Munaı baǵyty basymdyǵyn ártaraptandyrý

Reforma kezeńi keldi

Bizdiń elde bul baǵytta biraz alǵa jyljý bar. Kaspıı qubyr jelisiniń Qazaqstanda balamasy joq degen pikirdiń ár kez durys bola ber­meıtini memlekettik deńgeıde moıyn­daldy. Endi osy baǵytta biraz jobalar qolǵa alynyp jatyr. О́ıtkeni munaıdy álemdik naryqqa jetkizýdiń balamaly baǵyttaryn ártaraptandyrý keshe de, búgin de ózekti bolǵan...

Bir jaǵynan shıkizatymyzdy tasymaldaýdyń balama joldaryn izdestirsek, ekinshi jaǵynan mundaǵy negizgi sóz – shıkizat. Osy ýaqyt­qa deıin munaı men gaz, ásirese ilespe gaz tereń óńdeldi, sonyń saldarynan olardan alynatyn ónimder tolyq iske qosylmady. Qysqasy, bizge eń joǵarǵy deńgeıdegi munaı klas­terlerin qurý kerek. Onyń damýy reformalardy jalǵastyrýǵa, ınves­tısııa tartýǵa, jańa tehnologııa­lar­dy engizýge jáne energetıkalyq keshen­di ártaraptandyrýǵa baılanys­ty bolmaq. Sarapshylar munaı túsimi týraly málimetterdiń ashyq bolǵanyn jıi aıtady. Osy qajettilik 2022 jyly qazaq munaıynyń úshten ekisi álemdik naryqtarǵa túsetin Reseı Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly óz munaıyn tranzıtteý kezinde elimiz tap bolǵan máselelerge baılanysty týyndady.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi ortasha naryqtyq quny barreline 25 dollardan 105 dollarǵa deıingi aralyqtaǵy shıki munaıǵa eksporttyq kedendik bajdy anyqtaý tásilin ózgertýdi usynyp otyr. Sarapshylar da bul usynysty qup kóredi. Sebebi munaı naryǵy byltyr da, bıyl da qubylmalylyq pen belgisizdiktiń qursaýynan shyǵa almaı keledi.

Jyl basynda, ıaǵnı naýryzda, «qara altynnyń» baǵasy barreline 130 dollardan joǵary kóterilse, jyl sońynda 80 dollardan tómen quldyraý baıqaldy.

Orta dálizdiń oraıly ólshemi

«QazMunaıGaz» ulttyq kompa­nııa­sy­nyń málimetinshe, qazaqtyń qara altynyn tasymaldaýdyń qosymsha baǵyttaryn pysyqtaý jalǵasyp jatyr. Onyń ishinde Transkaspıı baǵyty boıynsha munaı jetkizýge basymdyq bere bastadyq. «Ázerbaıjan tarapymen «Baký – Djeıhan» munaı quby­ry boıynsha, sondaı-aq Bakýden basqa baǵyttar boıynsha (Baký – Sýpsa qubyry, Batýmı baǵytyndaǵy temirjol jetkizilimderi, Ázerbaıjan munaı óńdeý zaýyty jetkizilimderi) tranzıt kólemin ulǵaıtý jónindegi kelissózder jalǵasatyn bolady», dep jazdy QMG taratqan baspasóz málimdemesinde. Ulttyq kompanııa «Eskene – Quryq» munaı qubyryn salýdyń yqtımal jobasy da qarastyrylyp jatqanyn aıtty. Qajetti jumystar júrgizilgennen keıin kompanııa jobanyń qanshalyqty oryndy ekenin jáne iske asyrýdyń qandaı merzimderin belgileý kerektigin jaqsy túsiný úshin osy bastamany egjeı-tegjeı zertteıdi.

Esterińizge sala keteıik, Ázerbaıjan Baký – Tbılısı – Kars (BTK) temir­jo­ly­nyń ótkizý qabiletin keńeıtý bo­ıynsha teh­nı­kalyq jumystar bastaldy, 120 mıl­lıon dollar ınvestısııa salynyp, kelesi jyly jumysty aıaqtaý josparlanyp otyr. Bul keńeıtý BTK jelisiniń ótkizý qabilettiligin jylyna 1 mıllıon tonnadan 5 mıllıonǵa deıin arttyrady. 2017 jyly iske qosylǵannan beri BTK arqyly barlyǵy 1,5 mıllıon tonnaǵa jýyq júk tasymaldanǵanyn eskersek, bul – nazar aýdaratyn kórsetkish.

