Júk tasymalynyń áleýeti

Búginde Reseı ekonomıkasy sanksııaǵa ushyrap, birqatar elmen saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqtyń aıasy taryldy. Osyn­daı jaǵdaıda Ortalyq Azııa elderi jáne Qytaı óz taýar­la­ryn Reseıden tys Eýro­paǵa eksporttaýdyń jańa múmkin­dikterin izdestirip jatyr. Búginge deıin Soltústik saýda dálizinde Reseı basym rólge ıe boldy, al Ortalyq Azııadan Eýropaǵa taýar jetkizý úshin qurylǵan Orta dáliz nemese Transkaspıı halyq­aralyq kólik baǵyty da aldyńǵy dálizdiń balamaly jolyna aınalyp keledi. Biz sóz qylyp otyrǵan Orta dá­liz­diń Ázerbaıjan, Qytaı, Grý­zııa, Qazaqstan jáne Túrkııa ar­qyly Eýropaǵa jetetin tasymal ýaqytyn áli de qysqartý múmkin bolǵandyqtan, oǵan qyzyǵýshylyq erekshe bolyp otyr. Naqtyraq aıtqanda, ol nebári on eki kúndi quraýy yqtımal. Máselen, halyq­aralyq geosaıası konfıgýrasııa Orta dálizge qosymsha ımpýls berip, 2022 jyly ondaǵy kon­teı­nerlik tasymal kólemi 2021 jyl­men salystyrǵanda 33 paıyzǵa ósti.

Atalǵan zertteý eki negizgi as­pek­tini, ıaǵnı Orta dálizde maq­sat­ty saıası sheshimder arqyly saýdany keńeıtý úshin modeldeý jáne boljaý nátıjesin paıdalana otyryp, saýda deńgeıin jan-jaqty baǵalaý, ekinshiden ınfraqurylymdy da­my­týdyń basym baǵyttaryn, tıim­dilikti arttyrý jáne qolda bar múm­­kin­dikti paıdalaný jaqtaryn qamtıdy.

Zertteý nátıjesinde birqa­tar tujyrym jasalǵan. Birinshi­den, halyqaralyq saıası ahýal­dyń ýshyǵýy Orta dálizdegi Ázer­baıjan, Grýzııa, Qazaqstan, Túrkııa elderi úshin tıimdi eke­nin kórsetip, halyqaralyq qaýym­dastyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Ekinshiden, Orta dáliz óz boıyn­da ornalasqan elderdiń damýyna aıtarlyqtaı áser etedi. Úshinshiden, dáliz jumysyn je­til­­dirýdegi qosymsha sharalar júk aınalymyn arttyrýǵa jol ashady. Tórtinshiden, dáliz ási­rese Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grý­­zııanyń saýda marshrýttaryn ártaraptandyrýda úlken ról atqa­rady. Sonymen qatar tıis­ti saıası sheshim arqyly Qa­zaq­stan, Ázerbaıjan jáne Grý­zııa óz óndiristik qyzmetinde eks­port kó­lemin jáne ónimniń qo­symsha qunyn arttyra alady. Besinshiden, Orta dálizdiń boıyn­daǵy tasymal­dyń qazirgi shyǵyndary joǵary ári turaqsyz dep baǵalanǵan.

Osy zertteýde ázirlengen saýda modeli 2030 jylǵa qaraı Qytaı men EO arasyndaǵy saýdanyń jalpy kólemin shamamen 30 paıyzǵa arttyrýdy boljaıdy. Boljamǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı Soltústik teńiz baǵytyna Kaspıı teńizi arqyly tasymaldaý kólemi úsh ese artyp, 11 mıl­lıon tonnany quraıdy.

