– Jýyrda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalanǵan suhbatyn oqyǵan shyǵarsyz. Onda tarıh bizdegi jalpyulttyq biregeıliktiń mańyzdy bóligi ekeni aıtyldy.
– Álbette, oqydyq. Halyq jaqsy qabyldady. Suhbatta san ǵasyrlyq tarıhymyzdy zertteý, tarıhı ádildikti qalpyna keltirý negizgi mindetimizdiń bir bolyp qala beretini de aıtyldy. Árıne, Otan tarıhyn júıeli túrde zerttep, onyń jumbaq tustaryn naqty dálelder keltirip, aıshyqty tilmen kestelep qalyń oqyrman qaýymǵa jetkizý – tarıhshylardyń basty mindeti. Keıingi jyldary el tarıhyn zertteýde jemisti eńbekter jasalyp keledi. El ishi ǵana emes, shetel asqan tarıhı derekterimiz de zerttele bastady. Ásirese Qazaq handyǵy tusynda óz tarapymyzdan nemese kórshi memleketter jaǵynan hatqa túsken qundy jádigerler, arhıv qujattary tabylyp, zerttelip, qorjynymyzdy qampaıtyp jatqan jaıy bar. Mundaı derekkózder kóbinese Reseı, Qytaı arhıvteriniń qorlarynda saqtalǵan. Olardyń baǵasy kún ótken saıyn arta tústi. О́ıtkeni onda qazaq tarıhyna qatysty mol aqparat jatyr. Qazaq handyǵy tusynda qazaqtar ózderiniń kórshi-qolańymen birde aralarynan qyl ótpesteı tatý bolsa, endi birde ózara arazdasyp, birin-biri jaýlap alýǵa deıin barǵan. Qazirgi tańda osyndaı qym-qýyt tarıh qatparlaryna úńilip, syryn ashýǵa múmkindik týyp otyr. Muny sol dáýirlerde túrli tilderde jazylǵan tarıhı derekterden, arhıv qujattarynan anyq baıqaı alamyz.
– Naqty mysaldar keltire alasyz ba?
– Mysal óte kóp. Degenmen bógenaıy bólek tarıhı oqıǵalardyń jol-jónekeı hatqa túsip qalýy ileýde bir kezdesedi. Solardyń arasynan qazaq hany Ýálıdiń tusynda qazaq-orys shekarasynda týyndaǵan bir retki mal barymtasyna baılanysty jazylǵan arhıvtik qujattardy mysalǵa alýǵa bolady. Bul tarıhı derek asa qyzyqty da qundy, halyq sanasynan áldeqashan umytylyp ketken tarıhı oqıǵalardan syr shertedi. Atalǵan arhıv qujatynyń biri – sol jyldary Sın patshalyǵynyń Ilede is basqaryp turǵan general-gýbernatory Szınchannyń Szıasın patshaǵa joldaǵan málimdemesi. Ýaqyty – Szıasın jylnamasynyń 16-jyly 10-aıdyń 10-y kúni, ıaǵnı 1811 jyldyń 25 jeltoqsany. Endi biri – sol tustaǵy Tarbaǵataı ulyǵy Naıanbonyń Szıasın patshaǵa joldaǵan málimdemesi. Onyń ýaqyty Szıasın jylnamasynyń 17-jyly 4-aıdyń 24-i kúni, ıaǵnı1812 jyldyń 3 maýsymy dep kórsetilgen. Bul derekkózder qytaı, mánjý tilderinde aralas jazylǵan. Túpnusqalary qazir Qytaıdyń №1 tarıhı arhıvinde saqtaýly. Al kóshirme nusqasy 2012 jyly Qytaıda jaryq kórgen «Sın dáýirindegi Shyńjańǵa qatysty mánjýsha muraǵat qujattary» atty 283 tomdyq serııaly kitaptyń 228, 229-tomdaryna engen.
– Sonda bul derekkózderde ne aıtylǵan?
