Jańa ǵasyr: Árbir eskilik ózimen birge eskilik týǵyzady. Jáne olar aqymaq adamsha óziniń qaı satyda ekenin eshqashan bilmeıdi. Sondyqtan da ol áldeqashan qoldanystan shyqqan termınder men jaýyr bolǵan túsinikterin sanaǵa kúshtep tańýǵa qumar. Máselen, siz ózińizdi orta ǵasyrmyn deısiz, «barlyq qundylyqtardyń bastaýy mende jatyr» degińiz keledi. Orta ǵasyr ádebıeti adamzat úshin ne jasady? Adamzatqa neni úıretti? Bálkim, Shekspırdi kóldeneń tartatyn bolarsyz. Álbette, Shekspır rýhynyń birshama kezeńdi shytyrman susymen áldılegeni ras. Biraq onyń óz toryna ózi qamalyp, kópsózdilikke urynǵan, túbiri sýısıdke bastaıtyn tunjyr fılosofııasyn jańa ǵasyr qoshemetpen qarsy alady dep oılaısyz ba?
Orta ǵasyr: Orta ǵasyr ádebıeti degende jón-josyqsyz Shekspırdi sýyrtpaqtaı jónelgenińizge jol bolsyn! Orta ǵasyr bul – Dante, bul – Petrarka! Bul – Dýfý men Lı Baı, Hafız ben Haıam! Bul – ǵylymdardyń basy bolǵan Ibn Sına, Ábý Abdolla Ál-Horezmı, Bırýnı! Bul – árqaısysynyń beıiti búginde kúmbezge aınalǵan áýlıeler men qasıetti dárýishter shoǵyry. Parsy sazdary men Turan ádebıetiniń ekpinin qaıda qoımaqsyz? Kez kelgen dúnıeniń sońy men tómen aǵysy emes, bastaý bulaǵy qundy. Al jańa ǵasyrdyń bastaý bulaǵy orta ǵasyr ekeni talassyz aqıqat.
Jańa ǵasyr: Ár qoǵamda, ár keńistikte jańa buıym kelgende oǵan eski buıym oryn berip, tórge shyǵarady. Máselen, 100 volttyq jaryq sham paıda bolǵan soń, eskishe shaqpaq taspen ot jaǵyp, ólimshi alaýyna telmirip otyrý aqymaqtyq sanalar edi.
Orta ǵasyr: Shamdy oılap tapqan Edısonnyń ne degenin bilesiz be? Edıson: «Men elektr toǵyn Muhıddın ıbn Arabıdyń «Fýtýh atýl-Mákkııa» kitabynan taptym», dep aǵynan jarylǵan. Mine, ol osy sózimen-aq orta ǵasyrǵa bas ıip tur. Al dańqty Geteniń kóziqaraqty oqyrman jaqsy biletin «Shyǵysta jeti ǵalamat aqyn bar, solardyń eń osaly menen myqty», degen pikirin qaıda qoımaqsyz? Gabrıel Garsıa Markestiń «Meni jazýshy bolýǵa ıtermelegen «Myń bir tún» edi» deıtin sózin bilesiz be? Máselen, Per Beranje, Ivan Krylovtar úlgi alǵan grek oıshyly Ezoptyń tamyry kóne úndilik «Kálılá men Dımnádan» shyqqanyn nege moıyndaǵyńyz kelmeıdi? Portýgaldyq jazýshy Joze Saramagonyń Nobel syılyǵyn alǵan «Soqyrlyq» atty shyǵarmasy Túrkiniń «Jumjuma» dastanynda áldeqashan jyrmen kestelenip qoıǵanyn bilseńiz etti. Sizder ózderińizge jańa ǵasyr dep at qoıyp, bizdegi qordalanǵan baı qunardy túrli formaǵa salyp, birshama kúrdelendirip, tonyn aınaldyrǵannan óńge ne jańalyq alyp keldińizder? Sondyqtan da jańaǵasyrlyq týyndylardyń kóbi ishkilik ústindegi dostyqtaı qunsyz tartady. Gamlettegi Polonıı ne deýshi edi? «Siz ózińiz sózdiń óńin aýdara qoıýǵa keremet mashyqtanyp alypsyz!»
