Memleket quraýshy ult: Mártebe men jaýapkershilik

Ár halyq sany az bolsyn, kóp bolsyn memleketin óz jerinde qurýdy armandaıdy. Osy uly arman jolynda zor kúreskerlik kórsetedi. Memleket qurýda sheshýshi ról at­qarǵan ult, sol aýmaqtaǵy barlyq bas­qa halyq ókilderin biriktirip memleket quraý­shy ultqa aınalady. Nemis, fransýz, qytaı, orys, aǵylshyn sekildi ulttar ózderine tıe­sili jerlerdi biriktirip, qýatty memleket qurdy. Irgemizdegi kórshimiz qytaı ulty mem­le­kettiliginiń 5,5 myń jyldyq tarıhy bar.

Halyqtar táýelsiz memleket bolý jo­lyn­da kúresedi. Sondyqtan álemdik áleý­­mettik-saıası oıda memleket quraýshy ult uǵy­my obektıvti shyndyq retinde qabyl­­danǵan. Bul qubylys – álemdik úderis. Bar­lyq memleketterge tán shyndyq. My­sa­ly, AQSh-ty jańa qurlyqty ıgerýge kel­gen túrli halyq ókilderi birlesip qurap otyr.

Táýelsizdik alǵannan bergi 30 jyldan astam ýaqytta eli­miz­diń saıası oıy men bılik qaty­nastarynda memleket quraý­shy qazaq ulty ekeni aı­shyq­­talyp aıtyla bermeıdi. Burynǵy bı­lik qazaq halqynyń memle­ket qurýshy mıssııa­syn kór­gi­si kelmedi. Qazaq ulty­nyń biregeılenip, tas túıin áleý­met­tik kúshke aınalyp ke­týinen qaýiptendi. Osylaı bolýyn óz bıligine qaýip dep eseptedi. Memleket quraýshy mıssııa qazaq ulty emes, Qazaqstan hal­­qyna telinetin nıet udaıy bi­rin­shi kezekke shyǵyp turady. Bul – qazaq ultynyń tarıhı mıssııasyn, keńestik júıe kúı­regennen keıingi egemen mem­leket bolýdaǵy sheshýshi qaırat­ker­li­gin tumshalaý, qoǵamdyq-saıası shyndyqty burmalaý.

Burynǵy bılik belsendi, sanaly, memleket quraýshylyǵy jasampaz qazaq ultynyń toptasýyn qalamady. Bılikke amorf­ty, shashyraǵan, birligi nashar Qazaqstan halqyn qýattaý, or­taq ultsyz áleýmettik topty qol­daý paıdaly boldy. Sebebi Qa­zaq­stan halqy polıetnostyq, polıkonfessııalyq áleýmettik qurylym retinde ortaq maqsat-murattar platformasynda qazaq ulty sııaqty birige almaıtyn edi.

Bılik qazaq ulty óziniń memleket quraýshylyq fýnksııalaryn tolyqqandy oryndaı almaýy úshin ony ishinen bólshekteýge tyrysyp baqty. Olıgopolııalyq toptar áleýmettik polıarızasııany qýattasa, ulttyq biregeılenýdi álsiretken dinı bóliniske qatal bóget qoıylmady. Túrli sýb­má­denıet jastardy tozdyrdy. Halyqtyń sanasyn álsiretý maq­satynda oǵan nasharlanǵan buqaralyq mádenıet tańyldy. Halyqtyń birshama bólshegi reseıshil, birshamasy batysshyl, birshamasy qytaıshyldyq saıasatty jaqtaı bastady. Dinı ra­dıkalıstik aǵymdar ıslam ta­za­lyǵy ıdeıasyn jalaýlatyp, dástúrli qazaqı dúnıetanymǵa, mádenıetke shabýylyn kúsheıtti.

Elimiz qazirgi jańasha damý kezeńinde qazaq halqynyń memleket quraýshylyq mindetterin, fýnk­­sııalaryn tolyqtaı iske asyrýyna múddeli bolýy shart. Bul qadam – el damýy­nyń ­jańa ty­nysyn ashady. El­degi basqa halyqtar, dıas­po­ralar – barlyǵy qazaq ulty­nyń murat-maqsattary, ult­tyq qundylyqtary men ult­tyq ıdeıa­lary platformasynda toptasqanda ǵana el halqy tas túıin, jasampaz, qýatty áleýmettik kúshke aınalady.

«Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» dep danyshpan Abaı beker aıtpaǵan. Bul sózde úlken salmaq pen zor jaýapkershilik bar. Abaı «qazaq, jik-jikke bólinbe, ortaq ulttyq maqsattarmen toptasa bil» dep otyr. «Dinmen, tilmen, tappen, mádenıetpen bólshektengen halyq eshqandaı tabysqa jetip, mem­le­keti gúldenbeıdi» dep otyr. Demek memleket quraýshy ult bolý úshin qazaq halqynyń tildik, má­denı, dinı, áleýmettik bire­geı­len­ýi, ortaq uıysýy qa­jet.

Memleket qurý muratyn oryn­daý jolynda qazaq ulty qa­laı toptasyp, birtutas kúshke aınalady degen zańdy suraq týyndaıdy. Eń aldymen, tildik biregeılený maqsaty oryndalýy kerek. Qazaq­standaǵy 20 mln halyqtyń 13 mln-ǵa jýyǵy qazaq, olar el hal­qynyń 70 pa­ıyzdan astamy. Demokratııa qaǵıdattaryna súıensek, memleket halqynyń basym kópshiligin qurap otyrǵan qazaq halqynyń tiline qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda basymdylyq berilýi – ádilettilik. О́kinishke qaraı, elimizdiń aqparat pen mádenı salasynda «orys ále­miniń» tegeýrini basym. Halyq qazaqsha, bılik oryssha sóılese olar qalaı birigip ortaq kúshke aınalady? Memlekettik tildiń tolyqqandy túrde ózine tán barlyq fýnksııasyn damytatyn kezi keldi. Bul úrdisti tejeýge bolmaıdy. Qazaq tiliniń damýyn tejeý – Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde damýyna tejeý bolatynyn túsinsek kerek. Qazaq tiliniń orta mektepter, joǵary oqý oryndary, bank júıesi, basqarýda tolyqqandy qoldanylýy el halqynyń til­dik toptasýyn kúsheıtedi. Qa­zaq tiline qarsylyqtyń, men­sinbeýshiliktiń qandaı da bolsyn túrlerine shek qoıý kerek.

Memleket quraýshy ulttyń dinge bólinýi – úlken qaýip. Bul –Qazaqstandy baǵyndyryp ustaý­dy kózdeıtin syrtqy kúshter úshin paıdaly qubylys. Dinı alaýyzdyq kúsheıgen sa­ıyn qazaq halqynyń rýhanı toptasýy, birigýi álsireı beredi. Ol birtutas, syrtqy jaýǵa qarsy turatyn áleýmettik kúsh bolýdan qalady. «Bólingendi bóri jeıdiniń» kebin kııýimiz ábden múmkin. Sondyqtan halyqty bólshektep otyrǵan vahabıstik, salafıttik, táńirshildik, t.b. dinı aǵymdarmen tıimdi memlekettik kúres qajet. Qol qýsyryp otyra bersek, dinı aǵymdar halyqty bir-birimen jaýyqtyryp tynary anyq. «Dombyra haram» degen sózdi qazaq qyzy aıtyp otyrsa, muny biz úlken qaýiptiń nyshany dep túsinemiz. Ulttyq qundylyqty mundaı qorlaý buryn-sońdy bolmaǵan shyǵar. Osynyń barlyǵy – dinı bólinýshiliktiń kesiri. Kóp qazaq óz dástúr-salttarynan bezinip otyr­ǵany aqıqat.

Myń jyldan astam ulttyq dástúr­­men úılesimdi kirikken ata dinimizdiń jolyn qazaq qoǵamy qoldaýy qajet. Bizdegi dinı dás­túr qazaq dombyrasyn, ánin, ańyz-ápsanalaryn, ulttyq oıyn­daryn, salt-sanasyn, dúnıe­ta­nymyn mansuqtamaǵan. Baba­lar­dyń osyndaı tamasha rýhanı jetistigi búgin de oraıly jalǵasýy kerek. Bizge saıası­lan­ǵan emes, dástúrli mu­syl­mandyq qajet. Dástúrli din qazaq halqyna izgilikti qun­dy­lyq­tarmen jarasymdy ómir ke­shý­di úıretken. Qanshama qıyn­dyqty, ashtyqty bastan kesh­ken qazaq halqy keńestik repressııaǵa ushyraǵan qanshama halyqty qabyldap, qutqarýy ulttyq qun­dy­lyqtarmen úndesýiniń arqa­sy ekeni aqıqat.

