Máselen, Baqyt týraly dúnıejúzilik esepti (World Happiness Report) BUU-nyń Turaqty damý sheshimderin izdeý jónindegi bólimshesi (aǵylsh. UN Sustainable Development Solutions Network) shyǵarady. Derekter «Gallup World Poll»-dan alynady jáne munda respondentter óz ómirin sýbektıvti túrde baǵalaıdy. Bul zertteý jumysy ál-aýqattyń úsh negizgi kórsetkishine negizdelgen: adamnyń óz ómirin baǵalaýy jáne onyń jaǵymdy, jaǵymsyz emosııalary. Úsh jyldyq (2020-2022 jj.) kezeńde álem elderiniń arasyndaǵy baqyt kórsetkishiniń ortasha mánderin salystyrsaq, reıtıng kóshbasshylary – Skandınav elderi (Fınlıandııa, Danııa, Islandııa), al alǵashqy bestikti Izraıl men Nıderlandy tolyqtyrady. Qazaqstan – 44, О́zbekstan – 54, Qyrǵyzstan – 62, Reseı 70-orynǵa ornalasqan.
Jalpy, Qazaqstannyń kórsetkishterin zerdelesek, keıingi úsh jylda oń dınamıka baıqalady, ıaǵnı atalǵan reıtıngide eldiń «baqyt deńgeıi» satyly túrde joǵarylaǵan.
Budan basqa eki-úsh jyl saıyn shyǵatyn Dúnıejúzilik baqyt ındeksi (Happy Planet Index) bar. Bul ındeksti brıtandyq «New Economic Foundation» zertteý ortalyǵynyń ádistemesi boıynsha «Friends of the Earth» ekologııalyq uıymy, «World Development Movement» gýmanıtarlyq uıymy jáne basqa da táýelsiz halyqaralyq sarapshylar toby birlesip shyǵarady. Zertteýdiń basty maqsaty – ár el óz azamattarynyń baqytty ómir súrýin qamtamasyz etýi úshin ekonomıkalyq ósý men tabıǵı resýrstardy paıdalanatynynyń naqty tıimdiligin kórsetý. Indeks tabıǵı resýrstardyń tıisti aǵyndaryna sáıkes ár eldiń turǵyndarynyń qanaǵattaný kórsetkishterin jáne olardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn ólsheıdi. Indekstegi kórshiles elderdiń kórsetkishin qarar bolsaq, О́zbekstan – 24, Qyrǵyzstan – 25, Reseı 131-orynǵa ornalasqan. Qazaqstanǵa bul reıtıngte 118-oryn tıesili.
Aldyńǵy reıtıngide kóshbasshy memleketter Skandınavııa elderi bolsa, Dúnıejúzilik baqyt ındeksinde Latyn Amerıkasy elderi alda keledi. 2022 jylǵy Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty ótkizgen saýalnamaǵa sáıkes, otandastarymyzdyń 51,7 paıyzy ózin baqytty sezinedi, 38,7 paıyzy «Baqyttymyn deýge bolady» degen jaýap nusqasyn tańdaǵan. Al 7,3 paıyzy baqytsyz ekenin aıtty («Baqytsyzbyn deýge bolady» jáne «Joq, baqytsyzbyn» nusqalar jıyntyǵy). Shamamen respondentterdiń 2,4 paıyzy suraqqa jaýap bere almaǵan.
Keıingi úsh jyldaǵy dınamıkany tómendegi dıagrammadan kórýge bolady: ózin sózsiz baqytty sanaıtyn otandastarymyzdyń úlesi 63,3 paıyzdan (2020 j.) 51,7 paıyzǵa (2022 j.) deıin tómendedi.
1-dıagramma. «О́zińizdi baqytty sezinesiz be?» suraǵyna jaýaptardyń bólinýi, %
Elimizdiń eń baqytty aımaqtar reıtıngisin qurasaq, Mańǵystaý oblysy, Ulytaý oblysy men Astana qalasy alǵashqy úsh oryndy ıelense, Aqmola oblysy men Jambyl oblysy kerisinshe eń tómengi orynǵa turaqtaǵan (tıisinshe 62,0% jáne 67,4%).
Áleýmettik-demografııalyq toptarǵa keletin bolsaq, jalpy qazaq etnosynyń ókilderi ózin basqa etnostarǵa qaraǵanda baqytty sezinedi.
«Qazaqstandyqtardy ne nárse baqytty etedi?» degen suraqqa 2022 jyly:
1) deniniń saýlyǵy, týystardyń amandyǵy (71,8%);
2) jaqsy ál-aýqat pen molshylyq (49,9%);
3) mahabbat (36,8%) – dep jaýap bergen.
Eger «Baqyttymyn» jáne «Baqyttymyn deýge bolady» jaýap nusqalaryn qosyp, ózin baqytty sanaıtyn respondentter úlesin shyǵarar bolsaq, 3 jyl boıy atalǵan kórsetkish 90 paıyzdan túspegen.
«Qazaqstan halqy ózin sýbektıvti baǵalaǵanda baqytty sanaıdy» dep túıindeýge bolady. Dese de basqa álemdik zertteýlermen salystyrǵanda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baryn baıqaımyz. Sondyqtan kez kelgen zertteý men sol zertteý negizinde qurastyrylatyn reıtınginiń maqsaty men ádisnamasyn egjeı-tegjeı túsingen abzal.
Temirlan TО́LEÝ,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty sarapshysy
