Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qazirgi tańda elimizdiń barlyq óńirinde halyq sany qarqyndy ósip keledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń ótken jylǵy deregine sáıkes qańtar men qyrkúıek aralyǵynda 290 894 adam dúnıege kelgen. Onyń 59,8%-y qalada, qalǵan 40,2%-y aýyldyq jerlerde ómir esigin ashqan. Jumys istemeıtin, bilimmen nemese kásiptik daıyndyqpen aınalyspaıtyn «NEET» jastardyń úlesi 6,5%-dy quraǵanyn atap ótken jón. 15 pen 28 jas aralyǵyndaǵy jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 3,8%-ǵa teń. Jumyssyz, biraq jumys izdemeıtin nemese jumysqa kirisýge daıyn emes adamdardyń sany – 49,8 myń. Iаǵnı elimizde kóptegen salaǵa qatysa alatyn halyq sany bar ári olardyń kóbi – jastar. EF zertteýi jan basyna shaqqandaǵy eksport, jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq tabys jáne ınnovasııalar aǵylshyn tilin meńgerýmen baılanysty degen qorytyndyǵa keledi. Demek aǵylshyn tilinde sóıleıtin halyqtyń proporsıonaldy azdyǵy el ekonomıkasynyń bolashaq damýy úshin shekteý bolýy múmkin. 2023 jylǵy osy reıtıngte Qazaqstan 415 upaımen 113 eldiń arasynda 104-orynǵa ıe bolǵanyn atap ótýge bolady.
Osy faktorlardyń barlyǵy aýtsorsıngti damytýda jáne sheteldik kompanııalardan ınvestısııa tartýda mańyzdy ról atqarady. Ásirese bul sıpattamalar «Business Process Outsourcing (BPO)» salasynda mańyzdy. Dástúrli maǵynada BPO tájirıbesin kompanııalar negizinen shyǵyndardy únemdeý strategııasy retinde paıdalanady. Tehnologııadaǵy úderisterdi jeńildetý úshin paıdalanylǵanymen, ol negizinen tapsyrmalardy avtomattandyrýǵa qatysty. Dástúrli BPO tutynýshylardy qoldaý jáne baılanys ortalyǵynyń qyzmetteri, málimetterdi engizý jáne óńdeý, qarjylyq jáne býhgalterlik qyzmet kórsetý, adam resýrstarynyń aýtsorsıngi, mazmundy moderasııalaý, «IT Helpdesk» jáne tehnıkalyq qoldaý kórsetý, qujattardy basqarý, satyp alýdyń aýtsorsıngi, jetkizý tizbekterin retteý qyzmetterin qamtıdy.
Osylaısha, BPO tómen jáne ortasha bilikti jumys kúshine tikeleı qatysady. Degenmen «McKinsey & Company» kompanııasynyń pikirinshe, bul tásil tutynýshylarǵa neǵurlym jetildirilgen usynystardy aýtsorsıngke alyp keletin tıimdi jolǵa bastaıdy. Olarǵa salalyq sheshimder men jasandy ıntellekt, analıtıka jáne mashınalyq oqytý sııaqty sıfrlyq tehnologııalardaǵy jetistikter kiredi. Kóptegen sarapshy erte me, kesh pe, jasandy ıntellekt BPO ındýstrııasyn aıtarlyqtaı qysqartady degen pikirde. Qysqarǵan kúnniń ózinde IT mamandarynyń jumysynyń nátıjesinde alynǵan daǵdylar IT-ǵa úlken serpilis ákelip, qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrady. Sonymen qatar biz aǵylshynsha erkin sóılesetin halyqqa aınalamyz. Innovasııanyń keıingi damýyna jáne tutastaı IT salasynyń damýyna ákeletin sala retinde aýtsorsıngti damytý boıynsha joǵaryda atalǵan saıasattyń tamasha úlgisin taýyp, qoldaný kerek. Ol úlgini Úndistannan kórýge bolady. Bul memleket – álemdegi eń iri eksporttaýshylardyń biri. 2021-2022 qarjy jylynda IT jáne BPO qyzmetterin 157 mıllıard dollarǵa eksporttaǵan. Onyń ishinde IT qyzmetterine 106 mıllıard dollar jáne BPO qyzmetterine 51 mıllıard dollar ketken. Úndistandaǵy BPO sektory ITES (Information Technology Enabled Services) qaǵıdatymen damıdy.
GCC (Global Capability Centers) – bul BPO ósýinen keıin tanymal bolǵan transulttyq kompanııalardyń ortalyqtary úshin jıyntyq termın. Iri ortalyqtar ónimdiliktiń ósýin qoldaý úshin operasııalyq qyzmetti jáne IT qoldaýyn qamtamasyz etetin qyzmetkerler men ınfraqurylymdy shoǵyrlandyrady. Keıbir iri kompanııalar GCC-ti basqa tapsyrmalarmen qatar avtomattandyrý, ınnovasııalar jáne analıtıka úshin sheberlik ortalyǵy retinde paıdalanady. Jahandyq kásiporyn strategııasyna áser etý úshin GCC bulttyq tehnologııalar, derekterdi taldaý, jasandy ıntellekt/mashınany oqytý, chıp dızaıny, júıeler men baǵdarlamalyq jasaqtamany ázirleý sııaqty aldyńǵy qatarly sheshimderge qatysty qyzmetterdi usynady.
