«Dúm-dúnıeniń qaınar kózi – bastaý. Bastaýsyz esh nárse molyǵyp kóbeımeıdi. Bastaýdyń pármeni jaratýshymen deńgeılesedi. Jaratýshy bar bolsa, bastaýdyń da bar bolǵany. Qudiretti Jappar Haq barsha jandy-jansyzdy ýaqyttyń pármenine baǵyndyryp, sonyń degenin boldyryp qoıǵan. Ýaqyttyń quzyry «bastaýǵa» júre qoımaıdy. Nege deseń, bastaý áý basta bar. Bar nárse joǵalmaqshy emes. Bastaýsyz adamzat balasy adasýshylyqqa ushyrap, tek-tamyrynan kóz jazady. Ýaqyttyń qulyna aınalyp, kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylady. Esil-dertteri dúnıege aýyp, toıymsyz yndynǵa boı aldyrady. Baqqumarlyqqa salynyp, bir-birimen jaǵa jyrtysady. Dúnıeniń boǵyna bola ıtshe yryldasady, atysyp-shabysady. Túp sebebine kelsek, bastaýǵa baryp tireledi. Bassyz adam bolmaqshy emes, bastaýsyz halyq ta joq. Jer-jahandy bılep-tósteýge bet alǵan ǵalamdaný «Bastaýdyń» jaýy. Az halyqty jutyp salatyn aıdahar...», deıdi romandaǵy keıipkerlerdiń biri. Jazýshy bastaýdyń barsha adamgershiliktiń, rýh dúnıesiniń qaınary ekenin ańǵartady.
HH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda batys oıshyldary Noosfera atty jańa ǵylym, jańa uǵymdy dúnıege ákeldi. Bul uǵym adamzat sanasynyń tabıǵatpen astasyp, jańa zaman aǵymyn, damýdyń jańasha úrdisin alǵa tartar qubylysty negizge alady. Jazýshynyń Bastaýy osy Noosfera zertteıtin alǵashqy jaratylys pen bar ıgilik, adamı qundylyqtyń qaınary deýge bolady. О́tken ǵasyr ortasynan bastap, adamzat balasy Jer sharyna tolyq ıelik etip, ǵalamsharǵa geologııalyq, ekologııalyq ózgerister jasaı bastady. Bul ózgerister ulǵaıa kelip, qazirgi tańda Jer jaryqtyqty úlken ekologııalyq qaterge dýshar qylyp otyr. Jer shary óziniń tabıǵı qýat-qaınary arqyly áý bastaǵy tunyq-tuma, taza qalpyna kele alatyn qasıetinen jyl ótken saıyn aıyrylyp barady. Oǵan ǵaryshqa ushyp, topyraq qyrtysyn qoparyp, aýaǵa ý shashyp, sýdy laılaǵan adamzat órkenıeti kináli. Ol bergi jaǵy. Al qazir aspandy apyryp, jerdi japyryp otyrǵan adam balasy da týra Jer anasy sekildi óziniń tunyq-taza, beıbit kezine orala almaıtyn halge jetip qaldy. «Kirlegen júrek óz ishin tura almas áste jýynbaı» dep Abaı aıtqan taza júrek zamany ótken. Mine, jazýshy osyny tike aıtyp otyr. Biz qaıda baramyz? Dalanyń ańyn bitirip, sánin qurtyp, kókoraı shalǵyn jaılaýlardy taqyrǵa, ózen-kóldi sorǵa aınaldyrdyq. Qalanyń tirligi alqynǵan aqparatty qorytýmen tııanaqtalady. Qala adamy kúni men túnin aıyrmas, shala uıqy, shala esti júrdim-bardym kúıki pendege aınalǵaly qashan! Romanda osy búgingi aıanyshty ahýalymyz ár bólimnen-aq ańǵarylady...
