Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Bir alqaptaǵy bıdaı bes túrli
О́ńir dıqandary bıyl 5,4 mıllıon gektar alqapqa dándi daqyldar tuqymyn sińirmek. О́tken jylmen salystyrǵanda, egistik kólemi 4,8 myń gektarǵa qysqarǵan. Maıly daqyldardyń egistik kólemi 196,8 myń gektarǵa jetkizilmek. Mal azyǵy 340 myń gektar alqapta ósirilmek. Sondaı-aq kartop, kókónis ósirý de josparlanǵan. Búginde eń basty másele – tuqym tapshylyǵy. Arqany keńge salatyn ýaqyt ta tapshy. Jylda osy ýaqytta úlkendi-kishili sharýashylyqtar tehnıkasyn saılap, tuqymyn qamdap, bar sharýany tap-tuınaqtaı etip qoıatyn.
Tuqym tapshylyǵynyń neden týyndaǵany belgili. Byltyrǵy aýa raıy dıqandar úshin múldem qolaısyz boldy. Erte kóktemnen bastap jaz ortasy aýǵansha aspannan nár tambady. Egin kóterilip, kóktemeı qaldy. Esesine kúz boıy jaýynnan kóz ashpadyq. Ne nárse kóp bolsa, sol zııan. Jaz boıy jaýynǵa zárý bolǵan dıqandar kúzgi nóserden kóreshekti kórdi. Aqyrynda egin pispeı, piskeni sapalyq deńgeıge kóterilmeı japa shektirdi. Zordyń kúshimen jınaǵan astyq baǵasy da kóńil kónshitpedi. Sebebi, qambaǵa jınalǵan azdy-kópti astyqtyń deni besinshi surypty, mal azyǵyna jaraıtyn ǵana deńgeıde edi.
Búginde óńirdegi sharýashylyqtarǵa 536,8 myń tonna tuqym qajet bolsa, qazir 435,6 myń tonna tuqym bar. Iаǵnı, 81 paıyzy ǵana. Onyń ózi kúmándi. Túsinikti bolýy úshin taratyp aıta ketelik, kádimgi tuqym sharýashylyqtarynda bary 20 myń tonnaǵa jýyq. Al «Azyq-túlik korporasııasy» UK» AQ-nyń qoımalarynda 233 myń tonna shamasynda.
– Korporasııa qambasynda astyqtyń bary ras, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qaraózek» seriktestiginiń basshysy Nartaı Ysqaqov, – Biraq ol qandaı tuqym bolady? Kúzdiń kúni korporasııaǵa tuqym emes, astyq tapsyrdyq. О́zim sharýashylyǵymda bıdaıdyń bes surpyn egemin. Onyń ishinde erte pisetini bar, kesh pisetini bar. Sabaǵynyń jýany, jińishkesi, qysqasy, bıigi degen tárizdi, ártúrli bıdaı. Jalǵyz men ǵana emes, barlyq sharýashylyqtyń tapsyrǵan bıdaıy osyndaı. Endi osy bıdaıdy tuqym qylyp eksek, bir alqaptaǵy bıdaı bes túrli bolyp ósedi. Bireýi erte, bireýi kesh pisedi. Aınalyp kelgende, áıteýir egin egip jatyrmyz dep, ózimizdi ózimiz aldaǵan sııaqty bolyp shyqpaı ma?
«Bıdaı baǵasyn boljaı almaısyń»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde «Aýyl sharýashylyǵynyń damýyn tejep turǵan kedergilerdi bárimiz bilemiz. Basty túıtkil – jyldar boıy qajetti qarjynyń jetkilikti bólinbeýi. Investısııanyń tapshylyǵy tehnıkanyń tozýyna, eginniń bitik jáne eńbektiń ónimdi bolmaýyna ákep soqtyrady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjyny barynsha, tipti múmkindik bolsa, eki ese arttyrý qajet. Oǵan bıýdjetten ǵana emes, basqa da qarjy kózderinen, sonyń ishinde ekinshi deńgeıdegi bankterden qarajat tartqan jón» degen bolatyn. Prezıdent aýyl sharýashylyǵyndaǵy túıtkildi tap basyp aıtyp otyr. Jaqsy aýdanyndaǵy «Sarjan» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qaırat Keńesovtyń ýáji de osy sarynda.