Qazir bizdiń elde ón­di­riletin munaı­dyń shamamen 80%-y Kaspıı qubyr konsorsıýmy júıesi jáne «QazTransOıl» arqyly Atyraý  – Samara munaı qubyry arqyly Eýropalyq odaq jáne Ońtústik – Shyǵys Azııa elderi baǵytynda, Ata­sý – Alashankoý munaı qubyry arqyly Qytaı baǵytynda jáne taǵy basqa ba­ǵyttar boıynsha eks­portqa jónel­tiledi. Mınıstrlik tarat­qan aqpa­rat­ta qazaq munaıyn Reseı aýmaǵy ar­­­qy­­ly qubyr jáne teńiz kóligi­men ta­sy­­maldaý jáne tıep-jóneltý ne­ǵur­lym únemdi ekeni aı­tylǵan. Sonymen qatar eksporttyq baǵyt­tardy odan ári ártaraptandyrý sheń­­berinde jańa eksporttyq munaı qubyryn salý múmkindigin qarastyrý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. 2023 jyl­dan 2026 jylǵa deıin árqaısysy 12 myń tonna dedveıtti munaı quıý tankerlerin salý josparlanǵan. Olardyń sany kepildendirilgen munaı kólemine baılanysty. Bıylǵy Ázerbaıjan pre­zı­­den­tiniń Qazaqstanǵa sapary barysynda eki eldiń prezıdentteri qazaq mu­naıyn Ázerbaıjan qubyrlary arqy­ly tasymaldaýǵa qatysty qosymsha ýaǵ­da­las­tyqtarǵa qol jetkizdi. Bul – orta dá­liz­ge jańa ólshem beredi.

Munaıdy ártaraptandyrý joldary

Qazaqstan óz munaıyn eksportqa jet­kizý úshin Reseıdi aınalyp ótip, Ázer­­baıjan arqyly tanker parkin qura bas­tady. «Qazaqteńizkólikfloty» 2023 jyly Kaspııde 8 myń tonnadan tasymaldaıtyn eki munaı quıý tankerin satyp alýdy josparlap otyr. Otandyq kompanııa habarlaǵandaı, ony Abu Dhabi Ports Company (BAÁ) jetkizbek. Qazir oǵan árqaısysy 12,4 myń tonna syıatyn «Aqtaý», «Astana» jáne «Almaty» tankerleri tıesili. Kaspıı teńizi taıaz bol­­ǵan­dyqtan munaı tasymaldaýmen osyn­daı shaǵyn kemeler ǵana aınalysa alady.

Sarapshylar Qazaqstannan qazaq mu­naıyn álemdik naryqtarǵa jetkizýde Re­seı­di aınalyp ótýge múmkindik beretin ba­ǵyttyń biri – Baký – Tbılısı – Djeıhan arqyly kem degende 20 mln tonna munaı eksporttaýǵa bolatynyn ashyq aıtyp otyr. Saıasattanýshy Jaras Ahmetov aıtyp ótkendeı, bul KQK jáne Transneft jelisi tranzıtinen bas tartý degen sóz emes. Biraq balama baǵyttardy damytyp, keńeıtýge túpkilikti kóńil bólgen jón.

«Qazteńizkólikfloty» 2023 jyly Kaspıı teńizinde jumys isteý úshin dedveıti 8 myń tonna bolatyn eki munaı tankerin satyp alýdy josparlap otyr. Qazaqstandyq kompanııanyń habarlaýynsha, jetkizýshi Abý-Dabı porttary kompanııasy (BAÁ) bolady.

Qazaqstanǵa eksporttyq jetkizilim­der­di ártaraptandyrý úshin jańa tankerler qajet, qazir olardyń 80%-y Reseı ar­qyly ótedi. Tasymaldaý eki qubyr ba­ǵy­ty boıynsha júzege asyrylady – Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) qubyry bo­ıynsha Novorossıısk portyna deıin (aıdaý kólemi 2022 jyly – 52,2 mln tonna) jáne Atyraý – Samara munaı qubyry arqyly jáne odan ári Reseı aýmaǵy arqyly Ýst-Fransııa portyna deıin. (2022 jylǵa deıin aıdaý – 8,4 mln tonna).

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ıns­tı­týtynyń (IMEP) sarapshysy Lıdııa Parhomchık jýrnalıstermen kezdes­ken kezde munaı eksportynyń balama baǵyttaryn tabý máselesi Qazaqstan úshin taǵy da kún tártibine qoıylǵanyn aıtyp berdi. Onyń pikirinshe, kómirsýtegi eksportynyń qazirgi modelinde birqatar osaldyq bar.

