Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
El ataýymen attas basylym
«Qazaqstan» gazetiniń shyǵýy sol kezdegi alty mıllıon qazaq jurtynyń ǵana emes, kúlli Reseı túrkileriniń ómirinde úlken oqıǵa boldy. «Hajytarhanda «Qazaqstan» esimimen qazaq tilinde jańa gazet shyǵa bastady. Birinshi nómiri ıdaremizge keldi. Qazaqtar úshin zor dárejeli maqala-habarlarǵa toly eken. Jaratqan Iemiz jar bolyp, qazaq arasynda kóp bolyp taralyp, qazaq baýyrlarymyz muny bek jaratyp oqyp, dáýam etip alyp barýyn Alladan suraımyz», dep jazdy sol kezdegi Astrahan qalasynda tatar tilinde shyǵyp turǵan «Idel» («Edil») gazeti.
Qazaq baspasózi tarıhyn zertteýshiler qazaq tilinde shyqqan alǵashqy gazetterdiń qataryna Tashkent pen Omby qalalarynan shyqqan «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» (1870-1882) men «Dala ýálaıatynyń gazetin» (1888-1894) qosady. Biraq ol gazetterdiń quryltaıshylary Túrkistan jáne Dala general-gýbernatorlary bolatyn. Onyń ústine atalǵan basylymdar derbes basylym emes, «Týrkestanskıe vedomostı» jáne «Akmolınskıe oblastnye vedomostva» atty orys tildi gazetterdiń aýdarmasy retinde shyqty. Bul gazetterdi patsha úkimeti óz bıligin qazaq arasyna taratý úshin arnaıy shyǵarǵany, ıaǵnı úkimettik, otarshyl maqsattaǵy basylymdar bolǵany aıtpasa da túsinikti.
Budan keıin qazaq zııalylarynyń ózderi qolǵa alǵan Troıskidegi «Qazaq gazeti» (1907) men Peterbýrgtegi «Serke» gazetiniń (1907) birer nómiri ǵana shyǵyp, jabylyp qalǵany málim. Al «Qazaqstan» gazeti 2,5 jyldaı ýaqyt barynsha júıeli shyǵyp turǵan merzimdi basylym retinde tolyq qalyptasqan alǵashqy qazaq gazeti edi.
«Qazaqstan» gazeti týraly uzaq jyldar boıy tolymdy zertteý bolǵan joq. Onyń sebebi – basylymnyń basy-qasynda júrgen jandardyń keńes bıligine «jat element» retinde tanylyp, repressııaǵa ushyraýy edi.
Kezinde zertteýshi Mustafa Ysmaǵulov «Qazaqstan» gazetin, onyń shyǵarýshylarynyń biri Ǵumar Qarashty halyqqa keń nasıhattamaq bolǵan áreketi zaıa ketipti. Ǵalym keńestik ıdeologııanyń kedergisinen ótý úshin «Qazaqstandy» taza bolshevıktik basylym etip kórsetip, ásirese gazettiń 1912 jylǵy 24 sáýirde shyqqan nómirinde basylǵan «Lenada bolǵan oqıǵa» atty maqalasyn qaıta-qaıta alǵa tartqan. Tipti Ǵumar Qarash pen Eleýsin Buırınniń Astrahan men Bakýge saparyn sol jaqtaǵy astyrtyn bolshevıkter uıymymen kelisý úshin barǵandaı joramal jasaǵan. Munyń bári «Qazaqstan» gazeti týraly qandaı da bir aqparatty halyqqa áıteýir bir jetkizý maqsatynan týsa kerek. Biraq senzýranyń qyraǵy kózi «Qazaqstannyń» eń áýeli ulttyq-aǵartýshylyq baǵytta shyqqanyn, qazaq ultyn otarlyq ezgiden qutqaryp, óneri men bilimi asqan jurtty qýyp jetý bolǵanyn anyq ańǵarypty. Zamanynan ozyp týǵan mundaı progressıvti basylym týraly, shyǵarýshy azamattardyń óz halqyn nadandyq uıqysynan oıatpaq bolǵan janaıqaıy jóninde keńestiń «kemeldengen kommýnızmine» bet alǵan jalpaq jurt bilmegeni durys dese kerek.
Degenmen atalǵan gazetke «qazaqtyń demokratııalyq baspasózi» dep alǵash baǵa bergen «Qazaq baspasózi tarıhynyń ocherki» degen zertteý jazǵan Haıyrjan Bekqojın aǵamyz bolatyn.
Árıne, «Qazaqstan» gazeti týraly, onyń basy-qasynda bolǵan Eleýsin Buırın, Ǵumar Qarashtar jóninde tarıhshy Isataı Kenjálıev, ǵalym-jýrnalıster Tilekqabyl Boranǵalıuly, Maqsat Tájimurat, Qylyshbaı Súndetuly, t.b. keıin kólemdi eńbekter jazdy.
Tigindi qalaı tabyldy?
«Qazaqstan» gazetiniń tolyq tigindisin Reseı arhıvterinen taýyp, kóshirmesin 2012 jyly elimizge ákelgen azamat – sol kezde Oral qalasyndaǵy «Jaıyq Press» medıaholdıngin basqaryp otyrǵan Jantas Safýllın edi.
«2013 jyly Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteriniń shyǵa bastaǵanyna 95 jyldyǵyn atap ótpekshi bolǵanbyz. Sol kezde óńirde shyqqan ulttyq basylymdar tarıhyna zer saldyq. «Oral óńiri» gazetiniń 50 jyldyq merekelik nómirinde (1968 jyly 17 qarasha) jarııalanǵan Tamımdar Safıevtiń maqalasy erekshe nazar aýdartty. Maqalada gazettiń tarıhyna qatysty kóptegen qundy derek keltiriledi, sonyń ishinde buǵan deıin «Habar» jáne «Qazaq durystyǵy» atalyp, eki tilde shyqqan gazet ornyna bir ǵana qazaq tilinde gazet shyǵarý máselesi talqylanǵandyǵy, kópshiliktiń uıǵarymymen gazet ataýy «Durystyq joly» bolyp ózgertilgende, onyń redaksııa alqasyna Ǵumar Qarash, Mustafa Kókebaev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev jáne maqala avtory Tamımdar Safıev kirgendigi aıtylǵan. Gazet salasynda redaksııa alqasy – eń negizgi organ bolyp esepteletindikten, alqa músheleriniń buryn qaıda, kim bolyp qyzmet etkendigin aıqyndaý basty másele boldy. Alqada múshe bolǵan beseýdiń úsheýi, ıaǵnı Ǵumar Qarash, Mustafa Kókebaev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev anyq 1911-1913 jyldary «Qazaqstan» ataýymen shyqqan gazetti shyǵarýshylar eken. Sondyqtan isti «Qazaqstan» gazetinen bastaýdy jón kórdik», dep eske alady Jantas Nábıollauly.
Biraq «Qazaqstan» gazetiniń tigindisin, kóshirmesin Oral turmaq, Almaty men Astanadan tabý ońaı emes eken. Bir qarasańyz, aqylǵa syımastaı-aq jaǵdaı: elimizde jaryq kórgen tuńǵysh qazaq basylymynyń, «Qazaqstan» ataýyn eń alǵash resmı qoldanyp, aınalymǵa túsirgen gazettiń nasıhaty jer jaryp-aq tursa kerek-ti. Alaıda osy gazettiń túpnusqasy demeı-aq qoıaıyq, kóshirmesiniń ózin elimizden tabý múmkin emes eken. Almatydaǵy Kitap palatasynan gazettiń tórt nómiriniń fotokóshirmesi ǵana tabylǵan.
Qazaqta «Izdegen tabady» degen támsil bar. Shynynda da, jas ta bolsa úlken iske bas bolǵan Jantas Safýllın Sankt-Peterbýrg pen Máskeý shaharlarymen habarlasyp júrip, «Qazaqstan» gazetiniń túrli muraǵatta saqtalǵan 16 nómiriniń sapaly kóshirmesine qol jetkizdi. Aqysyn tólep, Oralǵa, óziniń alǵash jaryq kórgen otanyna aldyrdy. Gazet mátinin arab jazýynan qazirgi álipbıge aýdaryp, shyǵarýshylar týraly málimet qosyp, «Qazaqstan» 1911-1913» atty 400 bettik jeke jınaq etip shyǵardy. Tipti Ǵumar Qarashtyń týǵan nemeresi, sol kezderi Máskeý qalasynda turǵan Nádııa Burhanqyzy Qarashevamen kezdesip, kóptegen qundy qujatqa qol jetkizdi.
«Qazaqstan» qandaı gazet?
Gazettiń alǵashqy eki sany Astrahan qalasyndaǵy Apresıans jáne Okýr degen baspahanadan shyqty. Keıingi 14 sany Oral qalasynda basyldy.
