Sham muzy: Ári kórikti, ári qaýipti

Dinı jáne mádenı ádet-ǵuryptardyń paıda bolýy­men kóptegen qysqy merekeler men rásimder paıda boldy. My­saly, ejelgi Rım mádenıe­tinde Satýrn qudaıynyń qur­metine «Satýrnalııa» merekesi uıym­dastyrylatyn. Ol kún uzaq­ty­ǵymen baılanysty edi jáne qysqy kún turý kezeńinde atap ótilipti. Orta ǵasyrlardaǵy qysqy merekeler búkil álemde áli kúnge deıin atap ótiletin rojdestvolyq jáne jańa jyldyq merekelerge baılanysty shyqsa kerek.

Bul merekeler kóbinese jylý­lyqpen, otbasylyq jıyndarmen, syılyqtarmen jáne sýyq mezgildegi merekelik kóńil-kúımen baılanystyrylady. Rasynda, qys oıyn-saýyq pen sporttyq belsendiliktiń ýaqyty edi.

1924 jyly Fransııada alǵash­qy qysqy Olımpıada oıyndary ótti. Bul álemdik sport tarı­hyndaǵy mańyzdy oqıǵa bolyp sanaldy. Sonymen, qys mezgiliniń tarıhy baı ári alýan túrli. Qys biz jyl saıyn qabyldaıtyn sulýlyq, qýanysh jáne qıyndyqtar ýaqytyn bildiredi. Qys – bul álem­niń qarly aq jamylǵyǵa oranǵan sıqyrly mezgili. Qys kelgende tabıǵat ózgerip, búkil álem jańa túske enip, ózgeshe bir áýender ómirge kelgendeı áser qaldyrady.

Adam ár kezde de qorshaǵan keńistikti ıgerýge beıim bolady. Bul úderis eń aldymen, ejel­gi ýaqytta osy keńistikke tán elementter men adamnyń qa­jettilikteri arasyndaǵy ózara áre­kettesýdi bildiredi. Keńistikti ıgerý eki baǵytta júrdi: birinshisi ómir súretin aýmaqtardy, ıaǵnı qonystar paıda bolǵan kóshpeli joldar men ańshylyq alqaptar ótken jerlerdi ıgerýdi kózdese, ekinshisi  keńistikti dinı nemese mıfologııalyq ıgerý. Sońǵy jaǵ­daıda qasıetti oryndar paı­da boldy, onda adam tolyq qojaıyn bolmady jáne rýhtarǵa, qudaılarǵa jáne ketken ata-babalarǵa tıesili boldy. Osyndaı izdenister tabıǵattyń sulý da keremet kórinisi «sham muzdaryn»   qubylysyn ǵylymǵa pash etti.

Bul bir-birimen baılanysqan mınıatıýralyq muz baǵanalaryna uqsaıdy. Eger siz muzdy tastasańyz, ol móldir, uzynsha, altyburyshty krıstaldarǵa bólinedi. Sýda júzip bara jatqanda, muz shamdary bir-birine soqtyǵysyp, áýezdi dybys shyǵarady. Sham muzy krıstaldar arasynda qurylym paıda bolǵan kezde bógde zattardyń túsýine baılanysty túziledi: qar, aýa, sýda erigen lastaýshy zattar. Muz shamdarynyń shekarasyndaǵy aımaq syrtqy áserlerge sezimtal: kún jylýy, ózen jáne muhıt sýy muzdy tómennen jýady, sondyqtan krıstaldar ózinen bu­ryn buzylady.

Mıkroskopııalyq baldyrlar men shamdar arasyndaǵy keńistikte ornalasqan basqa mıkroorganızmder máńgilik muzdyń buzylýyna úles qosady. Olar onyń túsin ózgertetin jáne kúndi tartatyn pıgmentterdi jáne muzdyń erýin kúsheıtetin arnaıy krıokonıt zatyn shyǵarady. Mundaı keýekti jáne turaqsyz muzdy «shirik» dep te ataıdy, sham muzy sonyń suryptarynyń biri bolady. Shirigen muzdyń qaýiptiligi mynada: syrtqy jaǵynan ol ádettegiden aıtarlyqtaı erekshe­lenbeıdi, tek kúńgirt túske ıe jáne adam nemese janýarlar úshin tuzaqqa aınalýy múmkin. Sham muzy – eń qaýiptisi.

Ol sý betine perpendıkýlıar baǵandar túrinde qalyptasady jáne shamdardyń qaptamasyna uqsaıdy. Sondyqtan da ol óz ataýyn osyǵan uqsaǵandyqtan alsa kerek. Ony «ıne muzy» dep te ataıdy. Eger topyraqtyń temperatýrasy 0°C-tan joǵary bolsa, al jer betindegi aýa temperatýrasy tómen bolǵan jaǵdaıda paıda bolady. Suıyq jerasty sýy jer betine kapıllıar arqyly kó­teriledi (kapıllıarlyq – tar qu­byrlardaǵy, keýekti denelerdegi suıyqtyq deńgeıiniń ózgerý qu­bylysy). Sodan qatyp, muz ıne­lerin quraıdy. Baıkal kólinde ıne muzy kerisinshe qalyptasady: ıneler tereń ósedi. Muz astyndaǵy sý betki qabyrshaǵynyń qalyń­dyǵyna baılanysty sýyq bolady, al kún muzdyń betin jo­ǵarydan qyzdyrady. Sýdyń baratyn jeri joq jáne ol kúnmen qyzdyrylǵan kezde mıllımetrden mıllımetrge deıin muzdy óristete erip, osy trıllıondaǵan ınelerdi qalyptastyrǵandaı tómen qaraı júre bastaıdy. Muz baǵandarynyń uzyndyǵy ádette birneshe santımetr. О́sý kezinde olar topyraqtyń usaq bólshekterin kóterýi nemese keri ıterýi múmkin. Kólbeý betterde ıne muzy topyraqtyń syrǵýyna yqpal etetin faktorǵa aınalýy  da ǵajap emes.

Mundaı muzdyń óz ataýlary da bar: «Aıaz baǵanalary», «Kammeıs» (nemis termıni «taraq muzy» degendi), «shımobashıra» (japon termıni muz baǵanalary) degendi bildiredi.  Al shved tilinde bul muzdy «pıpkrake» (pıp (tútik) jáne krake (álsiz, juqa) degen maǵynalardy beredi eken. Bul termındi 1907 jyly Genrık Gesselman engizgen. Muz erigen saıyn muz shamynyń paıda bolýy ýaqyt, temperatýra jáne erigen sý mólsherimen birtindep artady. Iаǵnı muz neǵurlym kóp erise, soǵurlym sham muzy kóbirek paıda bolady.

Osy jerde nelikten biz máń­gilik muz týraly aıta bastadyq degen suraqtyń qoıylýy da múmkin.  Rasynda mundaı muz­dar­­dyń ekologııa úshin jáne jalpy ǵalamsharymyz úshin ma­ńyzy qandaı? Qurlyqta paıda bolǵan jyljymaly tabıǵı muzdardy zertteıtin glıasıolog ǵalymdardyń baǵalaýy boıynsha, jer betinde mundaı muzdar kóbeıip keledi eken. Tabıǵattyń tap mundaı  «tańǵajaıyptary» Arktıkadaǵy qatty muzdyń ornyn basýy ábden múmkin desedi, biraq ony almastyra almaıdy. Birinshiden, ol jetkilikti myqty emes, sondyqtan materıktik muz­dy shirik muzǵa aýys­tyrý ınýıt­terdiń qozǵalysy men dástúrli ań aýlaýyna jáne ark­tıkalyq janýarlardyń kóshi-qonyna kedergi keltiredi. Ekin­shiden, keýekti qurylymy men kúńgirt túsine baılanysty ol muhıt sýyn qyzdyratyn kún sáýlesiniń ótýine múmkindik beredi. Ol óz kezeginde muzdy tómennen erite bastaıdy jáne odan ári klı­mattyq ózge­risterge ákeletin tuıyq sheńber shyǵady. Bul kezde olar shamaly jáne kórinbeıtin bolyp ketetin, akkýmýlıatıvti áserge ıe bolady. 2009 jylǵy zertteý­ler Alıas­kanyń soltústigindegi Bofort te­ńizindegi qatty muz­dyń kóp bóligi shirigen muzǵa aı­nalǵanyn kórsetti. 2015 jyly Grenlandııa muz qabatynyń kóp bóligi keýekti muz massıvi ekeni anyqtaldy jáne bul úderisti toqtatýǵa bola ma, joq pa belgisiz bolyp qalady.

Dıloram TAÝASAROVA,

«Uly dala eli» ortalyǵynyń qyzmetkeri