– Tarıhı qujattardy Sın patshalyǵynyń Ile men Tarbaǵataıda is basqaryp turǵan ulyqtary qazaqtardyń aýzynan jazyp alǵannan keıin óz málimdemelerimen qosa patshaǵa joldaǵan. Munda Ýálı hanǵa qaraǵan Musa aqalaqshynyń (mansap-shen aty) ıeligindegi Qusaı qatarly tórt adamnyń barymtalanǵan jylqylaryn qýyp barǵanda qapyda qolǵa túsip, sońynan qalaı qutylyp shyqqany, mońǵol jerine qalaı barǵany, odan Ile, Tarbaǵataı jerlerine qalaı jetkizilgeni týraly qyzyqty málimetter jazylǵan. Jazba derekkózderge súıensek, Qusaı – qazaq hany Ýálıdiń ıeligindegi Musa aqalaqshyǵa qaraǵan adam. Ol Ile general-gýbernatoryna bylaısha aýyzsha málimet beredi: «Men bıyl 28 jastamyn, marqum Abylaı hannyń balasy Ýálı sultanǵa qaraǵan Musa aqalaqshynyń ıeligindegi qazaqpyn, Kýansir (mánjýsha málimdemede jazylmaı qalǵan) degen jerdenmin. Áke-sheshem bar, bir aǵam, bir inim bar, áke-sheshemizben birge turatynbyz. Eki áıelim, eki ulym bar. Biz qonystanǵan jerdiń halqy mol, qonysymyz orys shekarasynan jeti-segiz kúndik jer, eki jaq únemi bir-birinen mal barymtalaıtyn. Shamamen budan bes jyl buryn, orystar bizdiń qonysymyzdan bes júzden asa jylqyny barymtalap aıdap ketti. Biz elý shaqty adam keńesip, bólinip qýdyq. Bizdiń tobymyzda on jeti adam bar edi, sońynan qýyp orys shekarasyna jetkende jylqylarymyzdy kórdik. Biraq olardyń adam sany mol, bizdiń bir kisimizdi naızalap óltirip, on altymyzdy tutqyndap, óz adamdaryna quldyqqa úlestirip berdi. Menimen Sepeı qatarly tórt adam bir jerge bólindik. Kúndiz olarǵa jumysqa jegilemiz, túnde arnaýly adam kúzetedi. Bıyl 5-aıda (21 maýsymnan 19 shildege deıingi aralyq), qaı kúni ekeni esimde joq, Sepeılermen aqyldasyp qashýǵa bekindik. Sol túni bizdi kúzetken adam uıyqtap qalypty. Tórteýmiz olardyń attaryn urlap minip, kún-tún demeı qashtyq. Sodan eki aı ótkende, jol boıynda bir orysqa kezdestik. Álgiden jón surap edik, ol saýdadan zııan tartyp, bas saýǵalap qashyp shyǵypty. Biz jer jadysyn bilmegendikten ony ertip alyp, jol bastatqyzdyq. Sodan jalǵasty 28 kún júrip, adasyp Kúrenge keldik. Osynda qaraýyldaǵy áskerlerdiń qolyna tústik, olar bizden istiń mán-jaıyn egjeı-tegjeıli surap uǵysty. Jol bastaǵan orysty óz jerine qaıtaryp jiberip, nege ekeni belgisiz, bizdi Ilege alyp keldi. Mine, búgin istiń anyq-qanyǵyn surap otyrsyzdar. Biz basqa sebepten emes, barymtalanǵan jylqymyzdyń sońynan qýyp barǵanda tutqynǵa túsip jumysqa jegilip, oraıyn taýyp qashyp shyqqan adamdarmyz. Bizdi tek qazaq hanyna tabystap berip, qonysymyzǵa jetkizseńizder bolǵany, osyny ǵana tileımiz». Qusaı óziniń aýyzsha málimdemesinde «shamamen budan bes jyl buryn» dep aıtady. Soǵan qaraǵanda bul oqıǵa shamamen 1807 jyldary bolǵan.
– Qusaımen birge tutqynnan qutylyp shyqqan Sepeı degender kimder? Olar týraly málimet bar ma?
– Bar. О́zderiniń aýyzsha aıtqandaryna júginsek, Qusaıdyń janynda Sepeı, Ábdiljapar jáne Ámıren qatarly úsh adam bolǵan. Olar Ile general-gýbernatorynyń suraǵyna tómendegideı jaýap bergen. Sepeıdiń aıtqany: «Men bıyl 26-ǵa shyqtym, áke-sheshem tiri, áıelim, eki qyzym bar. Aǵamnyń janynda júrip kún keshtim». Ábdiljapardyń aıtqany: «Men 21 jastamyn, sheshem qaıtys bolǵan, ákem tiri, úılengenmin, balam joq, aǵa-inim de joq». Ámırenniń aıtqany: «Men bıyl 30 jastamyn, ákem qaıtys bolǵan, sheshem tiri, eki áıelim, úsh qyzym bar, aǵa-inim joq». Sońynda Ile generaly olardyń taǵy da mynadaı sózderin keltiripti: «Biz buryn Kúńqar noǵaıy edik, qazir otbasymyzben qazaqtyń Kýansir degen jerinde qonystanyp otyrmyz. Arǵy atalarymyz qazaq arasyna saýdamen kelip uzaq jyl turǵan. Biz bárimiz qazaq jerinde týyp-óstik, qazaq bolyp ketkenimiz shyn».
– Joǵarydaǵy «Kúren», «Kúńqar» degen jer attary ekenin túsindik. Bul qaı aýmaqqa tıesili jerler?
