Esenberlınniń erligi

Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvi­nen «Pamıat naroda» jáne «Pod­vıg naroda» saıttaryn qarap, batys­qazaqstandyq sardarlar men jaýyngerler jóninde málimet izdes­tirip júremin. Osyndaı bir sátte «Ilıas Esenberlın» degen jazý kózime ottaı basyldy. Arhıv qu­ja­tyn qaıta-qaıta oqydym.

Iá, «bala kúnimizde tom-tom eńbegin jastanyp oqyǵan Ilııas Esenberlın be? Álde aty-jóni uqsas basqa adam ba?» degen suraq oıymda turdy. Shyny kerek, qaımana qazaqqa Ilııas Esen­ber­lındi tanystyrý artyq bolar. Sóıtsem, Ilııas Esenberlın tarıh­qa tereń súńgigen jazýshy ǵana emes, saıypqyran sardar bolyp, maıdanda erlik kórsetken eken.

Reseı Federasııasy Qorǵa­nys mınıstrliginiń Ortalyq ar­hı­vin­de saqtalǵan [Qor:33. Tiz­be:686046. Is:133. Paraq:79] qu­jat­ta Ilııas Esenberlınniń er­­ligi jó­ninde aıtylady. Bul qujat­­ty Almaty oblystyq áskerı ko­mıs­­­sarıatynyń komıssary, ma­ıor Mosh­kı men oblystyq ás­ke­rı ko­mıs­sarıaty saıası bólimi­niń bastyǵy maıor Chebatarev toltyryp, qol qoıǵan. Qujatta Ilıas Esenberlınniń áskerı sheni kishi saıası jetekshi, laýazymy KP (b) Qazaqstan Kompartııasy Or­talyq komıteti partııalyq kadr bóliminiń nusqaýshysy ekeni, 1915 jyly ómirge kelgeni, ultynyń qazaq ekeni, VKP (b) múshesi bol­ǵany, Uly Otan soǵysyna 1941 jyl­ǵy 23 maýsymnan 16 qyrkú­ıek aralyǵynda Soltústik-batys maı­dan baǵytynda qatysqany, aıaǵyn oq tesip ótip, jaralan­ǵa­ny, Qyzyl Armııa quramyn­da 1940 jyldan qyzmet etkeni, Qazaq KSR-i, Almaty qalasy, Frýnze aýdan­dyq áskerı komıssarıatynan áskerge shaqyrylǵa­ny, buryn ma­rapattalmaǵany jazylǵan.

«Kishi saıası jetekshi Esen­ber­lın Ilııas – Otan soǵysynyń mú­gedegi. 1941 jylǵy 8 maýsymda Pskov qalasyna mańyndaǵy urysta ushaqtan túsirilgen dıversant-sıgnalshylardy ustaýǵa attanǵan jaýynger tobyn jeke basqardy. Dıversanttar tut­qyn­dalyp, Pskov qalalyq komendatýrasyna jet­kizildi.

1941 jylǵy 14 qyrkúıekte Mych­kovo stansasynda jaýdyń oq jaýdyrǵan núktelerin joıǵan jaýynger tobyna basshylyq etti. Jaýyngerlik tapsyrmany sátti oryndaǵany úshin Esenberlın men jaýyngerlerdiń bir toby úkimet marapatyna usynyldy.

Sol jyly 16 qyrkúıekte shabýyl kezinde batareıany urysqa bastap, aýyr jaraqat aldy. Osy erlikteri úshin úkimettik nagrada – «Jaýyngerlik eńbegi úshin» («Za boevye zaslýgı») medaline laıyq».

Ilııas Esenberlın 1945 jyly 21 aqpanda KSRO Joǵarǵy Keńesi tóralqasy Jarlyǵymen «Jaýyn­gerlik eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan.