Zertteýshiler gazet shyǵar aldynda Bókeı zııalylarynyń Sháńgereı Bókeevtiń úıinde bas qosyp, aqyldasqanyn aıtady. Bul jıynda Baqytjan Qarataev, Sháńgereı Bókeev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın, Seıitqalı Meńdeshev, t.b. bolǵan. Basylymnyń tirkeý mashaqatyn zańger Baqytjan Qarataev óz moınyna alsa, resmı redaktorlyq mindet orystildi muǵalim Eleýsin Buıraulyna júkteldi.
Gazettiń alǵashqy alty sany alty betten, qalǵan 10-y segiz bet bolyp shyqqan eken. Barlyǵy 116 bet gazettiń negizgi bóligi arab árpimen qazaqsha shyqqan. Ár nómirde oryssha qosymsha maqalalary, aýdarmalary da bar. Tatar tilindegi shaǵyn maqalalar da kezdesedi.
Árıne, qazaq tilinde jańa basylymnyń shyǵýy patsha úkimetin edáýir tiksindirip tastaǵany baıqalady. Arnaıy oryndar gazettiń shyǵýyna ruqsat bergenimen, ony shyǵarýshy azamattardy erekshe baqylaýǵa alǵan. Reseı Federasııasynyń memlekettik arhıvinde Eleýsin Buırınniń, Sháńgereı Bókeevtiń jandarmerııa tarapynan qatań qadaǵalaýǵa alynǵany, gazettiń ár nómiri tolyq oqylyp, orys tiline aýdarylyp, saraptamadan ótetini jóninde qujattar saqtalǵan.
Gazettiń alǵashqy nómiri 1911 jyldyń 16 naýryzynda, №2 sany 27 mamyrda shyqqan. Al kelesi nómir 15 qarasha kúni Oral qalasynda qaıtadan №1 sanymen basylǵan. Munyń sebebi, buryn Astrahanda tirkelgen gazet Oral qalasyna kóship kelgen soń qaıtadan tirkelýge májbúr bolǵan.
«Qazaqstan» gazetin atqa mingizip, adam etý qaıǵysynda» ásirese Eleýsin Buırın men Ǵumar Qarashtyń kóp qıyndyq kórgeni baıqalady. 1911 jyly mamyr aıynda elden shyqqan ekeý Baký qalasyna sapar shegip, ázerbaıjan magnaty Zeınel-Ǵabıden Taǵıevke jolyǵady. «Aq nıetimiz qurmetine Alla tizginimizdi ońǵaryp, barǵan qajymyz qosh aldy. «Qazaqstanǵa» myń som járdem berdi. Atalyq shafaǵatynan aǵyp shyqqan sózderin aıtty. Barlyq qazaq ataǵyna 3 jálıd táfsirli Quran Shárıf hadıa qyldy. Amandasyp, aıyrylar jerde «Qazaq balasyna menen sálem – dáýlet meniki emes, mılláttiki» degen sózin aıtyp, kózine jas aldy. Jaı-kúıimizdi túsindirý barysynda máshhúr Ǵalı-Mardan Bek Topshybasovtyń járdemi tıdi», dep jazady keıin Ǵumar Qarash.
Az ýaqyt, úzip-úzip shyqsa da, «Qazaqstan» gazeti qazaq dalasynyń túkpir-túkpirine taraǵan. «Áýlıe qazaqtyń saf óz tilindegi gázetimiz dep ishi baýyry eljirep, Oral oblysynyń bútin basshy adamdary, Semeı, Jetisý, Syrdarııa, Aqmola jáne basqa oblystaryndaǵy naǵyz qazaq jaqsylarymyz jer-jerden kótermelep jatyr», dep jazdy bir maqalasynda Eleýsin Buırın.
Qalaı bolǵanda da, qazaq zııalylary ózderi qolǵa alyp, 2,5 jyldaı ýaqyt barynsha júıeli shyǵyp turǵan, merzimdi basylym retinde tolyq qalyptasqan, óz baspahanasy bolǵan alǵashqy ult gazeti «Qazaqstan» edi.
Gazet ataýy «Qazaqstan» bolýy – basylymdy shyǵarýshylardyń qazaq halqyn derbes el, erikti memleket retinde qalyptastyrýdy maqsat tutqanyn kórsetedi. Patshaly Reseıdiń otarlyq ezgisinde «qazaq» ataýy aıtylmaı, «kırgız, kırgız-kaısak» dep burmalanǵan ulttyń ozyq oıly azamattary osydan júz jyl buryn «Qazaqstan» degen ataýdy tarıh sahnasyna alǵash ret resmı jarııa etti.