Jańa ǵasyr: Dúnıede qansha adam bar bolsa, olardyń ishki sezinýi de bir-birine uqsamaq emes. Siz orta ǵasyrda dıdaktıkamen aǵashtyń syrtqy qabyǵyn jyrlasańyz, jańa ǵasyr onyń ishki qabattaryn, túbirin, kózge kórinbes syrlaryn sezine biledi. Ony sizdershe qurǵaq sózben emes, sımvolıstik, sıýrrealıstik obrazdarmen órnektedi. Ekinshiden, «adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵandyǵynan bilinedi» deıdi. Al ádebıette tulǵanyń shyn tulǵasy óziniń shyǵarmashylyq jolyn, mıssııasyn qalaı aıaqtaı alǵanymen bilinedi. Eger tulǵa taýdyń shyńyna jetse, oǵan kóp septigin tıgizgen taý ortasyndaǵy satyly tastar emes, eń birinshi ózi! Ol ózin álgi tastarǵa qaryzdar sezinip, tómenge ımenshekteı berse, shyńǵa eshqashan jete almas edi. Já, orta ǵasyr túbirimiz delik, biraq ol óziniń qartaıyp, áldeqashan áljýazdanǵanyn moıyndasa kerek-ti. Sizder katolıktik shirkeýdiń oı-tanymynan asa almaǵan qaıta qurýǵa deıingi Eýropa ádebıetiniń, onyń eńbek óleńderi men ádet-ǵurypqa negizdelgen dinı gımnderin, Táýrat parafrazalary tunǵan klerıkalyq ádebıetin qalaısha aqtap almaqsyzdar? Jáne feodaldyq qatynastardyń paıda bolýynan, órkendegen feodalızmniń sarqynshaqtarynan quralǵan prozalaryn alǵa tartqyńyz keledi. Qur kókirek kere bergenshe, ózderińizdi uıyqtan alyp shyqqan ejelgi Grek-Rım órkenıeti men erterek oıana bilgen Fransýz aǵartýshylyǵyna salaýat aıtqandaryńyz jón bolar.
Orta ǵasyr: Eger búkil adamzat balasyn jańa shtat boıynsha qaıta qurý jaıly sóz bolsa, aldymen sizden bastar edim! Jańa ǵasyr Petrarkanyń deminen, Fransýa Vııon men Dante, Mılton, Hafız, Rýmıdiń shylaýynan bıikke qol soza alǵan joq. Kerisinshe, áli kúnge solardyń áserinen shyǵa almaı keledi. «Dúnıede jańadan paıda bolǵan eshteńe joq». Bári eski. Sondyqtan ony alǵash qurǵandar máńgilik uly bolyp qala beredi.
Jańa ǵasyr: Sirá, sizben sóz jarystyrýdyń keregi shamaly sekildi, biraq bilip qoıyńyz: jaratylys esikteri adam shashynan on ese, tipti júz ese kóp. Qoǵam olardyń jartysyn da ashyp bitken joq. Sondyqtan ǵylym, óner, mádenıet keńistigi jyl saıyn jańara bermek. Tipti saǵat saıyn árbir zat ózgeshe ataý alyp, tabıǵat tutastyǵy da ózgeshe túrge enbek. Erkindiktiń ózi azapqa aınalǵan qoǵam men ústemdik júrgizgendi qudiretti sanaıtyn tobyrlyq komplekstiń de joıylatyn mezgili keledi. Adamzat balasynyń jeti qat jer astyna deıin sińgen kóz jasy raýshan keıpinde qaıta ónetin dáýir alys emes. Tula boıyna kónbistik pen qumyrsqa minez daryǵan keıbir ıilgish aǵashtar otalar, ornyna kúnsúıgish butalar búr jarar. Oh, sonda jaıdyń oǵy jazyqsyzǵa emes, jaýyzǵa túser. Urpaqtyń sana dıirmeni tek jańasha, tek jańasha aınalar!
Orta ǵasyr: Ár adamnyń ómirbaıany bolatyny sekildi ár halyqtyń, ár ádebıettiń óz ómirbaıany bolady desek, bir halyqtyń sanasy ekinshi satyǵa kóterilý úshin, keminde, úsh urpaq almasýy qajet. Tipti munyń ózi kúmán týǵyzady.
Jańa ǵasyr: Ol sol dáýirdiń, halyqtyń tegine, myńjyldyq kodyna baılanysty bolsa kerek.
Orta ǵasyr: Múmkin.
Jańa ǵasyr: Biz, jańa ǵasyr, ózimizge deıingi qalyptasqan qasań túsinikterdi buzýshy urpaqpyz. Jany azaptalǵan Faýst: «Apyr-aı, ǵylym – sheksiz, ómir – shekti, bıikten bir munara kórinse etti!» deýshi edi. Alys jaǵalaýdan maıagi jalt-jult etken bir munara kóremin. Ol – jańa sóz, jańa oı, jańa uǵym munarasy.