Degenmen jasandy sananyń dınamıkalyq damýyn eskersek, aýtsorsıngti damytýǵa tolyǵymen ótý qaýipti. Demek IT eksportynyń jalpy fokýsy tek aýtsorsıngke jáne VPO-ǵa baǵyndyrý qate. Sondyqtan startap-jobalar men IT ınnovasııalardy qurý saıasatyn ázirleý jáne kiris pen eksportty ártaraptandyrý túrleriniń biri retinde aýtsorsıngti qarastyrý arasyndaǵy teńgerimdi tabý kerek.
Qazaqstan IT sektorynda adamı kapıtaldy damytýdyń tabysty baǵdarlamasy bar. Ol ásirese genderlik teńsizdikti tómendetýde baıqalady. «IT-Aiel» baǵdarlamasynyń nátıjeleri boıynsha 2000-nan astam áıel «No-Code» quraldary men frılansıng boıynsha oqytýǵa qatysty. Elimiz startap jobalardy damytý baǵdarlamalaryn jasaýda da shyńǵa shyqty. Sol baǵdarlamalardyń biri – «Silkway Accelerator ol Google for Startups» seriktestiktegimen jasalǵan joba. Aıta ketý kerek, «Astana Hub» Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy «Google for Startups» jobasynyń jalǵyz seriktesi. 2022 jyldan bastap «Silkway Accelerator» baǵdarlamasyna 1000-nan astam ótinimdi qabyldady. Barlyq úsh aǵynnyń qorytyndysy boıynsha 37 úzdik joba akselerasııa baǵdarlamasyn aıaqtady. Kompanııalardyń jalpy qarjylandyrýy 350 mıllıon dollardan, al aı saıynǵy kiris 1 mıllıon dollardan asty. «Silkway Accelerator» baǵdarlamasynyń úsh aǵyny barysynda startap jobalary jalpy somasy 7,5 mıllıon dollardan astam qarajat jınady jáne BAÁ, Túrkııa, AQSh jáne t.b. naryqtaryna shyǵaryldy. Sonymen qatar byltyr 17 sáýirde «Astana Hub» Kremnıı alqabyndaǵy «Hero Training» baǵdarlamasynyń «Draper University»-men birlesip iske qosylǵanyn jarııalady. Qazirgi ýaqytta «Astana Hub» músheleri – 1300-den astam IT kompanııa bar. Onyń 371-iniń sheteldik úlesi bar. «Astana Hub» ashylǵannan beri qurylǵan jumys oryndarynyń jalpy sany 21 958-di qurady.
Sondaı-aq Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Memleket basshysynyń IT qyzmetteriniń eksportyn 1 mlrd dollarǵa deıin jetkizý týraly tapsyrmasy bar. Osy tapsyrmaǵa sáıkes mınıstrlik aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar salasyndaǵy eksporttyq áleýetti arttyrý maqsatynda qolaıly jaǵdaılar men quraldardy jasap jatyr. Osyǵan baılanysty shetelge otandyq sıfrlyq sheshimder eksporty kólemi ulǵaıyp, 2023 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda IT qyzmetteriniń eksporty 247,3 mln AQSh dollaryn qurady. 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵymen salystyrǵanda (110,5 mln dollar) IT qyzmetterdiń eksporty 2,2 ese ósti. IT qyzmetteriniń eksporty 2021 jyldyń sońynda 60,07 mıllıon AQSh dollaryn, al 2022 jyly 337 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Alynǵan málimetterge súıene otyryp, kompanııalar negizinen kelesi elderge eksporttaıtynyn atap ótken jón: Amerıka Qurama Shtattary (8,71%), Birikken Arab Ámirlikteri (3,67%), Kıpr (2,65%), Nıderland (1,51%), Reseı Federasııasy (1,72%), Ulybrıtanııa (1,09%), Germanııa (1,02%), Ispanııa (1,54%), Irlandııa (0,64%), Kanada (0,19%).
Elimizde startap pen aýtsorsıngtik salalar arasynda teńgerimdi saqtaýdyń biregeı múmkindigi bar. Bizde álemdegi kóptegen iri halyqaralyq kompanııalarda tabysqa jetken daryndy IT mamandarynyń úlken qory bar. «UpWork» baǵdarlamasyna Qazaqstan platformasynda 40 000 frılanser bar, onyń ishinde 1100 frılanser óz qyzmetterin belsendi túrde usynyp júr. Joǵaryda sıpattalǵan halyqaralyq tájirıbe týraly málimetterge sáıkes kóptegen eldiń aýtsorsıng salasynan ınnovasııalar salasyna aýysýy aıqyn. Negizgi ıdeıa – aýtsorsıng salasy sheteldik kompanııalarmen burynǵy jumys tájirıbesiniń nátıjesinde netvorkıngti saqtaı otyryp, keıin IT ónimderin jasaý sektoryna aýysatyn jańadan kelgen mamandarǵa praktıkalyq tájirıbe jınaqtaýǵa jáne daǵdylaryn shyńdaýǵa múmkindik beredi. Aýtsorsıngtiń oń erekshelikteriniń biri – IT ónimderin ázirleýmen aınalysatyn startaptarmen salystyrǵanda onyń aman qalýy. Eksporttan túsetin túsimde de aıyrmashylyq bar. Ortasha alǵanda bir aýtsorsıngtik kompanııa ónim óndirýshi kompanııanyń kirisi 200 myń dollarmen salystyrǵanda jylyna 1 mıllıon dollar taba alady. Sondaı-aq aýtsorsıngtik kompanııanyń ortasha mólsheri 15 adamdy quraıtynyn atap ótken jón, bul ornalastyrý elderinde shaǵyn jáne orta bıznesti qurýǵa jáne damytýǵa yqpal etedi. «Faiza Manzoor National Institutes of Health» zertteýine sáıkes jalpy AQSh jáne damyǵan elder óz bıznesiniń 90% shaǵyn jáne orta kásipkerlikke mańyz beredi. Bul – olardyń qarjylyq damýynyń mańyzdy sebepteriniń biri. Degenmen Stıv Adelman, Anatolıı Motkın, Murat Ábdirahmanov jáne t.b. syndy sarapshylar qatysqan Almatyda ótken forým – «Strategeast» málimetterine sáıkes aýtsorsıngtik kompanııalardyń uzaqmerzimdi perspektıvada ómir súrý kórsetkishi – 10 jyl.
«Astana Hub» ortalyǵynda ótken IT aýtsorsıng naryǵy ókilderiniń úkimet ókilderimen kezdesýinde «Global Outsourcer» 3 aılyq jedeldetý baǵdarlamasynyń áleýeti kórsetildi. Baǵdarlama qorytyndysy boıynsha 20 kásiporynnyń 11-i nátıje kórsetken. Nátıjesinde, baǵdarlama álemniń 22 elinen 158 myń AQSh dollary kóleminde IT eksportyn jasaýǵa kómektesti. «Global Outsourcer» akselerasııa jedeldetý baǵdarlamasynyń jaǵdaıy Qazaqstannyń IT eksportyn damytýdyń servıstik eksportta 1 mıllıard dollarǵa jetý múmkindigin dáleldeıdi. Baǵdarlamany 15 kompanııa ǵana aıaqtap, 3 aıda joǵaryda kórsetilgen somany tapqanyn eskersek, bul tájirıbeni keńeıtý IT qyzmetteri úshin jańa kókjıekter ashýy múmkin.
Aýtsorsıng pen VPO ındýstrııasy eldiń IT naryǵyn jaqsartýda oń dınamıkasyn aıqyn kórsetedi dep aıtýǵa bolady. Aýtsorsıng pen VPO ındýstrııasy eksportty ártaraptandyrýǵa ǵana emes, sonymen qatar jastar arasynda bolashaq startap-ındýstrııany damytýǵa tamasha múmkindik beredi.
Elimizde dástúrli VRO damytý mektepter men kolledjderde aǵylshyn tilin oqytýdyń túrli baǵdarlamalaryn ázirleý qajet. VRO kompanııalarynyń jyldam ósýi men damýyna ótemaqylar men sýbsıdııalar júıesin qurý da mańyzdy. Sonyń ishinde eksporttyq baj salyǵynan bosatý, qyzmetkerlerdiń jalaqysyn óteý, HR qyzmetteri úshin ótemaqylar, sheteldik BPO klıentteriniń reısteri úshin ótemaqylar talap etý qajet. Atalǵan sharalar halyqty tehnologııa men IT ındýstrııaǵa tartyp, adamı kapıtal deńgeıin arttyryp, jahandyq eńbek naryqtaryna úzdiksiz ıntegrasııany qamtamasyz etedi. Elde joǵary bilikti aýtsorsıngti damytýǵa frılans platformalaryndaǵy dempıngtik baǵa boıynsha qyzmet qunyn sýbsıdııalaý júrgizsek te jaqsy nátıje berer edi. Syrtqy ister mınıstrliginiń qatysýyn kúsheıtý jáne dıplomatııalyq ókildikterde IT attasheleri sııaqty laýazymdar men frılans platformalarynan qarajatty tıimdi alý mehanızmin qurý da órge súıreıdi.
Qorytyndylaı kele, aýtsorsıng jáne VRO ındýstrııasy óńirlerdegi turǵyndardyń IT salasyndaǵy jalpy quzyrettiligin arttyrýdyń, halyqaralyq kompanııalarmen ózara árekettesý jáne aǵylshyn tilinde sóıleıtinderdiń sanyn arttyrý, IT áriptesterimen jelilik qoǵamdastyq qurý, elimizge shetel ınvestısııasyn tartý, jańa jumys oryndaryn ashý jáne jumyspen qamtylǵandar sanyn kóbeıtýge tamasha múmkindigin berip jatyr.
Qanysh TО́LEÝShIN,
Sıfrlyq damý, ınnovasııalar
jáne aeroǵarysh ónerkásibi
birinshi vıse-mınıstri