Sarapshy paıymynsha, 2022 jyly elden eksporttalǵan munaıdyń shamamen 93,9 paıyzy Reseıge eksporttaldy, onyń jalpy kólemi 64,3 mıllıon tonnany qurady, bul rette 52 mıllıon tonnaǵa jýyq munaı tasymaldandy. Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) (80,8%), al Atyraý – Samara qubyry arqyly – 8,4 mln tonna (13,1%).

Sonymen qatar eksport taǵy úsh baǵyt boıynsha Qazaqstan – Qytaı qubyr júıesi arqyly jáne Kaspıı teńizi ar­qyly teńiz kóligimen, sondaı-aq О́zbek­stan­ǵa temirjol arqyly jalǵasyp jatyr. Degenmen sarapshynyń aıtýynsha, bul salalardaǵy eksport kólemi mardymsyz kúıinde qalyp otyr.

Aıtpaqshy, 2022 jyly Aqtaý porty arqyly 2,3 mıllıon tonna munaı, «Atasý – Alashankoý» munaı qubyry arqyly 1,2 mıllıon tonnaǵa jýyq munaı jóneltildi. Temirjol arqyly nebári 0,4 mln tonna munaı tasymaldanǵan.

Energetıka mınıstrliginiń máli­me­tin­­she, qazirgi jaǵdaıda Qazaqstan jylyna 16,5 mıllıon tonna kóleminde mu­naı­dy KQK-ny aınalyp ótip eksporttaı alady.

«Reseı tóńireginde ósip kele jatqan geosaıası týrbýlenttilik jaǵdaıynda qa­zaq munaıy eksportynyń balama nus­­qa­laryn izdeý mindeti ózekti bolyp otyr», dep atap ótti Lıdııa Parhomchık.

Kóńilge qonymdysy – Kaspıı baǵyty

Transkaspıı baǵyty boıynsha mu­naı tasymaldaý munaı aǵyndaryn qaı­ta baǵyttaýdyń eń perspektıvaly nus­qasy bolyp sanalady. 2022 jyldyń shil­desinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «QazMunaıGazǵa» Kaspıı teńizi ar­qyly eksporttyq jetkizilimderdi ke­ńeıtý múmkindikterin zertteýdi tapsyr­ǵan bolatyn.

Nátıjesinde, «QazMunaıGaz» ben Ázerbaıjan SOCAR arasynda Baký –Tbılısı – Djeıhan (BTD) qubyry arqyly Sangachal termınalyna jylyna 1,5 mıllıon tonnaǵa deıin munaı jetkizý týraly kelisimge qol jetkizildi. Reuters agenttiginiń baǵalaýy boıynsha, 2023 jyldyń aqpan aıynan bas­tap «QazMunaıGaz» BTD arqyly Teńiz kenishinen 120 myń tonnaǵa deıin munaı jetkizedi.

Aıta keteıik, «Teńizshevroıl» kompanııasy Batýmı munaı termınalyn shı­ki­­zat­pen qamtamasyz ete bastady. Qańtar aıynda mýltımodaldy tasy­mal­daý arqyly Batýmı portyna 82,5 myń tonna Teńiz munaıy jetkizildi. Grýzııa termınalyna Teńiz munaıynyń aı saıynǵy jetkizilimi 100 myń tonnaǵa deıin jetedi.

Bıyl Aqtaý – Baký baǵyty boıynsha munaı eksportyn 3,5 mıllıon tonnaǵa deıin arttyrý josparlanyp otyr. Bul rette Aqtaý portynan eksporttyq jet­ki­zilim kóle­min 20 mln tonnaǵa deıin artty­rý múmkindigi bar.

Osylaısha, ortamerzimdi perspektıvada BTD arqyly qazaq munaıyn aıdaý jylyna 5 mıllıon tonnaǵa de­ıin ulǵaıtylýy múmkin. 5 mıllıon ton­naǵa jýyq munaıdy Baký – Sýpsa m­u­naı qubyry arqyly Grýzııaǵa qaıta ba­ǵyt­taýǵa bola­dy, al Bakýden Batýmıge temir­jol ar­qyly jetkizýdi jylyna 5 mıl­lıon ton­naǵa deıin arttyrýǵa bolady. Uzaqmer­zim­di perspektıvada jyl saıyn 5 mıllıon tonnaǵa deıingi kólemde Iran arqyly svop munaı jet­kizýdi qalpyna keltirý múmkindigi joqqa shy­ǵarylmaıdy.

Bul úshin,  birinshiden, búginde 12 mıl­lıon tonnany quraıtyn Aqtaý por­­tynyń munaı tıeý qýatyn arttyrý qajet.

