Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dýmbadzeniń «It» áńgimesi óte áserli týyndy, qazaqshalaǵan – jazýshy Nurlan Qabdaı. Oqıǵalary soǵys sumdyǵymen óriletin grýzın jazýshysynyń shyǵarmasyn oqyp bolǵanda, ıttikti týdyratyn sol haıýannyń ózi emes, adamdar ma dep qalasyz. Balasy soǵysqa ketken Spırıdon shaldyń nemeresi taýyp ákelgen ıt aqyr aıaǵy sol shaldyń dosyna aınalady. Qolbaladaı til alǵysh, qııanatqa barmaıtyn sezimtal haıýan kempirsiz shal men áke-sheshesiz bala turyp jatqan shańyraqtyń úshinshi múshesindeı bolady. Bir kúni túnde aýyldaǵy ıtter qatty shýlaıdy da, ertesine bir turǵyn aýyl syrtynda bóten ıttiń ólip jatqanyn kóredi. Álgi ólip jatqan bóten ıttiń ıesi kórshi aýyldan izdep kelip, «bul meniń ıtim, keshe balamdy qaýyp aldy, balamnyń jaǵdaıy máz emes, ıt qutyrǵan ba, joq pa, bilý úshin basyn saraptama ortalyǵyna aparýym kerek» dep, ólgen ıttiń basyn shaýyp alyp ketedi. Túnde aýyl ıtteriniń shýlaǵany – kórshi aýyldan qańǵyp kelgen álgi buralqyny talaǵany, demek qutyryndynyń «qutyn» juqtyryp alýy múmkin ǵoı... Endeshe, ne turys? Álgi ólgen ıt anyq qutyrǵan ba, joq pa, oǵan kóz jetkizý joq. Aýyldaǵy ıttiń bárin qyryp salý kerek. Bir-aq keshte aýyldyń barlyq turǵyny kelisip, ıt atqandaǵy daýysqa tózý múmkin emes edi deıdi jazýshy. Jalǵyz-aq úı – álgi shal men nemeresi ıtterin atpaı, alyp qalady. Keıin aýyldaǵylar kelgishtep, qyryn qaraı bastaǵan soń, shal nemeresine atyp tasta dep aýyl syrtyna jibergenimen, ol eki oqty dalaǵa atyp, túnde ıt qyrǵynyn estigen ıtine qashyp ketýin «túsindirip» qaıtyp keledi. Keıinirek shal ólgende nemeresi qutqaryp jibergen ıti janazasyna keledi. Kezinde shalǵa «ıtińdi atyp tasta» dep kelgen kórshisin sonda álgi ıt úıge jolatpaı, qýyp shyǵady.
Bir-aq keshte aýyl-aımaqtaǵy ıttiń bárin qyryp salǵandaǵy oqıǵa keńestik qyzyl qyrǵyndy eske túsirmeı qoımaıdy. Saraptama nátıjesinde talanyp ólgen álgi ıt qutyrmaǵan bolyp shyǵady. Onyń anyq-qanyǵyna jetpeı ıt atýǵa asyqqan adamdardyń pıǵylyna ne deı alasyz? Shash al dese, bas alý ǵoı. Tipti áńgime eshbir astarsyz, bolǵan oqıǵadan alynǵan kúnniń ózinde sol zamannyń shekten tys qanqumarlyǵyn kórsetpeı me?
Býlgakovtyń «It júregi» hıkaıaty – budan da kúrdeli dúnıe. Mundaǵy ıt – ósken ortasyn súımeıtin, júrgen jerin oırandaıtyn qubyjyq. Bul, árıne, proletarıattyq júıege jany qas professor F.Preobrajenskııdiń tájirıbesinen týǵan jaratyndy. Iаǵnı ártúrli tájirıbe men qoǵamdyq qubylys qalyptastyrǵan adam keıpindegi ıt. Professordyń bar oıy – haıýanǵa adamnyń mıyn salyp, tájirıbe jasaý. Shamasy, aınalasyndaǵy «tártip ornatýshylardan» túńilip bolǵan soń, álgindeı amalǵa táýekel etedi. Jáne soǵan qol jetkizedi de. Ál ústinde jatqan adam ólgen boıda professor qasyndaǵy doktormen bir aı boıy úı tártibinde ómir súrgen Sharıkti (ıt) dárimen uıyqtatyp, mıyna ota jasap, ornyna adamnyń mıyn salady. Shyǵarma 1925 jyly jazylǵan. Bul ýaqytta ondaı otanyń elesi boldy ma deseńizshi jer betinde. Ota júrgizgen sátti avtor sheber jetkizip qana qoımaı, alǵashqy eksperımentke baılanysty dárigerler toltyrǵan kúndelikti, adam mıy salynǵan ıt kún saıyn qalaı ózgergenin maıdan qylshyq sýyrǵandaı egjeı-tegjeı jazady. Aýdarma qandaı jáne. Shyǵarma qazaqsha jazylǵandaı oqylady. «Qasym» kitaphanasy serııasymen jaryq kórgen kitapty aýdarǵan – ádebıetshi ǵalym, aýdarmashy, aqyn Kenjebaı Ahmettiń tárjimasy minsiz ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy.
Ne kerek, professor ıtten adam jasap shyǵady. Biraq, ókinishke qaraı, adam emes, ıt bolmysty ońbaǵannyń ózi bolady álgi. Professordyń úıinde istemeıtini joq, júrgen jerine shóp shyqpaıtyn albastynyń ózi. Araqqa qumar, toıyp tamaq ishse, sosyn óziniń degeni bolsa, basqa qalaýy joq. Bir sózben aıtqanda, qara nıet nápsiniń qurdymyna jutylǵan, oılaýy ospadar birdeńe. Bireýlermen tamyrlas bolyp, olardy da qan qaqsatyp, tipti óziniń jalǵyz jaqtasyn topalańǵa batyryp, aldap ketedi. О́zi turyp jatqan úıge taǵy súıkimi joq, túzdegi ádeti odan da soraqy. Aqyrynda professor men doktorǵa qarý kezenip, atpaq bolǵan ıt júrekti jaratyndyny professor qaıtadan óz qolymen taz qalpyna túsiredi. Shyǵarmadaǵy shıeleniske túsip ketken siz de ıt baıaǵy Sharık bolyp shyǵa kelgende ǵana ýf dep bir dem alasyz.
Avtor ol basta adamdardyń ıttigi týraly (sol kezdegi júıe) kóp aıtady. Sol sebepti de 1925 jyly jazylǵan shyǵarma NKVD tarapynan sottalyp, Germanııa men Brıtanııadan 1967 jyly bir-aq basylyp shyqqan. Keńes odaǵynda tek 1987 jyly jaryq kórgen. Al shyǵarmanyń túıinin avtordyń ózine qaldyramyz: «О́zińiz de bilesiz, jańalyq ashyldy, biraq qandaı jańalyq, – osy tusta Fılıpp Fılıppovıch qos qolymen tereze perdelerin kúızele nusqady, shamasy, Máskeýdi meńzese kerek, – esińizde bolsyn, Ivan Arnoldovıch, bul jańalyqtyń birden bir nátıjesi mynaý ǵana, endigi ýaqytta bizdiń bárimiz álgi Sharıkovti (ıt-adamdy aıtqany) myna jerden kóretin bolamyz».