Kitapta keıipkerler men órbigen oqıǵalardyń birneshe paralleli utymdy berilgen. Bas keıipkerlerdiń biri – qoryqshy, klassıkalyq dástúrdi ustanatyn daryndy sazger Keles pen ataqqumar ánshi, sazgersymaq Ersin arasyndaǵy, Kelestiń jasynda súıgen qyzy Aqshagúl men taǵdyr qosaqtaǵan jary Orynsha arasyndaǵy, dóı dalanyń sońǵy qasqyry Jetim bóri men arqarlar, kıikter, brakonerler arasyndaǵy qaıshylyqqa toly oqıǵalar sát saıyn shıelenisip, aıǵaı-shýly aqparattyń ótkinshi Keńistiginen romannyń máńgi Ýaqytyna sanańdy súıreı jóneledi. Romanda Kelestiń kezindegi dosy, keıinnen ata jaýyna aınalǵan Ersin qalanyń ıt asyraýshy baıshykeshi bolsa, Keles – aspanmen, taýmen, qala berdi qasqyrmen syrlasatyn dalanyń darqan daryny. Ersin, Keles pen Ońal aqyn úsheýiniń dostyǵy aqyr sońynda úlken qastyqqa ulasyp, oqıǵa dostardyń bir-birin oqqa baılaýyna deıin shıryǵady. Sazgerdiń súıgenin Ersin aınaldyryp, qolyna túsiredi. Keles bolsa Ersinniń qaryndasy Orynshamen otaý qurady. Haltýrshık ánshi, sazgersymaq, «ıtbegi» Ersin bas qalada tursa, túrmeden jazasyn ótep shyqqan daryndy sazger qııan daladaǵy Qyzylsúıir taýynyń eteginde ǵumyr keshedi. Ersin brakonerlerdiń jolbasshysy bolsa, Keles – dalanyń qasqyr, kıiginiń syrlasy, tabıǵat janashyry, qoryqshy.
Romandaǵy keıipkerlerdiń prototıpteri bárimizge etene. Biri sazger bolsa, ekinshisi – aqyn, úshinshisi – ataqqumar «haltýrshık», odan qaldy – baqytsyz sulý, kómpis kelinshek, jaraly qasqyr men azaly kıikter. Bárin de tanımyz ǵoı – árkimniń ishinde buǵyp jatqan personajdar. Bári de mańymyzda júr ǵoı. Roman keńistigindegi oqıǵalar da osy keshe-búgin bolyp jatqan jaılar. Arqanyń sońǵy bórisi oqqa ushqan kúni uly zobalań pandemııa bastalady. Daladaǵy darqandyq qalanyń qym-qýyt jantalas ómirimen qatar sýretteledi. Ádebı shyndyq ómirdegi oqıǵalardyń ústinen qarap, romannyń máńgi ýaqytyn anyqtap beredi. Ol oqıǵalar bizdiń basymyzdan keshe de, búgin de ótken, erteń de aınalsoqtap óte beretini anyq.
Jazýshy osynaý kúrdeli zaman týraly kúrdeli dúnıeni oqyrmanyna ońtaıly túsindirý úshin qazirgi ádebı keńistikte jańalyqsha qabyldanyp kele jatqan «Mıstıkalyq shyndyq» ádisin paıdalanady. Kádimgi adam ómiri ertegimen astasatyndaı, mıftik oı-sana aǵymy, jandy men jansyzdyń birligi, adamnyń ańǵa aınalýy, ańnyń adamsha oılap, til bitýi, zaryn tógip, adamdy pana tutýy – bári-bári mıstıkalyq shyndyq deńgeıinde utymdy sýrettelgen. Avtor bizge «osylaı da, osylaı» dep baıandap áýre bolmaıdy. Bolǵan jaıdy sóz sýretimen, beıneli oı, qııal qýatymen kóz aldymyzǵa ákeledi:
«Qasqyr jandalbasamen óziniń adamsha sóılep ketkenin esepke almady. Júrip-júrip kep, onshadan-munshada eki aıaqty jan ıesine tán qabiletpen ótken-ketkendi qopsytqanyn esirkep-eleı qoıatyn kim bar deısiń? Aıdalada azynaǵan jetim bóriniń birese ıt bolyp ulyp, birese adamsha zarlaǵany eshkimge de tańsyq emes. Temirge jan bitken dúbirli kezeńdi bastarynan ótkerip, «shaıtan arbasyn» quıyndata ushyrtyp, ersili-qarsyly zymyraǵandar jetim bóriniń baıbalamyn ne qylsyn! «Bóri azyǵy men er azyǵy jolda» dep jáne jumsaqsıtyny bar. Sóıtken adam degenderde ynsap-uıat qalmaı barady. Paıda oılaǵan ólermender qara jerdiń qyrtysyna suǵynyp, qara tasty da úgitip jiberýge bar. Jer tósine óń bergen sandaǵan óskinderdiń julma-julmasyn shyǵarady. Aǵash bitkendi qıdalap, tal-terekti butarlap, kókórim óskindi kókteı soldyryp, tabıǵatty tonaýshylyqqa ushyratqanyn haıýan da bolsa sezinýge májbúr. О́simdikter dúnıesiniń jaǵdaıy osy bolǵanda, ańdar men qustardyń kórgen kúni kún emes...» deıdi jazýshy. Bul tabıǵattyń ǵana emes, rýh ekologııasynyń kórinisi. «Bastaý» osyny sezinýge úndeıdi. Adamzatqa áli de eshteńe kesh emestigin aıtady. Álde, kesh qaldyq pa?..
Qazaq qana emes-aý, biz syndy «kenje ulttardyń» bári qazir úlken tańdaý aldynda tur. Tehnogendi órkenıet damýynyń aldyna túsip, ozyp ketken ózge jurt-jurattar áldeqashan ádebıetin, mádenıetin de damytyp, ultynyń ishki sherin aqtaryp, jazyp ta, aıtyp ta úlgergen. Al qazirgi órkenıet keńistiginiń jazba ádebıeti ólshemderine salsaq, áli de aıtary-jazary kóp, ishki sherinen aryla almaı kele jatqan biz sekildi ult qaıtpek? Myń jyldar boıy kúlli álem aıtyp, jazyp kele jatqan aqıqattardy óz tilimizde, óz basymyzdan ótkerip, jan-saraıymyzda saralap aıtyp úlgeremiz be? Kez kelgen adam, top, halyq damýy úshin ótkenin tolyq oı eleginen, sana sarasynan ótkizýi shart. О́z kemshiligi men qatelikterin moıyndap, ar aldynda jaýap berýi shart. Áıtpese, alǵa basý joq. Bul – tarıhı ýaqyt dáleldegen shyndyq. Al biz álemniń damyǵan elderiniń tájirıbesin óz basymyzǵa «jamap alyp», tolyqqandy damı alamyz ba? О́rkenıet júrip ótken joldy óz taǵdyr-talaıymyzben keship ótpeı, kórshilerdiń soqpaǵymen júrip óte salamyz ba? Keńestik kezeńde «feodalızmnen kommýnızmge óte shyǵyp, kapıtalızmnen ozdyq» degen jalǵan maqtan, jubanysh KSRO keńistigindegi jurt-jurat, ult-ulystardy álemdik órkenıetten júz jyl artta qaldyrǵanyn qazirgi zaman kórsetip-aq otyr. Tehnıkalyq rahatshylyqty bylaı qoıǵanda, oı-sanamyzdyń ózi jabaıy kapıtalızmniń jetistikterinen jańa ǵana azdap arylyp, endi-endi alǵa qarap kelemiz. Kez kelgen ult folklorlyq sana men dinı fanatızmnen tolyq arylǵanda ǵana naǵyz órkenıetke qol jetkeretini anyq. Bizde áli sol folklorlyq sana – áleýjelilerdegi aýyz ádebıeti men qysyr sóz, aıtys, degen ekender, qalyń jınalys-otyrystardan, esep berý úshin el aldaýdan arylmaı otyrmyz. Dinı fanatızmniń juqpaly dertimen aýyrǵan zamandastarymyz áli ada-kúde jazylǵan joq. Osyndaıda bizdi qutqaratyn jazba ádebıet pen úlken ǵylym ǵana ekenin kim eskeredi eken?
Mine, ataıy jazýshynyń «Bastaýynan» osyndaı oıǵa qanyqtyq. Birqatar saýalymyzǵa jaýap ta aldyq. Saýalǵa saýalmen jaýap juptar ekiudaıylyqqa da uryndyq. Búgingi ádebıettiń de mıssııasy osyndaı bolsa kerek-ti...
Serik SAǴYNTAI,
jazýshy