Ekinshiden, tankerler flotyn qal­pyna keltirý. Tasymaldaýǵa arnalǵan mu­naı kóleminiń bolmaýyna baılanys­ty «Qazteńizkólikfloty» Kaspıı max tan­kerleriniń sanyn 6 kemeden 3 kemege deıin qysqartýǵa májbúr boldy. Biraq bul mólsher shıkizattyń qosymsha kólemin tasymaldaýǵa jetpeıdi.

Úshinshiden, Teńiz ken ornynan munaı termınaldaryna deıin munaı qubyryn tartý jobasyn júzege asyrý.

Tórtinshiden, qyzmet kórsetiletin kemelerdiń tonnajyn arttyrý úshin Aqtaý portynda tereńdetý jumystaryn júrgizý. «Degenmen teńiz jolynyń to­lyq iske qosylýy úshin Qazaqstan óz is-áre­ketterin Ázerbaıjanmen sáıkes­ten­dirý qajet ekenin túsiný kerek. Osy­laı­sha, Aqtaý portymen qatar Baký porty da munaı qabyldaý múmkindigin keńeıtýi qajet», deıdi Lıdııa Parhomchık.

«Qazteńizkólikflotynyń» máli­me­tin­she, búginde transkaspıılik munaı dáliziniń maksımaldy júktemesi 5,2 mln tonnany quraıdy. Bul kórsetkish Aqtaý portynyń aýystyryp tıeý qabi­le­tiniń jaı-kúıin, Ázerbaıjan men Grý­zııa­­daǵy qabyldaý porty ınfra­qury­ly­mynyń múmkindikterin, sondaı-aq Ba­tý­mıge baratyn temirjol jelisiniń kep­telisin eskeredi.

Sarapshynyń pikirinshe, mundaı jaǵ­daı­da bizdiń tarap Kaspıı teńizindegi árip­testerine munaı jetkiziliminiń turaq­ty ósý kepildigin berýi qajet. Sa­rap­­shy­lar da Transkaspıı baǵyty tek munaı tasymaldaýǵa arnalmaǵan ári onyń ótkiz­gish­tik qýaty anaǵurlym az ekenin jıi aıtady. Osy baǵytpen tasymaldanatyn munaıdyń qansha bóligi Kaspıı teńi­zi­men Ázerbaıjanǵa, Grý­zııa­ǵa, Túrkııaǵa jáne Eýropaǵa eksporttalatyny týraly málimetter ár jerde ártúrli aıtylady.

«2024 jyldyń shildesinen bas­tap Teńiz kenishin bolashaqta keńeıtý joba­sy­nyń iske qosylýy kútilýde. Bul munaı óndirýdi jylyna 12 mıllıon tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul kólemdi teńiz arqyly jóneltýge kelisimshart jasalýy múmkin», deıdi L. Parhomchık.

Maman 2030 jylǵa qaraı tasymal­daý­dyń qosymsha kólemi paıda bolatynyna senimdi. Sonda Qashaǵan keni­shin­degi óndiris eki esege artady.

Qytaı baǵyty

2023 jyly 19 shilde kúni Úkimet Qazaq­stan men Reseı arasyndaǵy Reseı­den Qytaıǵa munaıdy Qazaqstan arqyly tasymaldaý týraly kelisimge ózgerister engizý týraly qujat jobasyn ashyq NQA portalynda jarııalady.

Mundaı kelisim 2014 jylǵy 1 qań­tar­­dan beri áreket etip, 2023 jyl so­ńynda aıaq­talýǵa tıis edi. Jańa qujat jo­ba­synda burynǵy kelisimnen birqatar ózgesheligi bar. Atap aıtqanda, buryn Reseı Qazaqstan arqyly Qytaıǵa 7 mln tonna (10 mln tonnaǵa deıin arttyrýǵa bolady) munaı tasymaldaı alsa, endi onyń mólsheri birden 10 mln tonna bolyp bekitilmek.

Balamaly eksport baǵyty da eki ma­gıs­traldyq munaı qubyrynan – Keń­qııaq – Qumkól jáne Atasý – Alashań­qaı­dan turatyn Qazaqstan – Qytaı qubyry (QQQ).

Bul qubyr júıesi arqyly jylyna 20 mıllıon tonnaǵa deıin munaı tasy­mal­daýǵa bolady. Demek munaı dıplo­matııasyndaǵy oıyn erejesin munaı tasymalyn ártaraptandyrýdyń betalysy anyqtaıdy...

Almaty