Shopan áni. Moldahmet Kenbaev 1956 jyl
Biz úshin de ol kún shaǵyn mereke ispetti. Klass jetekshimiz Bıjamal apaı oqytatyn tórt sabaǵyn jyldamdatyp bitirip, bizdi bosatatyn. Kúıeýi ári mektep dırektory Ǵazız Súleev aǵamyz óndiristik jınalys ataýlynyń turaqty bas baıandamashysy bolǵannan keıin be, álde ol kúni mektebimizdegi aınaldyrǵan 5–6 muǵalimdi de jınalysqa arnaıy shaqyra ma, áıteýir mektep úırenshikti ádetinen jańylyp, durystap sabaq ótkizbeıdi dese de bolady. Biz úshin kishigirim mereke deıtinim, birinshiden, ol kúni sabaq oqyp jetistirmeımiz, ekinshiden aýlymyzǵa araǵa aı salyp áreń keletin kıno deıtin yntyǵymyz jınalystan keıin kórsetiledi. Árıne, jınalysta kolhozdyń qandaı tabystary tarazyǵa tartylyp, qandaı alar asýlary belgilenip jatyr, maqtalatyndar kimder, dattalatyndar kimder, onda bizdiń shataǵymyz shamaly. Esil-dertimiz kıno. Jınalystan keıin qandaı kıno qoıylady, ol qalaı atalady, onda da bizdiń jumysymyz joq. Bizge kıno bolsa jetip jatyr. Jınalystan keıin oryndyqtar qoıylmaǵan taqtaq jerge otyryp alyp: «Áne, bizdiń áskerler, qazir fashısterdiń ákelerin tanytady», dep pikir bildiremiz. Nemese qyz ben jigit bir-birine jaqyndap, qushaqtasa bastasa: «Qazir «pasalýı beredi» dep eleýreımiz. Oryndyqta shirenip otyrǵan úlkenderdiń: «Shýlamańdar eı, ońbaǵandar!» degen eskertpelerin pálen ret tyńdap, ornymyzdan turamyz. Kıno kóbine orys tilinde júrip, eshteńe uǵa qoımasaq ta, ózimizshe talqylaǵan bolamyz. Jınalystyń aıaqtalýyn kútip, jyltyńdap, esik-terezeden qarap qoıyp, qaıta aınalyp soǵyp júremiz.
Ǵazız aǵaıymyz keıde bizdi: «О́ńsheń kolhozshynyń shı túbinde ósken kólágán balalary», dep urysyp, ashýlanǵanda paltosynyń jeńimen ǵana búıirińnen nuqyp qalatyn minezi bolsa da, biz úshin ol – búkil Jarsýdaǵy eń oqymysty, eń bilimdi adam. Sebebi kolhozdyń 8 mart pa, 1 nemese 9 maı ma, áıteýir jınalys ataýlynyń bárine baıandama jasaý sol kisige tapsyrylady.
Jınalys ótip jatqan klýbtyń esiginen bir qaraǵanymyzda, ol uly kósemimiz Stalınniń sara basshylyǵynyń arqasynda jáne súıikti Kompartııanyń pálenbaıynshy plenýmynyń sheshimderin júzege asyrýdaǵy sovet halqynyń kommýnızmge bet alǵan qaryshty qadamy týraly buljytpas dáleldermen baıandap tur eken. Sodan keıin ǵana aýdannyń jetistikterin tizip kelip, kolhoz basshylary men býhgalterııasynan alǵan málimetterge toqtalyp, qaı shopan qansha tól alǵany men qansha jún qyryqqanyn, dıqandardyń memleket qoımasyna qansha astyq quıǵanyn, bul kórsetkishterdiń ótken jylmen salystyrǵanda birshama joǵary ekendigin maqtanyshpen atap ótip edi, bul málimetti jańa estigendeı kolhoz bastyǵy bir qozǵalaqatap qalyp, qol soǵyp edi, klýbta otyrǵandar shoshyp oıanǵandaı dúr-dúr shapalaq soqty. «Alaıda, – dep baıandamashy sózin jalǵady. – Bıyl qystyń qahary alabóten. Mal azyǵy jetpeıtin túri bar. Oıdan shabylǵan pishenniń bes-alty-aq maıasy qalypty. Endi Ertis pen Jaıdaqtyń qunarsyz quraǵynan jınalǵan maıalar kóp maldy qystan alyp shyǵa alar ma? Demek jaz aılarynda pishenshiler mal azyǵyn jetkilikti daıarlaı almaǵan. Onyń ústine memleketke et, sút, jumyrtqa tapsyrý jospary da oryndalmaǵan».