Qazaq halqynda ázirshe «amerıka halqynyń ulttyq múd­desi» degen sııaqty AQSh hal­qyn toptastyratyndaı ortaq psı­ho­lo­gııalyq sezim qalyp­tas­paı tur. О́kinishke qaraı, Qazaqstan halqynyń áleýmettik-saıası toptasýy nashar. Memleket quraýshy ult­tyń azamattary otanshyl, patrıot bolýy mańyzdy. Qazirgi kezeńde halyqtyń kóbi jeke basynyń qamyn ǵana oılaıtyn dárejege tústi. Jastar elin tas­tap, shetelden jaqsy ómir izdeýdi kóbeıtti. El bolashaǵy úshin bılik osy taǵdyrsheshti máseleniń kúr­meýin tabýdy oılastyrǵany jón. «Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er bolmaıtyny» aqıqat. Son­dyqtan bılik qala men aýylda jastarǵa qamqorlyq jasaýdyń keshendi sharalaryn qolǵa alýy kerek. Bıznes ashýǵa jeńil kredıtter berý, oqýdyń aqshasyn tóleý, jas otaý tikkenderge úı berý, nárestelerge kórsetiletin járdemaqyny ósirý sııaqty sharalar jastardyń eline, Otanyna, memleketine degen qurmet pen senimin kúsheıte túsetini bel­gili. Mundaı ıgi isterden qar­jyny aıamaý kerek. Sebebi bul sharalar el bolashaǵyna jumys isteıdi.

Halyq otyz jyldan astam sozylǵan avtorıtarlyq bılikke jaǵynýdan, ony úzdiksiz marapattaýdan moraldyq degradasııalaný deńgeıine tústi. Qo­ǵam­daǵy sóz ben istiń al­shaq­tanýy, kedeılik pen baılyq jiginiń tereńdeýi, halyqtyń teń jartysynyń kedeılenýi rýhanı margınaldaný úderisin kúsheıtti. Jańa Qazaqstanda osy aýytqý quby­lystaryn aýyzdyqtaıtyn sharalar júıesin iske asyrýymyz kerek. Otbasylyq klannyń, olıgarhtar men olıgopolııalyq toptardyń halyq baılyǵyn tonap, shetke shyǵarǵan qarjylaryn elge qaıtaryp, qoǵamnyń ózekti áleýmettik máselelerin sheshýge baǵyttaý, sóz joq, qazirgi bı­likke abyroı ákeledi. Júz mıl­lıard dollardan astam ur­lanǵan aqsha elge qaıtarylsa, ádiletti Qazaqstan qurý is-sharalarynyń mańyzdy bastamasy bolar edi. Halyq áleýmettik ádilettilik qa­ǵıdattarynyń ús­tem bolatynyna sene bastar edi. «Qaıtqan malda qaıyr bar» demekshi, qaıtarylǵan qomaq­ty qarjy halyqtyń bılikke joǵalt­qan senimin ornyqtyrar edi.

Memleket quraýshy ult bolý úshin qazaq halqy álemdik ekono­mı­kalyq tártipterden óz ornyn tabatyn jaǵdaıǵa kelýi mindetti. Nemis ekonomısi, sosıo­­logi Klaýs Shvab Batystyń da­myǵan memleketteri tórtinshi ındýstrıaldyq revolıýsııany basynan keship jatyr dep esep­­teıdi. Postındýstrıaldy qo­ǵam tujyrymdamasynyń ne­gizin salýshynyń biri Arnold Toınbı HH ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri qaraı damyǵan elder postındýstrıaldy qoǵamda ómir súrip keledi dep baǵa be­redi. Mundaı qoǵamdardyń basty erekshelikteri adam faktory (bilimi, kásipti meńgerý sheberligi, jańashyldyǵy, tártibi, t.b.) negizgi paıda kózine aınalady. Ekonomıkalyq, áleýmettik ın­fra­­qurylym jetistikterin ha­lyqtyń basym kópshiligi paıdalanady. Mundaǵy sheshýshi áleýmettik top – orta tap. Orta tap el halqynyń, 40-70%-yn  quraǵan jaǵdaıda turaqty áleý­met­tik-ekonomıkalyq damý bolady. «Halyqtyq kapıtalızm» qo­ǵa­my degenimiz – osyndaı qo­ǵam.