– Qusaı «adasyp Kúrenge jettik» deıdi. Osyndaǵy «Kúren» – qazirgi Mońǵolııanyń astanasy Ulanbatyr ornalasqan jer. Ulanbatyr tarıhta ártúrli atalǵan. Mysaly, XVIII ǵasyrdyń alǵashqy jartysyna deıin «О́rgóó» dep atalsa, sońynan «Hýree» dep atalyp 1911 jylǵa deıin qoldanylǵan. Bul ataý mánjýshada «Kuren», qytaıshada «Kulun» bolyp dybystyq aýdarmamen alynǵan. Al «Kúńqar» parsy tilindegi «X±nd(e)g±r» (خواندگار) degen sózden shyqqan. Zertteýlerde kóbinese Osman patshalyǵynyń bıleýshisin meńzeıdi delinedi. Alaıda bul arada «Qyrym» aıtylyp otyr. Bul tarıhı ataýdyń qytaı men mánjý tilinen basqa, mońǵol, tıbet tilderindegi derekkózderde de kezdesetinin ǵalymdar aıtyp júr.
– Túsinikti. Joǵaryda Tarbaǵataı ulyǵynyń 1812 jyly maýsym aıynda Szıasın patshaǵa joldaǵan málimdemesi bar dedińiz. Onda qazaqqa qatysty ne aıtylǵan?
– Qazaqtyń Qusaı qatarly tórt adamy jóninde Ile general-gýbernatory da, Tarbaǵataı ulyǵy da patshaǵa málimdeme jazǵan. Sońǵysynda da qyzyqty málimetter aıtylǵan. Onda bylaı jazylǵan: «О́tken jyly 11-aıda (16 jeltoqsannan 13 qańtarǵa deıingi aralyq), qulyńyz Naıanbo Ile general-gýbernatory Szınchan jetkizip salǵan, Kúrendegi qaraýylda qoldy bolǵan, orystan qashyp shyqqan Qusaı qatarly tórt adamdy anyqtap, ózge is joǵyn aıtyp málimdegenimde, patsha sizden olardy qazaq hany Ýálı sultanǵa qaıtaryp berý jóninde jarlyq túsken edi. Biraq ol kez qaqaǵan sýyq, taý arasy qalyń qar, jol ashylmaǵan, onyń ústine atalǵan qazaq hanyna qaraǵan rýlar alys jaılaǵandyqtan, qulyńyz Qusaı qatarly tórt adamdy ýaqytsha eline qaıtarmaı, adam shyǵaryp qaratyp, qar ketkennen keıin Ýálı sultannyń ini-urpaqtarynan bireýi kelgende solarǵa qosyp jibereıik dep sizden jón suraǵan edik. 4-aıdyń 18-i kúni (28 mamyr) qazaq gýni Sarat (Ábilpeıiz sultannyń balasy, Joshynyń ekinshi uly) kelip, patshanyń shapaǵatyna aıryqsha alǵys aıtty ári Qusaı bastaǵan tórt adamdy Ýálı sultanǵa qaraǵan elge alyp qaıtýdy ótindi. Quldaryńyz eki etpeı olardy tabystap berip, hat jazyp patshamyzdyń kól-kósir shapaǵatyn qazaq hany Ýálı sultanǵa jetkizýin ári Ýálıdiń adamdaryn ótkizip alýyn tapsyrdyq. Ýálı sultanǵa bergen hattan basqa qosymsha málimdemeni qosyp quzyryńyzǵa jiberip otyrmyz, kózden keshirgeısiz». Mine, osy málimdeme mazmunynan álgi tórt adamnyń qazaq jerine qalaı jetkeni týraly naqty maǵlumat alýǵa bolady.
– Al endi mundaı arhıvtik dúnıelerdiń qazaq tarıhy úshin qandaı mańyzy bar?