Joǵarydaǵy qujattan kishi saıası jetekshi Ilııas Esenberlın­niń soǵys bastalmaı turyp 15 kún buryn 1941 jyly 8 maýsym kúni Pskov qalasynyń irge­sine ushaqtan túsirilgen jaý dıver­santtaryn ustaýda top bas­shy­sy bolǵanyn oqyp bildik. Sol su­ra­pyl soǵystyń bastalatynyn she­telde basyn qaýip pen qaterge tigip júrgen keńes barlaýshylary birneshe ret eskertti. О́kinish­ke qaraı, I.Stalın bastaǵan joǵa­ry bılik senbedi. 1941 jyly 22 maý­sym kúni keńes shekarasy­na ne­mis-fashıst áskeri taqalyp kelgen kezde de komandırler tara­pynan oq atýǵa buıryq bolma­ǵa­ny týra­ly soǵys tutqyndary­­nyń es­te­likterinde aıtylǵan. Al myna qu­jattaǵy Ilııas Esenberlınniń erligi kóp jyl boıy qupııa bolyp qalǵany ótirik emes. Bul endi ót­ken soǵys aqtańdaqtarynyń biri demeske amal joq.

Ekinshi qujatta Ilııas Esen­­berlınniń 1915 jyly 10 qań­tarda Qazaq KSR-i, Selınograd oblysy, Atbasar qalasynda dúnıege kelgeni, ásker qataryna 1941 jy­ly shaqyrylǵany, áskerı sheni kapıtan, áskerı bólimi ataýy Lenıngrad Staraıa Rýsa dep, sonymen qatar onyń «Jaýyngerlik eńbegi úshin» jáne «Lenıngradty qorǵaǵany úshin» medaldarymen marapattalǵany taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.

Reseı Federasııasy Memle­kettik arhıvinde saqtalǵan [QorR7523. Tizbe:4. Is:382. Pa­raq:322] qujatty qaraǵan kezde 1945 jyly 29 maýsymda Máskeý qalasy Kremlde KSRO joǵarǵy keńesi tóralqasy tóraǵasy M.Ka­lının men KSRO joǵarǵy keńesi tóralqasy hatshysy A.Gorkın qol qoıyp, 8035 adamdy marapatta­ǵan. Osy qujattyń 92-betinde kishi saıa­sı jetekshi Esenberlın Ilııas­tyń aty-jóni jazylǵan. Oqyp kóre­lik. «Ilııas Esenberlın. Mara­pat qu­jaty. Áskerı sheni Kishi saıası je­tekshi. Marapat ataýy: II dá­re­jeli «Otan soǵysy» ordeni» dep málimet keltirilgen. Iаǵnı ol II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan.

Ilııas Esenberlınniń Reseı arhıvinde saqtaýly qyzmettik esep kartotekasynda Qazaq KSR-i, Aqmola oblysy, Atbasar qala­synda 1915 jyly 7 tamyzda týǵa­ny, 1940 jylǵy qazan aıynan áskerı qyzmette ekenin, áskerı sheni kapıtan, áskerı bólim ataýy 46-tank polki jáne qyzmetin aıaq­taǵan merzimi 1942 jylǵy qańtar dep jazylǵan.

Ilııas Esenberlındi bir qujat­ta 1915 jyly 10 qańtarda dúnıe­ge keldi dese, ekinshi qujatta 1915 jy­ly 7 tamyzda jaryq dúnıe esi­gin ashyqanyn jazylǵan eken.

Sonymen qatar Reseı arhı­vinde Ilııas Esenberlınniń eki sýreti saqtalǵan.

Árıne, el basyna qara bult tóngen jyldary atalarymyz orden-medal úshin soǵyspaǵany anyq. Bizdiń basty maqsatymyz – sol soǵystaǵy qazaq halqynyń jaý­júrek ul-qyzdarynyń erligin keıingi urpaqqa nasıhattaý.

Ahmedııar BATYRHANOV,

M.Mámetova memorıaldyq mýzeıiniń meńgerýshisi

Oral