Ǵylym men ónerge úndegen
«Qazaqstan» gazeti elimizdiń bir ǵana batys óńiriniń máselelerimen shektelmeı, kúlli qazaq jurtynyń túıtkildi túıinderin tap basyp tanyp, tutas qazaqqa ortaq jaıttardy kóterdi. Redaksııaǵa hat jazǵan avtorlardyń ár óńirden bolýy, basylymdy qarjylaı qoldaǵan demeýshilerdiń de ár qıyrdan shyǵýy «Qazaqstan» gazetiniń sol kezdegi qazaq jurtynyń ortaq basylymy bolǵanyn kórsetedi.
Gazettiń ár betindegi maqalalarynan Ǵumar Qarashtyń ozyq oıly kemeńgerligi, sheber qısyndy sheshendigi, Eleýsin Buırınniń jankeshtiligi, qarapaıymdylyǵy, adaldyǵy, Baqytjan Qarataevtyń kósemdigi gazet jumysynyń pármendiligin arttyryp, Reseı Dýmasymen, úkimettik oryndarmen tyǵyz qarym-qatynasta bolýy, qazaq múddesiniń úkimettik dárejede sheshilýi úshin jasaǵan naqty qadamdary anyq baıqalady.
«Qazaqstan» gazeti patshaly Reseıdiń qazaqtardy otyryqshy etý saıasatyn qoldady» degen bir pikir bar ekenin bilemiz. Ras, «Qazaqstan» gazetin shyǵarýshylar kóshpeli turmysty tastap, otyryqshy bolýǵa, aýyl-qala salýǵa, seriktestik qurýǵa shaqyrǵan. Biraq onyń sebebi «Orazaqaı» dep qol qoıǵan Ǵumar Qarashtyń «Tirshilik talasy» maqalasynan anyq kórinedi: «...Keń saharada jaıyn ósken bizdiń qazaq balasynyń basyna da tirshilik talasynyń zamany kelip jetti. Qazaq ishinen ot arbalar salynyp, joldar ashylǵan soń, kúnbatysta tar jerde otyrǵan elder bógep turǵan kedergisi alynǵan sýdaı bolyp, qazaq saharasyna jaıyla bastady... Eger uıqymyzdan bas kótermeı, burynǵysha jata bersek – sheksiz tez zamanda dúnııa júzinen kóshpekpiz. ...Qalǵymyz kelse, adam balasyn basqa jan ıesinen, bir adamdy bir adamnan artyq etken ǵylym-óner úırenip, ózimizden ilgeri ketken halyqtarmen qatarlasýǵa talap etý tıis. Ata-babadan kele jatqan jalqaýlyqty tastap, «táýekel erdiń joldasy» dep, ǵylym-óner jolyna túsip, bútin jurt úles alyp jatqan dúnııadan bizge de úlesimizdi alý kerek». Dál osy ańdatpa-nasıhat gazettiń 1912 jylǵy 31 mamyrdaǵy sanyndaǵy «Árkim óz júrisinen qul bolady» degen maqalada tipti qatty aıtylady: «...Qul bolyp, malsha satylyp júrgender ...tap osy kúnde de bar. Tek burynǵydaı biriniń biri shoqparmen ...basyna salyp qalmaıdy. Bu kúnde birin biri maqtamenen baýyzdaıdy. Qaıtip janynyń shyǵyp ketkenin bilmeı qalady. Munyń maǵynasy sol, bu kúnde adam balasy birinen biri kórine tartyp almaıdy. ...О́ner menen ǵylym jumsap, barlyǵyn ...jaýlap alady. ...О́nersiz nadan adam, nadan halyq qul bolady». Maqalada qazaq ishine kelgen Ivannyń ańqaý qazaqty qalaı aldap, qaqpanyna túsiretini, qaryzǵa batyratyny, eń sońynda jerin alyp, qazaqty qulsha jumsaıtyny anyq aıtylǵan. Avtor (Ǵabdolla Kópjasarov): «Janym, mynaý qatar otyrǵan halyqqa qarasańyzshy! Osylar uıyqtap jatsa, biz de uıyqtaı berelik. ...Joq, endi olar qarý-jaraǵyn túzep jatsa, ıaǵnı ǵylym-óner úırenip jatsa, biz uıyqtap jatýǵa kelisi keler me?!. Olar erteńgi kún bar qarýyn bizge jumsaıdy ǵoı! Qur qol olarǵa biz ne bitiremiz? ...Osy bizdiń sorymyz, erteń baryp solardyń aýzyna túsemiz. Biz maldy mashaqattanyp, sol ónerli halyqtar úshin jınap otyrmyz...» dep zar ıleıdi. Taǵy bir maqalada «úkimet bizdiń jerimizdi almaı qoımaıdy, sondyqtan jaqsy jerlerge tezirek ornalasyp alý kerek», degen ıdeıa aıtady. Árıne, biz arada júz jyl ótkende sol arystarymyzdyń keńesi óte kóregendik, durys nusqaý bolǵanyn baıqaımyz.