Básekege qabiletti memle­ket qurý jolynda elimizde osy turpatty ekonomıkalyq qu­ry­lym bolýy kerek. Memleket qu­raý­shy qazaq halqynyń aldyn­daǵy ekonomıkalyq mindet – post­ındýstrıaldy qoǵam quryp, ındýstrıaldyq revolıýsııanyń tórtinshi satysyna kóterilý. Basqasha bolǵan jaǵdaıda Qazaq­stan álemdik órkenıet kóshi­niń sońynda qalyp, damyǵan elderge shıkizat pen arzan jumys kúshin berýshi bolyp qala beredi. Ekonomıkalyq básekedegi jeńi­lister túbinde memleket táýel­siz­digine qater tóndirýi ábden yqtımal.

Bılik te, halyq ta ekonomı­kanyń shıkizattyq sıpatyn jeńip, óndirýshi ekonomıkaǵa aınal­dyrýǵa múddeli bolýy min­detti. Qazaqstan álem­dik na­ryqqa sapaly astyq ónim­derin, etti, sútti, maıdy usy­nýǵa qabiletti. Agrokeshen ónim­de­rin damyǵan elderdegi sapa deńgeıine kóterý barysynda elimiz postındýstrıal­dy qoǵam ornatý mindetterin de sheshýge qabileti bolady. Qa­zaqstan barlyq ónim túrin óndire almaıdy. Sondyqtan ekonomıkany turaqtandyrý barysynda neni óndire alatynyn naqty sheship alýy kerek.

Postındýstrıalyq qoǵam qurý mindeti tek ekonomıkany damytýmen iske aspaıdy. Erkin ekonomıkaǵa tán erkin saıası júıeniń qurylýy shart. Olar birin-biri tolyqtyryp, yqpaldasýmen ǵana alǵa jyljyp otyrady. Avtorıtarlyq saıası júıelerdiń ekonomıkaǵa tusaý bolatyn tustary jeter­lik. Sondyqtan memleket quraý­shy ult retinde qazaq halqy kons­tı­týsııalyq mindet – demo­kra­tııalyq, quqyqtyq, áleýmet­tik jáne zaıyrly memleket qurý úderisine erekshe belsendilikpen atsalysýǵa mindetti.

Eldiń ishinde de, syrtta da qazaq ultynyń memleket qu­raý­shy rólin tolyqqandy at­qa­­rýyna qarsy kúshter bar. Olar tas túıin bolyp saıası-áleý­met­tik toptasqan qazaq hal­qy­­nan qorqady. О́zara baq­ta­las, dinı, tildik bólingen álsiz, toptaspaǵan qazaq halqy­nyń ta­bıǵı baılyqtaryn, resýrs­ta­ryn tonap, múddesin aıaqqa taptaý ońaı. Kórshiles basym derjavalar qazaq halqynyń ult­tyq, ekonomıkalyq múddeleri jo­­lyndaǵy kúreskerligin qa­la­­maıdy. Sondyqtan qazaq hal­­­qy­nyń saıası mádenıetiniń kúsheıýi, ulttyq biregeılenýiniń ny­­ǵaıýy­na qarsy túrli qıturqy shara men áreket jasala beretinin bir sát esten shyǵarýǵa bolmaıdy.

Memleket quraýshy ult márte­besi – asa jaýapty mindet. Qazaq halqy táýelsiz damý barysynda osy uly mıssııany óz qolyna aldy. Memleket quraýshy mıssııa­sy saıasat, ekonomıka, má­de­nıet pen áleýmettik júıede bar­lyq salany qamtıdy, yqpal etedi. Halqymyzdyń ulttyq bire­geı­lenýi, tildik, dinı, saıa­sı, ıdeo­lo­gııalyq toptasýy ar­qy­ly memleket quraýshy mıssııa­syn, ózine júktelgen osy uly isti durys atqarsa, elimiz álemdik qoǵam­das­tyqta damyǵan memleketke aınalady.

Saıyn BORBASOV,

Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory