Lastanǵan aýa quramy adamzat densaýlyǵyna buryn-sońdy bolmaǵan orasan zııan keltirip jatyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, ókpe qaterli isigi jáne ınsýlt sekildi sozylmaly aýrýǵa shaldyqqan naýqastardyń deni – ekologııalyq taza emes aımaqtardyń turǵyndary. Tipti Chıkago ýnıversıtetiniń genetık ǵalymdary kóp adamnyń kókiregin kernegen kúızelis, depressııa sekildi kúrdeli emosıonaldy buzylystar da dál osy nashar atmosferaǵa baılanysty ekenin dáleldep otyr.
Aýadaǵy kómirtek oksıdi men qorǵasynnyń shamadan tys jınalýyna janartaý, shań, tuz kóshkinderi men orman órtterinen bólek, elektr energııasy, mashına jasaý, otyn jáne taý-ken óndiristeri sekildi antropogendi faktorlar qatty áser etip otyr. Ottegini tiri organızmder ǵana emes, transporttar da qajet etetinin eskersek, bir avtokólik 1 000 shaqyrym jol júrgende bir adamnyń bir jyl ishinde dem alýǵa jumsaıtyn taza aýasyn joıatynyn túsinýimiz kerek. Sonyń nátıjesinde aýa qabatynda parnıkti effekt paıda bolyp, jahandyq aýqymdaǵy klımattyq buzylysqa ákelip soǵady. Bul jóninde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Dýbaıda ótken dúnıejúzilik klımattyq sammıtte metan shyǵaryndylaryn azaıtý jahandyq jylyný qarqynyn báseńdetýdiń eń jyldam joly ekenin atap ótken edi.
Qazirgi tańda jappaı ýrbanızasııa saldarynan álem halqynyń jartysynan kóbi qalada turady. 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkish taǵy 20%-ǵa ósedi degen boljam bar. Bul – demek jahandyq atmosfera áli de lastana túsedi degen sóz. Al ulttyq statıstıka bıýrosynyń sarapshylary elimizdegi qala jáne aýyl turǵyndarynan saýalnama ala otyryp, qalalyqtardyń 66,3%-y aýa tazalyǵyna kóńili tolmaıtynyn anyqtaǵan. Sáıkesinshe qalalyqtar úshin taza aýa men aýyz sýdyń tapshylyǵy, qaldyqtardy ýtılızasııalaý jáne elektr energııasyn shamadan tys paıdalaný sekildi problemalar, tipti kúrdelene túspek. Tıisti sharalar qoldanylmasa, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy kúrt tómendep, jappaı jumyssyzdyq beleń alýy múmkin. Bul, árıne, memleket ekonomıkasyna úlken soqqy bolatyny daýsyz. Qazirdiń ózinde Dúnıejúzilik banktiń esepteýinshe, atmosferalyq aýanyń lastaný kesirinen paıda bolǵan Qazaqstannyń jyldyq shyǵyny 10,5 mlrd dollardy qurap otyr. Sondyqtan bul máselelerdiń aldyn alý úshin memleket tarapynan birqatar júıeli jumys atqarylýy kerek. Atap aıtqanda, tabıǵı qýat kózimen júretin kólikterdi kóbeıtý, gaz tazartqyshtaryn ornatý jáne qalalar men eldi mekenderdi barynsha kógaldandyrý.
Alaıda BUU sarapshylary, dárigerler men ekologter ekologııany saqtaý tek úkimettiń ǵana emes, jer sharynyń árbir turǵynynyń moınyndaǵy paryz ekenin basa aıtady. Olar qoǵamdyq kólikti paıdalaný, velosıpedpen júrý, turmystyq qaldyqtardy azaıtý, elektr qýatyn únemdeý jáne jasyl keńistikti keńeıtý sııaqty qarapaıym sharalar zııandy gazdardyń kólemin azaıtatynyn alǵa tartady. Sol arqyly atmosferany qalpyna keltirýge bolady.
Abzal MAQASh,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń 4-kýrs stýdenti