Basylym qalaı jabylǵan?
Zertteýshiler arasynda «Qazaqstan» gazeti qarjy tapshylyǵynan toqtap, shyqpaı qaldy» degen pikir qalyptasqan. Alaıda tigindini aqtaryp, saralap otyryp, gazet jumysynyń irkilýine syrtqy kúshterdiń áseri basym bolǵan-aý degen oı kele beredi. Sebebi redaksııa Oral qalasyna kóship kelgen alǵashqy kezeńde shyǵarýshylardyń qarjy tapshylyǵyn kórgeni gazet maqalalarynan anyq baıqalǵanymen, birte-birte bári júıege túskeni kórinedi. Tipti aptasyna bir shyǵa bastaǵan. №11 sanda (24 sáýir, 1912 jyl) Jetisý oblysynan Mamanovtar men Turysbekovterden qarjylaı kómek kelgeni aıtylsa, №12 sanda (31 mamyr, 1912 jyl) redaksııa «Muhtaram oqýshylarymyzǵa» dep habarlandyrý berip, aldaǵy nómirlerge jazylýdy eskertedi. Osy nómirde jarııalanǵan «Maman» atty óleńniń jalǵasy kelesi sanda basylady delingen. Iаǵnı shyǵarýshylardyń qaryzǵa batyp, gazet shyǵarýdy kilt toqtatý nıeti bolmaǵandaı. Alaıda bizdiń qolymyzǵa tıgen gazettiń kelesi sany 1913 jylǵy 27 qańtarda shyǵypty. Bul eki aralyqta ne boldy, gazet shyqpaı qaldy ma, álde senzýradan ótpeı tárkilendi me, aıyp tartty ma, muny bolashaqta zertteýshiler anyqtar degen úmittemiz.
«Qazaqstan» gazetin shola qaraǵanda, redaksııanyń dúnıejúzinde bolyp jatqan oqıǵalarmen oqyrmanyn der kezinde tanystyryp otyrǵany, sonyń ishinde túbi bir Túrki memleketiniń tóńiregindegi soǵystarǵa jiti nazar aýdarǵany, Túrkııaǵa búıregi burǵany anyq baıqalady. Sonymen birge redaksııanyń ulty bólek orystarmen, kazaktarmen, tatarlarmen jaqsy qarym-qatynasta bolǵany, ózge ult ishinen de nıettes-pikirles adamdardy ózine tartqany kórinedi. Gazette tuńǵysh qazaq tilindegi jarnamalar basylǵany, óz baspahanasy arqyly qosymsha tabys taýyp, túrli ónim shyǵarǵany, sonyń ishinde «Yzyń» atty óleńder jınaǵyn shyǵarýy da qazaq tarıhyndaǵy buryn balamasy bolmaǵan jańalyqtar edi. Bulardyń bári bolashaqta jeke-jeke zertteýlerge ózek bolady dep oılaımyz.
Aqańa aq jol tilegen
Gazettiń sońǵy nómirinde (16 aqpan, 1913 jyl) Orynbordan naǵyz qazaq tilinde «Qazaq» atty gazet shyqqandyǵy, onyń bas jazýshysy – «Qyryq mysaldy» jazǵan ataqty aqynymyz Ahmet Baıtursynuly, qarjylaı qoldaýshysy Mustafa Orazaev degen azamattar ekendigi qazaq, orys tilderinde habarlanǵan.
«Bıylǵy aqpannyń ekisinde qazaq tilindegi ekinshi gazet – «Qazaqtyń» tuńǵysh sany shyqty» deıdi orys tilinde «Ot redaksıı» dep berilgen quttyqtaý-tilekte. «Bizdiń áli jas oqyrman qaýym qýanar da basylar, biraq biz eńbegimizdi buldap, halyqqa renjı almaımyz, óıtkeni bizdiń búıtken bul isimiz – el aldynda moınymyzdaǵy boryshymyzdy óteý, bul – sanaýlylarǵa ǵana buıyrar baqyt» dep eskertip, aq jol tileıdi. Osynyń ózi alǵashqy ult gazetin shyǵarýshylardyń sońynan ergen áriptesterine, dálirek aıtsaq «Qazaqstannyń» inisi – «Qazaq» gazetine baspasóz arqyly ultqa qyzmet etý estafetasyn senip tapsyrǵandaı áser qaldyrady...
Batys Qazaqstan oblysy