«Oblysta da bólinip jatqan sýbsıdııanyń jaıyn ózimiz alyp kórmesek te, jaqsy bilemiz. Sońǵy bes-alty jylda ne egin sharýashylyǵyna, ne mal sharýashylyǵyna bir tıyn sýbsıdııa ala almaı otyrmyz. 687 gektar egistik alqabym bar. Jyl saıyn bıdaı, arpa egemin. О́tken jyly aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan tuqym jınaı almadyq. Qazir Qostanaı oblysynyń tuqym sharýashylyqtarymen kelisim jasap jatyrmyz. Bir táýiri, azyn-aýlaq malymyz bar. Byltyrǵy nesıeden malymyzdy satyp qutyldyq. Eki salanyń birin alǵa jyljytsaq, ekinshisi keri ketedi. Qaryz bolǵan jaman ǵoı, óz tóli esebinen ósirip otyrǵan malymyzdy satýdan basqa laj joq», deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Qaırat Eńsebaıuly.
Sýbsıdııa tımegennen keıin jer óńdeýge de kesirin tıgizedi. Bul arada aıta ketetin bir jaı – jer qunary. Ýaqtyly agrotehnıkalyq sharalardy tyńǵylyqty ótkizip, jerdiń qunaryn saqtamaı taǵy bolmaıdy. Alaıda qarjynyń jetimsizdiginen usaq sharýashylyqtar úshin mundaı mándegi is ońaılyqpen júzege aspaıdy. Kúsh jetimsiz, qarjy tapshy.
Keıbir sharýashylyq basshylary kóktemgi dala jumystaryna bólinetin qarjynyń kesheýildeýine alańdaýly. Qoldarynda qarjysy bolmaǵannan keıin qajetti tuqymdy da ala almaı otyr.
– Mine, kóktem de kelip qaldy, – deıdi seriktestik basshysy Nartaı Ysqaqov, – Tuqym baǵasy ártúrli. Sapalysy árıne, qymbat. Sharýashylyq basshylary aldaǵy jumysyn josparlaı almaı otyr. Negizi egin sharýashylyǵy eshbir josparlaýǵa bolmaıtyn sala ǵoı, qazir qyrýar qarjy jumsaǵanyńmen kúzde bıdaı baǵasynyń qanshalyqty bolatynyn eshkim de boljap aıta almaıdy. Máselen, qurylysshylar ózderi qurylys jumysyn júrgizip jatqan aýmaqta ár sharshy metrdiń baǵasyn biledi emes pe, osyǵan oraı jumysty aıaqtaǵan soń tabysyn da boljaı alady. Al, bizdiń jumystyń táýekeli kóp.
Tozǵan tehnıka da tekserilse...
Keńeıtilgen otyrys barysynda Qasym-Jomart Toqaev aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn ýaqtyly jańartyp turýǵa da nazar aýdarǵan bolatyn. Barlyq jerde birdeı oryn alyp otyrmasa da, ishinara qysqa jiptiń kúrmeýge kelmeıtin kórinisi áli de bar. Otyrysta Prezıdent «Kóktemgi egis naýqanyna jáne kúzgi jıyn-teringe jeńildikpen beriletin nesıeni 1,5 trıllıon teńgege deıin arttyrý kerek. Al ınvestısııalyq jobalarǵa bólinetin jeńildetilgen nesıeni 800 mıllıard teńgege jetkizý qajet. Jeńildikpen lızıng berýge jyl saıyn keminde 450 mıllıard teńge bólinýge tıis. Sonda ár jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 10 paıyzy jańaryp otyrady. Bul sharalar aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin 2 ese arttyrýǵa jol ashady», degen bolatyn.