Zertteýde dál osyndaı artyq­shylyqtarmen qatar kele­sideı prob­lemalar da kórsetilgen: dálizdi úılestirý men basqarýdyń bolmaýy; Kaspıı jáne Qara teńizdegi porttardyń, sondaı-aq Kaspıı teńizi boıynsha tasymalyn paıdalaný deńgeıiniń tómendigi; ártúr­li elderdiń temirjol kóligi ope­ra­tor­lary ózara árekettesetin shekaralyq ótkeldegi barerler; Orta dálizde múddeli taraptar aq­parattyq tehnologııany paıdalanady, alaıda júıeni qoldanýda biryńǵaı jáne ózara tyǵyz ıntegrasııa ornamaǵan. Osyndaı problemalardy sheshý úshin qajetti strategııalyq sheshimder men ınvestısııa baǵyttary aıqyndalǵan. Oǵan mynalar jatady: jumystyń úzdiksiz júrýi úshin dáliz boıynda tıisti logıstıkalyq sheshimderdi usyný; kólik qozǵalysynyń ke­dergisiz bolýy jáne mýltımodaldi ınfraqurylym derekterimen almasý úshin prosedýralardy reformalaý, olardyń ásirese shekaradan ótý kezeńinde jeńildetý; jol boıyndaǵy júk aǵyndaryn baqylaý, shekaradaǵy kidiristi azaıtý maqsatynda sıfrlyq sheshim­derdi sınhronızasııalaý; ke­me­lerdiń qozǵalysyn, porttardyń ónimdiligine nazar aýdara otyryp, Kaspıı jáne Qara teńiz arqyly tasymaldyń operasııalyq tıimdili­gin arttyrý; ınvestısııalyq basym­dyqtyń biryńǵaı júıesin anyqtaý.

Osyndaı is-qımyldyń arqa­synda 2030 jylǵa qaraı Orta dáliz boıyndaǵy tasymal kólemi 2021 jylmen salystyrǵanda úsh ese ósip, jol júrý ýaqyty eki ese qys­qarýy yqtımal. Investısııa men operasııalyq qyzmetti saýat­ty úılestirý arqasynda Orta dá­liz transqurlyqtyq saýdanyń eko­­nomıkalyq jáne saıası turaq­ty­lyǵyna úles qosa alady. Teńiz porttary arqyly bul Qytaıǵa, Eýropaǵa senimdi marshrýtty ornata otyryp, Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkazdyń áleýetin damy­týǵa múmkindik beredi degen boljam bar.

Orta dáliz Qazaqstanǵa ne bere­di? Ol eń aldymen temirjol júıesin jańartý jáne eýropalyq naryqqa keńinen qosylýǵa serpilis beredi. Qazaqstannyń kólik júıesi onyń ekonomıkalyq damýynyń álsiz tusy retinde kórsetiledi, sondyqtan bul faktor Qazaqstan úshin mańyzdy bolyp sanalady. Qazaqstan óz taýaryn eksporttaý úshin kóp jaǵdaıda Reseı arqyly ótetin Soltústik temirjol baǵytyna táýeldi bolyp otyr. Qytaı temirjol jelisine qosylý, Orta dálizdegi temirjol jelisimen ıntegrasııalaný arqyly Qazaqstan bir baǵytqa degen táýeldilikten qutylyp, óz taýaryn eýropalyq naryqqa shyǵarý jolymen eksport kólemin arttyra alady. Ekinshiden, Orta dálizge qosylý degenimiz logıs­tıkanyń jaqsarýyn bildiredi.

2023 jyly naýryzda «Qaz­poshta», «WEA-Transport GmbH» (EO ýákiletti temirjol operatory) jáne «Huapengfei Company of China» (Qytaıdyń ulttyq logıstıkalyq operatory) arasynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Qazaqstanǵa Reseıge táýeldilikti tómendete otyryp, óziniń eksporttyq jáne tranzıttik áleýetin damytqany mańyzdy bolmaq. Boljam boıynsha Orta dálizdegi júk tasymalynyń áleýeti 2030 jylǵa qaraı jylyna 20 mln tonnaǵa deıin dep baǵalanady. Iаǵnı ol tek kólik júıesin damy­týdy emes, Qytaı jáne Eýro­pa elderimen, sonyń ishinde tehnolo­gııalyq yntymaqtastyq, tereń ekonomıkalyq ıntegrasııany da bil­diredi. Osy salaǵa ınvestısııa tartý jáne ınfraqurylymdy jańǵyrtý qadamy syrtqy saýda baılanys­taryn keńeıtip, Qazaqstannyń jahandyq tasymal tizbegine qosý úshin orta merzimdik memleket saıa­saty basymdyǵynyń biri bolýǵa tıis.

Zarına ÁSKERBEK,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy