den qoısaq, teńiz port­tary arqyly júkterdi aýystyryp tıeý kólemi 10%-ǵa ósip, shamamen 6,5 mln tonnany qurapty. Onyń ishinde munaı – 49%-ǵa, metall – 59%-ǵa jáne paromdyq júkter 14%-ǵa ósken. Onyń 4,9 mln tonnasy eksportpen, 1,1 mln tonnasy ımportpen, 0,5 mln tonnasy tranzıtpen tasymaldanǵan.

Júzege asqan jobalar

Bıyl 16 joba boıynsha jumystar júr­gizildi. Úsh joba aıaqtaldy. Olar  – BAQAD, Qan­dyaǵash – Maqat, Úsharal – Dos­tyq. Onda turǵyndardyń aryz-sha­ǵymdary es­kerilip, osydan 4-5 jyl burynǵy 6 negiz­gi jobanyń, uzaqmerzimdi qurylys nysan­darynyń júzege asyrylýyna basty nazar aýdaryldy. Olar – Taldyqorǵan – О́skemen, Qaraǵandy – Almaty, Merki – Býrylbaıtal, Aqtóbe – Qandyaǵash, Atyraý – Astrahan jobalary. Bul jobalar boıynsha eldi mekenderde aınalma joldar salýdan bólek, 923 shaqyrymynda kólik qozǵalysy ashyldy.

Batys Qazaqstandaǵy uzaqtyǵy 245 km quraıtyn Kaztalovka – Jánibek, Únge – Bısen – Saıhyn joldaryn kúrdeli jóndeý jobasyna aıryqsha den qoıylyp, qazirgi kezde 220 km jol júrý qarastyrylǵan. Joǵaryda atalǵan jobalardy tolyq aıaqtaý 2024 jylǵa josparlanyp otyr. Sondaı-aq qazirgi ýaqytta avtomobıl joldary salasynda respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldaryn salý jáne qaıta jańartý boıynsha jobalar júzege asyrylyp jat­qanyn aıta ketken jón. Buıyrtsa, 2024-2030 jyldar aralyǵynda jalpy uzyndyǵy 9 myń km-den asatyn perspektıvalyq jáne basym jobalardy kezeń-kezeńimen iske asyrýdy bastaý kózdelip tur. Ondaǵy 3,7 myń km – I sanat, 1 myń km – II sanattaǵy joldar. Onyń 4,7 myń shaqyrymy respýblıkalyq jeli arqyly júzege asyrylsa, 4,5 myń shaqyrymy óńirlik jobalardyń úlesinde.

«Taıaýda Kólik mınıstrligi eldegi salynýy uzaqqa sozylǵan negizgi avtojol qurylystary aıaqtalýǵa ja­qyn ekenin ja­rııa­lady. Olardyń qata­ry­na Astana – Al­maty joly da kiredi. Jer­gilikti turǵyndar, júk kólikteriniń júr­­gi­zýshileri jáne saıa­hatshylar jeke táji­rıbelerinen eldiń sol­tústigi men ońtústigin baılanystyratyn negizgi joldy jóndeýdiń qanshalyqty uzaq­qa sozylǵanyn jaqsy biledi. Qazirgi ýaqyt­ta onyń basym bóligimen jańa asfalt­pen qozǵalys qamtamasyz etilgen. Biraq uzaq ýaqyt boıy Qurty men Býrylbaıtal aýyldary arasyndaǵy ýchaske eń kúrdeli kúıinde qalyp keldi. Bir jyl buryn tapsyrys berýshi KLV Inşaat A. S. kompanııasymen «Qurty – Býrylbaıtal» jolynyń 2 295-2 380 km-leri aralyǵyndaǵy 85 km-lik ýchaskesin qaıta jańartý týraly ke­lisim­shartqa qol qoıdy. Merdigerge 2023 jyly jańa jabynnyń bir jaǵynda avto­kólikterdiń ótýine birden qozǵalys ashý mindeti qoıyldy. Merdiger uıym ýchaskege arnaıy tehnıkanyń 219 birligi men 280 jumysshyny jumyldyrdy. Olar búginge deıin qurylys-montajdaý jumystarynyń úlken kólemin jasap úlgerdi. Ýchaskeniń búkil uzyndyǵynda aınalma joldar joq, óıtkeni merdiger talapty oryndady jáne eni 2 jolaqty jabynnyń tómengi qabaty boıynsha bir baǵytta qozǵalysty qamtamasyz etti. K­elisimshartqa sáıkes jobany to­lyq aıaqtaý 2025 jyldyń sońyna kóz­del­­gen. Jumystar «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq joba­sy aıasynda júrgizilip jatyr», dedi Kó­lik mınıstrligi, Avtomobıl jolda­ry komıtetiniń tóraǵasy Tólegen Abdýllın.

Temirjoldyń taýdaı mindeti

Buıyrtsa, 2025 jylǵa qaraı 1 300 shaqy­rymnan astam jańa temirjol jelisin tóseý jáne sol arqyly tranzıttik temirjol tasymaly kólemin 35 mln ton­naǵa deıin jetkizý maqsaty turǵany málim. О́tken qarasha aıynda Dostyq – Moıynty teliminde ekinshi jol­dyń qurylysy bastaldy. Jobany júzege asyrý ýchaskeniń ótkizý qabiletin 5 esege (12-den 60 jup poıyzǵa deıin) jáne poıyz­dar qozǵalysynyń jyldamdyǵyn táýligine 1 500 km-ge deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq bıylǵy jyldyń qarasha aıynda Almaty stansasyn aınalyp ótetin aınalma joldyń jáne Darbaza – Maqtaaral jańa temirjol jelisiniń qurylysy bastaldy.

Almaty aınalma stansasy júkterdi jetkizý merzimin 24 saǵatqa deıin qys­qar­typ, Almaty temirjol torabyn 40 paıyzǵa jeńil­detse, «Darbaza – Maq­ta­aral» jobasy Ortalyq Azııa baǵy­tyndaǵy ótkizý qabi­lettiligin 10 mln tonnaǵa arttyrady. Bular­men birge, «Baqty – Aıagóz» jobasy boıynsha iske qosýǵa daıyndyq jumystary júr­gizilýde. Jobany júzege asyrý Qy­taı men Qazaqstan arasyndaǵy ótkizý qabi­letin taǵy 20 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik jasaıdy.

Eń bastysy Memleket basshysy Qa­sym-Jomart Toqaevtyń tikeleı tapsyr­masymen «Qazaqstan temir joly» UK-sy birtindep Kólik-logıstıkalyq kompanııa bolyp tolyǵymen qaıta qurylýy tıis. El ekonomıkasynyń bas­ty draıverine aınalatyn bul jobany iske asyrý mindetin josparǵa saı kezeń-kezeńimen júzege asyryp kele jatqan ulttyq kompanııa mejeli márege taıap qalǵanyn buǵan deıin jazǵanbyz. Endigi aıtpaǵymyz temirjolǵa artylǵan osynaý taý­daı mindet Prezıdentpen qatar el-jurttyń da jiti qadaǵalaýynda.

Tranzıtti Transkaspıı dálizi

Qazaqstannyń Kólik mınıstrligi Trans­kaspıı halyqaralyq kólik baǵyty (THKB) damytýdy belsendi júrgizip jatyr. 2023 jyldyń 11 aıynda Aqtaý jáne Quryq teńiz porttary arqyly THKB baǵyty bo­ıyn­­sha júkterdi aýys­ty­ryp tıeý 107%-ǵa ósti, ıaǵnı, 2,5 mln tonna júk aýystyryldy. THKB áleýe­tin tıimdi paıdalaný maqsatynda Qazaq­stan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Grýzııa aýmaqtarynda THKB-daǵy tar joldardy bir mezgilde joıý boıynsha Jol kartasy sharalaryn iske asyrý baǵytynda naqty is-sharalardyń sheshimi qabyldandy.

THKB baǵytyn damytý úshin UTLC uqsastyǵy boıynsha ótken qazan aıynda Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grýzııanyń temirjol ákimshilikteri logıstıkalyq qyz­metterdiń biryńǵaı operatoryn qurý týraly quryltaı qujattaryna qol qoıdy jáne bir kelisimge keldi. Onyń ústine sol aıda Memleket basshysynyń qa­tysýymen ótken «Bir beldeý, bir jol» joǵary deńgeıdegi forým aıasynda QHR Damý jáne reformalaý memlekettik komıteti jáne Qytaı Kólik mınıstrligimen THKB damytý týraly eki birdeı kelisimge qol qoıyldy.

Kelisimder eksport-ımportty, eki eldiń aýmaqtary boıynsha konteınerlik poıyzdar úshin tranzıttik tasymaldaýdy arttyrý, THKB boıynsha júk tasymaldaýdyń áleýetti jyldyq kóle­min boljaý, aýmaqta jyljymaly quramdy qadaǵalaý boıynsha derekter almasý boıynsha yntymaqtastyqty odan ári damytýdy kózdeıdi. Eki eldiń, QHR-ǵa munaı qubyrlaryn, port ın­fraqurylymynyń THKB jobalaryn qarjylandyrýǵa járdem­desý, sondaı-aq THKB boıyndaǵy mýltı­modaldy kólikti damytý, kóliktiń avtomobıl, teńiz jáne temirjol túrleriniń artyqshylyqtaryn tıimdi paıdalanýyna kerek. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha logıstıkalyq qyzmet­ti jetildirý maqsatynda «bir tereze» arqy­ly THKB boıymen tasymaldaýǵa qaty­sý­shy­lardyń ózara is-qımylynyń orta­lyq­tandyrylǵan sıfrlyq úderisin qurý máselesi qarastyrylyp jatyr.

Negizinde sıfrlyq kólik dáli­zin tolyq iske qosý 2024 jylǵa jospar­lanǵan. PSA-men birge Calista Asia-europe temirjol platformasy arqyly THKB baǵyty boıynsha «KTZ Express» AQ logıstıkalyq jáne ekspedıtorlyq qyzmetterin satý terezesin uıymdastyrý qaralyp otyr.

Marshrýtty damytý boıynsha sharalardy júzege asyrý 2027 jylǵa qaraı dálizdiń ótkizý qabiletin jylyna 10 mln tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq Aqtaý jáne Quryq porttaryna júkterdi avtomobılmen jetkizý merzimin qysqartý maqsatynda 515 shaqyrymdyq respýblıkalyq mańy­zy bar «Shalqar – Beıneý» avtojolyn salý kózdelip otyr. Qazirgi ýaqytta joba­nyń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negiz­demesi ázirlenýde jáne EQDB tara­py­nan jobaǵa ınvestısııa salýǵa qyzy­ǵýshylyq bar.

Teńiz aılaqtarynyń múmkindigi

Aqtaý jáne Quryq porttarynda termı­naldyq qýattardy ulǵaıtý boıynsha birqatar salmaqty baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr. Aqtaý portynda konteınerlik hab qurý, aılaqtar­dy qaıta jasaqtaý jáne júk tıeý jabdyq­tary men jabdyqtaryn jańartý jospar­lanǵany belgili.

Quryq portynda astyq termınalyn salý jobasy aıaqtalyp, 2030 jylǵa deıin aıaqtalatyn «Sarja» kópfýnksıonaldy teńiz termınalyn salý jobasy iske asyrylyp jatyr. Sonymen birge teńizde júzý qaýipsizdigin arttyrý maqsatynda Kaspıı­degi sý deńgeıiniń aıtarlyqtaı tómendeýine baılanysty 2024-2025 jyl­dary Aqtaý jeńe Quryq porttary akvatorııalarynda tereńdetý jumys­tary júrgiziledi.

Joǵaryda atalǵan jobalar sátti iske asyrylsa, Qazaqstannyń teńiz port­tarynyń ótkizý qabiletin 10 mln ton­naǵa, onyń ishinde konteınerlik syıym­dylyqty jylyna 300 myńǵa deıin arttyrýǵa múmkindik týdyrady.

Avıasııadaǵy aýqymdy is

«Áýe qatynasyn damytý barysynda bıyl jańa reıster paıda boldy jáne olar qan­shaǵa ósti? Jaqyn arada qaı elderge áýe reısterin ashý josparlanǵan edi?» degen su­raq­qa da toqtalyp ótsek. Negizinen qazirgi kúnde azamattyq avıa­sııa salasynyń negizgi kórset­kishteri turaq­ty ósýdi kórsetip otyr. Áýe­jaıdyń bıylǵy jolaýshylar aǵyny 25 mln-nan astam adamǵa jetedi degen boljam bar. Bul byltyrǵy jyldyń sáıkes kezeńinen 22%-ǵa artyq.

Otandyq áýe kompanııalary tasymaldaıtyn jolaýshylar sany – 13 mln-nan astam. О́tken jylǵymen salys­tyrsaq, bul kórsetkish te 18%-ǵa kóbeı­gen.

Bárin qorytyndylaı aıtqanda, pan­­de­mııaǵa deıingi kezeńdegi ishki tasy­maldaý kólemi tolyǵymen qalpyna kel­­tirildi, tipti asyp tústi dep aýyz tol­­ty­ryp aıta alamyz. О́ıtkeni 50 ba­ǵyt boıyn­sha, aptasyna 640 reısten jasalǵan. Áleýmettik mańyzy bar baǵyt­tardyń kóliktik qoljetimdiligin jáne ishki týrızmdi damytý maqsatynda 7 ob­­lys­ta 23 ishki áýe baǵyty sýbsıdııa­la­nady. Sondaı-aq osy jyly. Áýe keme­leriniń parki 9 birlikpen tolyqty.

Búgingi tańda Qazaqstannyń halyq­aralyq áýe qatynasy álemniń 28 elimen jasalǵan. Reıster aptasyna 567 reıs jıiligimen 110 baǵyt boıynsha 4 otan­dyq jáne 30 sheteldik áýe tasymaldaý­shylarymen oryndalady. Sondaı-aq áýe kemeleri bizdiń elden aptasyna 57 reıs jıiligimen 13 memleketke qaty­naıdy. Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy eń iri loýkoster áýekompanııasy AirAsia kelesi jyl­dyń naýryz aıynan bastap Almaty men Kýala-Lýmpýr arasynda tikeleı áýe reısin ashatynyn habarlady. Oǵan qo­sa ózge de shetelderdiń avıa­sııalyq bılik­te­rimen birqatar kelis­sózder júrgizildi.

Bularmen birge salada Irlandııanyń avıasııalyq basqarmasy (IAA) sarap­shy­larymen ushý qaýipsizdiginiń eýropalyq tájirıbelerin engizýde AAC-ǵa tehnıkalyq kómek kórsetý boıyn­sha jumys júrgizilýde. Osy jyldyń qazan aıynda Eýropalyq komıssııa ókil­derimen tehnıkalyq kezdesý ótti.