– Biz mal barymtasyna baılanysty jazylǵan arhıv qujattarymen tanystyq. Baıqaǵanymyz, XIX ǵasyrdyń basynda Ýálı hannyń ıeligindegi qazaqtar men orys shekarashylary arasynda jylqy barymtasy oryn alyp, qazaqtar jaǵy bes júz jylqysyn urlatady. Sońynan qýǵynshylar barǵanda tutqynǵa túsip, aýyr jumysqa jegiledi. Olardyń ishinen tórteýi bes jyldan soń oraıyn taýyp qashyp shyqqanymen, adasyp eki aı degende jolshybaı Petr atty bir adamǵa kezdesip, oǵan jol bastatqyzady. Bir aıǵa jýyq júrip olar qazirgi Mońǵolııa astanasy Ulanbatyrǵa zorǵa jetedi. Ol kezde bul jer «Kúren» dep atalyp, onda Sın patshalyǵynyń jergilikti ákimshiligi ornalasqan bolatyn. Osyndaǵy ulyq Iýdondorjı qazaqtardyń jaǵdaıynan tolyq habar bilgen soń jol bastaýshy Petrdi Kıahtadaǵy orys gýbernatoryna jóneltedi de, qalǵan tórteýin Ile general-gýbernatoryna jetkizip beredi. Ile generaly Szınchan olardan mán-jaıdy tolyq bilgen soń, patshanyń jarlyǵyna saı tórteýin Ýálı han jerine qaıtarý maqsatynda qazaqqa bir taban jaqyn Tarbaǵataı ulyǵy Naıanboǵa jetkizedi. Alaıda kún sýyq, qar qalyń, jol alys bolǵandyqtan, Naıanbo olardy jibermeı, qystatyp, kelesi jyly jol ashylǵannan keıin Ýálı hannyń adamdary kelse solarǵa qosyp elderine qaıtarmaqshy bolady. Alaıda kelesi jazǵa salym Joshy sultannyń uly Sarat kelip, qolqa salyp qaıta-qaıta suraǵandyqtan, olardy Saratqa qosyp berip, Ýálı hanǵa hat jazady, ony da Saratqa tabystaıdy. Mine, bul – oqıǵanyń jalpy barysy. Búginginiń kózimen qaraıtyn bolsaq, Qazaq handyǵy tusynda Ýálıge qaraǵan tórt qazaq Reseı, Mońǵol, Qytaı syndy úsh memleketti basyp ótip, sońynda Qazaq eline, óz qonystaryna aman-esen qaıtyp oralady. Bul óte qyzyqty oqıǵa, tarıhı sıýjet. Mundaı arhıv qujattary XIX ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaq handyǵynyń naqty bolmysyn, ondaǵy qazaq halqynyń áleýmettik ómirin, turmys-tirshiligin, sondaı-aq kórshiles eldermen bolǵan túrli qarym-qatynasyn qaıta saraptaý úshin aýadaı qajet tarıhı jazba materıaldary ekeni daýsyz.
– Qazir Japon elinde ǵylymı zertteý jumysymen aınalysyp jatyrsyz. Ondaǵy ǵalymdardyń qazaq tarıhyna degen ynta-yqylasy qandaı?
– О́tken jyldyń 1 qyrkúıeginde Japonııaǵa keldim de, birden zertteý jumysymdy bastap kettim. Osyndaǵy áriptesim ǵalym Noda Djın – qazaq tarıhyn zertteýshi maman, «Reseı, Sın ımperııasy jáne Qazaq handyǵy» monografııalyq eńbegi men kóptegen ǵylymı zertteý maqalalardyń avtory. Budan basqa Joshy ulysyn zertteıtin ǵalymdar da bar. Olar da óte tabysty ǵylymı jumystar júrgizip jatyr. Qazaq tarıhyna, mádenıetine degen qyzyǵýshylyqtary jaqsy. Byltyr 21 jeltoqsanda shetelden shaqyrylǵan ǵalym retinde baıandama jasadym, tarıhshy ǵalymdar jaqsy baǵalady. Sodan da bolar taǵy da kezdesýlerge usynys túsip jatyr, árıne, bul qýanarlyq jaǵdaı. Eki al arasyndaǵy barys-kelis budan da jıileı tússe bolashaqta kóp jumys atqarýǵa bolady. Tehnologııasy men gýmanıtarlyq salasy birdeı damyǵan el retinde qazaq ǵylymynyń alǵa ilgerileýine de septigin tıgizeri daýsyz.
Jalpy, keıingi jyldary qazaq tarıhy, qazaqtaný máselelerine qatysty birshama súbeli ǵylymı zertteý eńbekteri jaryq kórdi. Bul úrdis áli de jalǵasyn tabary anyq. Degenmen búgingi jahandaný zamanynda jutylyp ketpeıik desek, aldymen tarıhymyzdy, mádenıetimizdi, tilimizdi berik saqtap, sanamyzdy nurlandyrýmyz qajet. Bylaıǵy jurt kóbinde tarıhtan beıhabar dep keıde kiná artamyz. Alaıda bizdiń ǵylymı úgit-nasıhat jumysymyz qandaı deńgeıde atqarylyp jatyr, bul jaǵyn eskere bermeımiz. Shyn máninde, rýhanı álsizdik jaltaqtyqqa ákep soǵady. О́z tizginin ózi meńgere almaǵan halyq túbinde kim kóringenniń jeteginde kete berýi bek múmkin. Sondyqtan bıyl ulaǵatty ister kóp atqarylsa eken deımiz. Ásirese ár elde tarydaı shashylǵan tarıhymyzdyń bólshekterin jınap-terip, ǵylymı zertteý júrgizip, halyqtyń qajetine jaratý jumysymyzdyń basty baǵyty bolmaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
