Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ne isteý kerek, Ýtnapıshtı, qaıda baram, qaıda aǵam?
Bar tánimdi bir urlyqshy bıligine baılaǵan.
Salýly sar tósegimdi ólim ǵana jaılaǵan,
Qaı jaqqa kóz salsamdaǵy – ajal, ajal aınalam!
(Mádı Qaıyńbaev aýdarmasy)
Dúnıeniń qaı qıyryna qarasa da ajal kórip, máńgilik ómir izdegen Gılgamesh pen Qorqyt ata beınesi bir-birine jaqyn. Eń qyzyǵy – eki jyrdyń da bólim sany uqsas. Máselen, «Gılgamesh týraly dastan» 12 jyrdan quralyp, ár bólimi jeke tasqa qashalyp bederlengen. Al Qorqyt ata kitabyna úńilseńiz, Drezden nusqasy 12 bólimnen turady. Bul kezdeısoqtyq emes. Álkeı Marǵulannyń Qorqyt atanyń ómir súrý hronologııasy jaıly paıymyna súıensek, eki jyrdyń arasy 2 800 jyldy quraıdy. Alaıda ańyzdyń túbiri erteden túrkiler arasynda taralyp, keıin eki túrli nusqada epos-dastanǵa aınalǵan bolýy múmkin.
Sonymen, eki keıipkerimizdiń máńgilik ómirdi izdeýi nemen aıaqtaldy? Tolarsaqtan saz keship, oǵan Enkıdý dosynan aıyrylýdyń taqsireti qosylǵan er Gılgameshke epos sońynda Ýtnapıshtı máńgilik ómirdiń syryn aıtady. Sonaý teńizdiń túbinde raıhan tektes tikeni bar jumbaq gúl ósedi. Qasıetti bul gúlge qolyń jetse, armanym oryndaldy deı ber, máńgilik jas bolyp qalasyń! Gılgamesh táýekelge bel býyp, aıaǵyna kúrzideı aýyr tas baılap, muzdaı teńizdiń túbine súńgıdi. Sol mezette sý jylany muny baıqap, ininen sytylyp shyǵyp gúldi urlap ketedi. Er Gılgamesh muratyna jete almaı, jeti qat jerdi kúńirentip eskekshi Ýrshanabıge muń shyǵady.
Tyrbańdady kim úshin bul, Ýrshanabı, qoldarym,
Kim úshin bul júregimnen qan aǵyzyp sorladym?
О́zime-ózim opa bermeı, isim de ońbaı oıdaǵy,
Igilikti úıip-tóktim arystanǵa qaıdaǵy!
Sheginem men! Qaıyqty da jaǵalaýǵa tastadym!
Batyrdyń jurtyna ólmes ómir izdeýi jalǵyzdyq zarymen qorytyndylanady. Al Qorqyt ata qarsaq jortpas qalyńnan qarǵyp ótip, túlki jortpas túleıden tótelep ótip, máńgi ómir izdegende jylan ajal keıpinde kelip shaǵyp óltiredi. Tamyry bir órkenıetten nár alǵan qos týyndynyń budan ózge de uqsastyqtaryn egjeı-tegjeı saralaýǵa bolady. Shyǵystanýshy ǵalym Islam Jemeneı qos shyǵarma arasyndaǵy úndestik jaıly: «Gılgamesh eposy tasqa qashalyp jazylǵany úshin bastapqy kúıinde esh ózgerissiz bizge jetip otyr. Al Qorqyt dastany zamana talaby boıynsha ózgerip, jańa mazmunǵa ıe bolyp otyrdy», degen oı túıedi.
Dastandaǵy taǵy bir kóshpeli órkenıet saǵymyna ilestirer shombal beıne – Enkıdý beınesi. Er Gılgamesh Enkıdý dosyna aıtqan sózine nazar salalyq.
Eı, Enkıdý dosym meniń, seniń anań kıik-ti,
Ákeń bolsa qulan edi, seni solar týypty.
Seni ósirdi tárbıelep maqulyqtar quıryqty,
Janýarlar daladaǵy, jaılaýdaǵy súırikti.
Batyrdyń erte kezden jan-janýarlardyń qamqorlyǵynda júrýi – túrkiniń paıda bolýy jaıly bóriler asyrap alǵan Ashına ańyzymen túbirles. Sonymen birge Júsipbek Shaıhyslamuly jyrlaǵan «Muńlyq-Zarlyq» dastanyna úńilsek, Enkıdý beınesimen qandaı da bir uqsastyq kezdesedi. «Muńlyq-Zarlyqta» qyryq qatyn hannyń jas áıeli Hanshaıymǵa qastyq qylyp, jalmaýyz kempir arqyly jańa týǵan qos nárestesin urlap alyp, ornyna ıttiń eki kúshigin salyp qoıady. Eki sábıdi qaıtpas aralǵa aparyp tastaıdy. Jat mekenge tap bolǵan balalardy túz kıigi asyrap, er jetkizedi. Mine, mundaı mysaldardy ózge de folklorlyq týyndylarymyzdan baıqaýǵa bolady. Belgili ǵalym Murat Áýezovtiń «Enkıada: Kóshpendilikten otyryqshylyqqa aýysý máselesi» atty maqalasynda: «О́lim aldynda Enkıdý óziniń ne úshin jaza tapqanyn tereń oılanyp, sońǵy demi qalǵanda «Dostym meniń, meni Uly Táńirdiń qarǵysy atty!» dep aqyrady. Batyrdyń «Uly Táńirisi» Ýrýktyń eshqandaı qudaıyna uqsamaıdy. Bul kóshpeli túrkilerdiń Kók Táńirisine jaqyn» degen qorytyndyǵa keledi. Shynynda, Kók Táńirisine syıynǵan erjúrek Enkıdý – jalańash baryp jaýǵa tıgen dala batyrynyń birden-bir úlgisi. Enkıdý obrazyn grektiń Geraklymen, parsynyń Rústem batyrymen nemese aǵylshynnyń korol Artýrymen salystyrý múmkin emes. Kerisinshe qaharman Atılla men adýyn Alpamys batyrdyń beınesimen shendestirýge bolady. Máselen, Atıllanyń osal tusy áıel dep tabylyp, oǵan áıel arqyly ý beriledi. Al Alpamys batyr jyrynda Taıshyq hannyń elinen shyqqan mystan kempir Alpamys batyrdy tuzaǵyna túsirý úshin qyryq qyz ben qyryq shólmek sharapty paıdalanady. «Gılgamesh týraly dastanda» Enkıdýdyń álsiz qyry taǵy da áıelder dep tabylyp, batyrdyń jan-janýarlarymen turaqtaıtyn kóline jergilikti ańshy qasaqana Shahmat sylqymdy jiberedi. Aqyry Enkıdýdyń ary bylǵanyp, alapasy qashyp, janynan jan-janýarlar úrkip aýlaqqa ketedi. Sirá, shapsa qylysh, kesse qanjar ótpeıtin túrki batyrlarynyń osal tusy o bastan áıel bolsa kerek.
«Anamyz edi-aý ortaq altyn Altaı» dep jyrlaǵan eken Maǵjan. Altaı muzarty, Altaıdan órbigen túrki órkenıeti arshyǵan saıyn molaıar altyn qazynaǵa toly sandyq ispetti. «Gılgamesh týraly dastan» – sonyń synyp túsken bir butaǵy.