Beker obaly qane, baıandamashy jospardy oryndaı almaǵan brıgadırdiń aty-jónderin áıgilep, ataı bastaǵan.
– Áı, bular áli jaryssózge shyǵyp, biraz ezedi. Baryp, az ýaqyt syrǵanaq teýip qaıtaıyq, – dedi Meńǵalı. – Bizge keregi ekeýimizdiń ákelerimizdi de ozat shopandar qatarynda atap ótti ǵoı.
Biz taǵy bir aınalyp kelip, esikten qarap, jınalys barysyna barlaý júrgizgenimizde, kolhozdyń álde brıgadır, álde sharýashylyq meńgerýshisi me, Aǵzam aǵamyz minbege shyǵypty. Staqandaǵy sýdan bir urttap alyp, sózin jalǵaǵan.
– Kolhozshy joldastar, biz mal azyǵyn daıarlaýǵa jetkilikti mán bere almaı júrmiz. Uly kósemimiz Stalın joldas «Qystyń qamyn jazda oılaǵan sharýa eshqashan utylmaıdy» degen bolatyn, – dep sál tynys alǵan kezde otyrǵandardyń ishinen qaısybiriniń kúlgeni, qaısybiriniń kúbir-sybyry estile bastaǵan kezde áldebireý sheshenge sóz júgirtken.
– Aqa, uly kósemniń eńbekterin oqyp qana qoımaı, kerekti sózderin jattap alypsyń ǵoı, – dedi. Bul qoshtaý emes, mysqyldy pikir ekeni anyq edi.
– Áı, kitapty oqyǵandy qoıyp, «Pravda» gazetiniń betin ashpaıtyn sen nadan ne bilýshi ediń? Senbeseń uly kósemniń jetinshi tomyn alyp, 442-betine qara, – degende otyrǵandar taǵy bir jymyńdasyp, jeńil kúlkige erik bere bastap edi, prezıdıýmda otyrǵan kolhoz bastyǵy tynyshtyqqa shaqyrdy.
Jaryssózge Qapsemet Qalıuly deıtin áli mektepti bitire qoımaǵan, biraq mektep qana emes, kolhoz kórkemónerpazdarynyń beldi múshesi atanǵan bozbala shyǵyp, kolhoz basshylarynyń jastarǵa kóbirek kóńil bólýin, kórkemónerpazdardyń ferma ortalyqtaryna baryp, konsert qoıǵylary keletinin, biraq olarǵa kólik uıymdastyryp bermeıtinin, tipti kolhoz ortalyǵyna kıno qoıýshylardyń sırek keletinin aıtyp, minbeden túsken. Sol kezde ortadan pochtalon Qalı aqsaqal ornynan turyp:
– Maǵan sóz berińdershi, – degen batyl ún qatyp.
– Kelesi sóz ataqty maıdanger, eńbek maıdanynda da aldyńǵy shepte júrgen pochtalonymyz Qalı Tólenov joldasqa beriledi, – dep jınalys basqarýshy habarlaı bergende-aq qos baldaǵyna súıengen Qalekeń jiti basyp, sahnaǵa kóterildi. Kidirgen joq, birden bastap ketti.
– Jańa ǵana meniń aldymda sóılegen sheshen Qapsemet Qalıev joldas óte durys aıtady...
Jurt dý kúlip, bireýi: «Oý, maıdanger, ulyńdy óziń qoldamasań, kim qoldaıdy» dep daýystaǵan. Qalekeń nemenege kúlesińder degendeı ańqıyp turyp qalǵan...
Zaman talaby
Taǵy da sovhozdyń jyldy qorytyndylaý jınalysy bolatyn. Bul kezde ózinshe iri sharýashylyqpyn dep júrgen «Pravda» kolhozyn tolaıymymen ózine qosyp alyp, irilendirilgen «Azattyq» sovhozynyń bir múshesimiz. Mektepten soń joǵary oqýǵa túsý úshin eki jyl jumys isteý qajet degen Máskeýdiń pármenimen sovhozdyń «anda bar da, munda bar» dep, ár sharýaǵa jegip júrgen jumysshysy kezimiz.