– О́te oryndy sóz, – deıdi agronom Baýyrjan Moldaǵalıev, – Qazir usaq sharýashylyqtarda keshegi keńes zamanynda paıdalanylǵan tehnıkalar júr. Gektar berekesin arttyrýǵa kóne tehnıkanyń kesirin tıgizip jatqandyǵyn kózimizben kórip júrmiz. Buryn «Nıva», «Enıseı» kombaındaryn úsh-tórt maýsymǵa ǵana paıdalanatyn, K-700 traktory da jeti-segiz jyldan keıin aýystyrylyp otyrylatyn. Biz otyz jyl boıy ókpesi óshken, qur qańqasy qalǵan, ózin-ózi ázer súıreıtin kóne tehnıkaǵa ıek artyp kelemiz. Máselen, tuqym sebetin agregat ábden eskirgen. Bir sheti tuqymdy segiz-toǵyz santımetrge sińirse, maıysqan ekinshi sheti eki-úsh santımetrge ǵana sińiredi. Nátıjesinde, dán birkelki bolyp kóktep shyqpaıdy. Topyraqqa sińirilgen dánniń boıynda óngishtik kúshi degen uǵym bar. Tym tereńge túsken tuqym topyraqty tesip ótip, kóktep shyǵýǵa qýaty jete me, joq pa? Al ekinshi jaǵy erte shyǵady. Mine, osylaısha ala-qula egilgendikten, gektar berekesi oıdaǵydaı bolmaıdy. Onyń ústine eginshilik mádenıetin saqtaýǵa, tehnologııa tártibin oıdaǵydaı atqarýǵa múmkindik tapshy. Kóneniń aty kóne, dál kerek qýatynda synyp qalýy ábden múmkin. Dıqandar arasynda «kóktemniń bir kúni jylǵa azyq» degen qanatty sóz bar. Eger naýqan kezinde bir tehnıka isten shyqsa, bir táýlikte elý-alpys gektar jeriń egilmeı qalady. Ýaqytynda otyrǵyzylmaǵandyqtan, ónim kólemi de azaıa túsedi. Qazirgi kúni kónetoz kólikke aıyp salynady degen áńgime aıtylyp júr ǵoı. Ol qalanyń ishindegisi, al qyrdaǵy egistik alqapta tozǵan tehnıka ıt-yrǵyn. Olardan ekologııaǵa qanshalyqty zııan kelip jatqandyǵyn kim eseptep jatyr? Aýany lastaǵan qara tútini, topyraqqa tógilgen maıy qyp-qyzyl zııan emes pe? Erterekte dıqandar óz tanabyn ǵana emes, kórshi tanaptyń da ýaqytynda óńdelip, aram shópten ada bolýyn qadaǵalaıtyn.
Dala syryn kókiregine quıǵan agronomnyń aıtýy yp-ras. Zamanynda aty ańyzǵa aınalǵan dańǵaıyr dıqan, Sosıalıstik Eńbek Eri Turlybek Ábilpeıisovtiń bastamasymen «Kórshi tanabyń – óz tanabyń» atty bastama kóterilip edi. Bálkim, jańadan eshteńe oılap tabýdyń da qajeti joq shyǵar. Burynnan bar, tıimdiligine kózimiz ábden jetken dúnıelerdi qaıta jańǵyrtsaq jetip jatqan syńaıly.
Qaǵazdaǵy kórsetkish tyǵyryqtan shyǵara ma?
Al tikeleı taqyryptyń ózine oralsaq, tuqym máselesi óte ótkir kúıinde. Bar degenimizdiń ózi «Qaraózek» seriktestiginiń basshysy aıtqandaı, áldeneshe suryp, mıpalaý bolyp aralasyp ketken astyq. Qasqaldaqtyń qanyndaı qat bolǵan soń baǵasy da óse túsken. Qaırat Keńesovtiń aıtýynsha, qazir jaqsy tuqymnyń bir tonnasy 200 myń teńgeniń shamasynda eken.
Keıbir sharýashylyq basshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, tuqym sharýashylyqtary sapaly tuqymdy alys-jaqyn shetelden satyp alǵannan keıin óz sharýashylyqtarynda ósirip, úsh-tórt maýsym paıdalanady. Tuqymnyń óngishtik qýaty degen bar. Úsh-tórt ret egilgennen keıin árıne, álgi qýat solǵyn tartady. Máselen, 100 tonna tuqym ákelse, egip, 200 tonnaǵa jetkizedi. Kelesi jyly 400 tonna. Sodan keıin baryp qana satady. Bul ýaqyttyń ishinde tuqymnyń óngishtik qýaty azaıady. Gektar berekesiniń tómendeýiniń bir sebebi osy tárizdi.
Dál qazir sharýashylyq basshylary tuqym tapshylyǵynan zardap shekpesek ıgi edi dep alańdaýly. Qaǵazda qatyp turǵan kórsetkishke sensek, tyǵyryqtan shyǵar sál de bolsa qor bar tárizdi. Biraq onyń jaıy joǵarydaǵydaı. Memleket tarapynan kórsetilgen qyrýar kómek, kóp qarjynyń qaıtarymy bolýy úshin aldymen osy másele ońynan sheshilse deısiń.
Aqmola oblysy
