Aqyrǵy sóz aqıqaty

Omar Haııam

Shyǵys juldyzy, aqyn, matematık, astro­nom, ǵalym Omar Haıam­nyń ólimi týraly derek zamandasy ál-Baıhakı, sonymen birge bajasy, ımam Muhammed ál-Baǵdadıdiń keltirgen de­rekteri bo­ıynsha jetken. Bir kúni aqyn tisin tazalap ári Ibn-Sınanyń kitabyn oqyp otyrady. Kitaptyń áldebir mańyz­dy bóligine kelgende tis shuqyǵyshyn qos paraqtyń ortasyna qoıyp: «Izgi jandardy shaqyr, ósıet qaldyramyn», – deıdi. Sońyra namaz oqyp, qulshylyqtan soń ishý men jeýden tyıylady. Keshki kúnniń qyzyl shapaǵy shashyrap, taǵy bir qulshylyǵyn aıaqtaǵan soń, etbetinen sájde jasap:

«O, Rabbym, óziń bilesiń ǵoı, ǵumyr boıy múmkin­digimshe ózińdi tanýǵa talpyndym. Keshir meni, saǵan degen bilimim – bul meniń saǵan bastaǵan jolym edi..,  deıdi keýdesi kórikteı qaınap. Bul ańyz adamnyń sońǵy sózi bolatyn.

Lev Tolstoı

1910 jyly 28 qazan­da L.Tolstoı Iаsnaıa Po­lıa­­­nadan qupııa túrde boı ja­syrady. Qyzy Ta­tıana­nyń aıtýy bo­ıyn­­sha, ja­zýshynyń ke­týi­ne áıe­limen arasyn­da­ǵy kıkil­jiń sebep­shi bol­ǵan. Jol ús­tin­de ja­zý­shynyń ókpesi qa­by­nyp, tósek tartyp qala­dy. 31 qazannan bastaý alǵan sońǵy jeti kúnin Astapova nachalnıginiń úıinde ótkizedi. Dáriger men qalamger týystary birinen soń biri bólmege kelip ári jýrnalıster qaýymy ǵımaratty qoryp alaı-dúleı bolady. 1 qarasha kúni jazýshy qyzyna: «Aqıqat tek Qudaı ǵana. Onyń jaratylysy – adam, ýaqyt jáne keńistik» dep til qatady. Aqyrǵy kúnderi ártúrli sóz aıtyp, sandyraqtaı bastaıdy. Qyzy Aleksandraǵa aıtqan sózinde: «Izdeý, barlyq ýaqytta izdeý...» dese, Chertkovqa: «Mine, sabazym, bári bitti... Sheshe, ókpelemeńiz... Bári qarapaıym ári jaqsy...» – deıdi júıesiz. Sonymen qatar sońǵy sóziniń birinde: «Lev Tolstoıdan basqa jer betinde qanshama adamdar bar, al sizder tek bir ǵana Levke qaraısyzdar»...– deıdi. Talqany taýsylar tusta uly Sergeıdi shaqyryp: «Sereja, men aqıqatty súıemin! Aqıqatty qatty jaqsy kóremin!», – deıdi jan sala. Bul alyp jazýshynyń aqyrǵy tynysy bolatyn. Tolstoı jetinshi qarasha kúni tańerteń ajal qushyp, Iаsnaıa Polıanaǵa jerlenedi. Reseıde tuńǵysh ret uly tulǵanyń jerleýi dinı rásimsiz ótedi.

Rıýnesko Akýtagava

Rıýnesko Akýtagava – japon prozasyn jańa álemdik bıikke shyǵarǵan sırektiń biri. Jazýshy «Kıeli adam» áńgimesinde aq adal qııalyna sengen adamnyń múmkin emesti de múmkin eter qudiretin beıneleıdi. Alaıda ne­bári otyz jasynda qalam­gerdi óz-ózin óltirý jaıly tunjyr oılar shyrmaýyna alady. 1927 jyly «Na­qurystyń ómiri» atty avtobıografııalyq essesinde: «Adam ómiri Bodlerdiń bir tarmaǵyna da turmaıdy... – dep jazady. Ármen qaraı: «men ólim jaıly armandamaımyn, biraq ómir súrý jalyqtyrady...», – dep oıyn jalǵaıdy. Jıyrmasynshy shilde kúni Akýtagava «Naqurystyń ómiri» eńbeginiń qoljazbasyn stýdent shaǵynan tanys dosy, jazýshy Kýme Masaoǵa joldaıdy. Araǵa tórt kún salyp uıyq­tatatyn dáriniń ólimge aparar dozasyn qoldanady. So­laısha nebári otyz bes jasynda keýdeden kókala úırek jany ushyp, baqı dúnıemen qosh aıtysady. Masaonyń mekenjaıyna shyǵarmasynyń qoljazbasymen birge «Eski dosyma hat» atty aqyrǵy sózin qaldyrǵan edi: «Men ózgelerge qaraǵanda kóbirek súıe aldym, túsine aldym. Basymnan keshken qanshama qaıǵy-muńdy aıtpa­ǵanda, munyń ózi janyma demeý... Uǵyńdar, ómir –  ólimge bastaıtyn soǵys...».

Iá, ólim aqıqaty – ashy, aıaýsyz. Onda adamnyń boıa­masyz bolmysy, jıǵan qazynasy kórinedi. Ajal aldynda áıeline «qaıyrly tún» tilep, bólmesinde atylyp ólgen Hemıngýeı ǵumyry, aqyn Aleksandr Bloktyń jan tapsyrar tusta «men óte sharshadym...» degeni oı qozǵarlyq. Fransýz jazýshysy Anatol Frans aqyrǵy deminde «Sheshe!» dep eljiregen eken. Al ataqty Blez Paskal «Meni tastamashy, Táńirim» dep Qudaıdan medet kútipti. Sirá, ólim – eń dana ustaz. Onsyz ómirdiń máni ashylmas edi.