Jarsýdyń baıaǵydaı saman kirpishten soǵylǵan toqal tam-klýby emes, Qarabulaqtyń saltanaty bólek, taqtaı edendi, keń de jaryq klýbyna jınalǵan jurt zaldy lyq toltyrǵan. Prezıdıýmda aýdandyq partııa jáne atqarý komıtetterinen kelgen, galstýkteri toqpaqtaı atqaminerlerdiń qara kostıým, aq kóılekteri olardyń asa jaýapty qyzmetker ekendikterin áıgilegendeı. Dál solardaı kıingen sovhoz bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy jınalysty ashyq dep jarııalap, sovhoz dırektory Qabaqaı aǵamyzǵa sóz berdi. Dırektorymyz sharýashylyqty alǵa súıregen isker, ári úlken-kishiniń tilin ońaı tabatyn jurtqa jaǵymdy jan bolatyn. Ol otyrǵandardy janaryn qydyrta bir sholyp shyqty da:
– Qurmetti joldastar, qazir zaman talabyna baılanysty jáne aýdannan kelgen ókilderdiń ótinishi boıynsha baıandamamdy orys tilinde daıarlap edim, – dep bir jymıyp qoıdy. – Onyń ústine ortamyzda ózderińiz Kózmá dep ataıtyn uly orys halqynyń bir uly Kýzma Ivanovıch otyr, ári sonyń qurmetine men baıandamany oryssha oqıyn, al sizder jaryssózdi qazaqsha aıta berińizder...
Qarabulaq atty úlken aýyldaǵy jalǵyz orys otbasy osy Kózmániki bolatyn. Q, ń sııaqty orys tiline shalqaqtap, baǵynǵysy kelmeıtin úsh-tórt árip bolmasa, ol taza qazaqsha sóıleıtin. Balalarynyń aldy qazaqsha mektepti bitirip, qazaqsha múdirmeı sóılese de, keıinderi óz ultynyń qyzdaryna úılenip, О́skemen asyp, taza orys bolyp ketipti desetin. Sol sııaqty bizdiń Jarsýda da Dasha esimdi jalǵyz orys kempirdiń Barys esimdi uly da qazaq mektebin bitirerdegi orys tilinen «úshtik» degen baǵa alǵan eken, sonda Sarbasov Rızabek esimdi mektep dırektory «Qymbatty Borıs Nıkolaevıch, ultyńdy syılaǵandyqtan ǵana orys tilinen «úshtikti» áreń qoıdyq» dese, bizdiń Barys: «Osy shirkinniń «okanchanıelerin» uqpaı-aq qoıdym» depti. Sol Barys ta О́skemen asyp, Borıs Nıkolaevıch bolǵannan keıin orysshaǵa sýdaı aǵatyn bolypty desedi. Buryn já degen dombyrashy edi, qazir balalaıkany bezildetetin bolypty...
Sol Kózmániń buryn qandaı qyzmet istegenin biz bilmeımiz, áıteýir zeınetker bolatyn. Buryndary birdi-ekili dońyz balasyn ustaǵan eken, kórshileri: «Myna páleketterińniń sasyq ıisi qolqamyzdy qaýyp barady» deı bergen soń, «al, endeshe» degendeı olaryn shyńǵyrtyp pyshaqqa ilindiripti. Sodan beri tórt-bes eshki, eki-úsh sıyr balasyn ustaıdy eken. Eńbekqor, tize búgip otyrýdy bilmeıtin qarııa jalǵyz kók esegimen shapqan shóbin tasyp, maldaryn júdetpeıdi desetin.
Esek demekshi, ol kezde aýyldy qoıyp, aýdan aýmaǵynda bul qadirsizdeý janýardyń tuqym-tuıaǵy bolmaıtyn. Biz Zaısandaǵy orta mektepke baryp, oqı bastaǵanda qaladaǵy Jemeneı ózeniniń arǵy betinde turatyn bir synyptasym: «Úsh-tórt jyl buryn keshkilik esh haıýannyń únine uqsamaıtyn bir jabaıy daýysty estip, záremizdiń zár túbine ketkeni bar. Ishin tartyp, yshqyna aqyrǵanda arystan eken dep shoshyp edik. Sóıtsek, Pavel deıtin kórshimiz qaıdan ákelgeni belgisiz, eki esekti alyp kelipti» deıtin.
Jurttyń aıtysy, Kózmániń kók esegi sol Paveldiń esekteriniń qodaǵynan ósirgen kóligi eken...
Dırektor baıandamasyn orysshalap bastaǵan kezde jurt jaltaqtasyp, bir-birine qarasyp qalysqan. Sol kezde Kózmániń qarlyǵyńqy daýysy estilgen:
– Aı, Kake, orysshaga tılındı býramaı-ak, kazaksha aıta bermeısın be? – demesi barma. Dırektor da bógelgen joq.
– Kýzma Ivanovıch, zaman talabyn túsinýińiz kerek, – dep jaýap berdi. Alaıda ózi erekshe bir mysqylǵa uqsas kúlgen. Al aýdannan kelgen úlken bastyqtardyń biri ústeldi tyqyldatyp, jurtty tártipke shaqyrdy.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
jazýshy, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty
