Saıat aǵanyń saǵynyshy

Biraq men kútken jańalyq kórshi kýpe­de bolyp shyqty. Onda Qulager aqyn Ilııastyń bel balasy Saıat ta kele jatyr eken. Tez tanystyq. Ol – Qazaq SSR Ǵylym akademııasy Taý-ken isteri ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty.

– Kentaýǵa kelisimshart jasasýǵa bara jatyrmyz, – dep ol serigin, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Ábý О́tenııazovty tanystyrdy.

...Saıattyń anasy Bátıma Tórebaeva – jańaqorǵandyq. 1943 jyly ókpe aýrýynan qaıtys bolǵan, mamandyǵy pedagog bolatyn.

– Ol týraly negizgi áńgimeni mamam Aısha Sıqymbaeva aıtyp berdi, – dedi Saıat aǵa. – Men onda balamyn. 1930 jyly týǵanmyn. Aısha meni ósirgen soń «mama» dep ketkenmin. Jasy qazir seksende. Qazaq maıdandyq gazetterinde mashınıstka bolǵan. Belgili jazýshy Ǵabdoldyń inisi Bısenǵalı Slanov, Juban Moldaǵalıev, Saǵynǵalı Seıitov, Qurmanǵalı Uıabaev bizdiń, ıaǵnı Aıshekeńniń úıine jıi keletin. Áke-sheshem Ilııas Jansúgirov pen Bátıma Tórebaeva 1929 jyly qosylyp, eki perzentti boldy. Biri – men, ekinshisi erterek qaıtys bolǵan qaryndasym Saıra. Ekeýi 1932 jyly ajyrasqan. Onyń birqatar sebebi bar.

Bátıma Tórebaeva Máskeýde oqýda júrgende Ilııas pen Taldyqorǵannyń Qapal aýdanynan tanys Súleev Biláldiń áıeli Fatıma Ǵabıtova arasynda syı­las­tyq paıda bolyp, ekeýi qosylady. Bilál Súleev áıeli Fatımadan – Farıda, Jánibek (soǵysta qaza tapty), Azat esimdi perzentter kórgen. Al Ilııas Fatımadan 1933 jyly Úmit, 1935 jyly Ilfa (Ilııas Fatımadan qurastyrylǵan esim) esimdi eki qyz, 1937 jyly Bolat atty ul súıdi.

Úmit Jansúgirova – dáriger. Abdolla Qarsaqbaevtyń áıeli edi. Ekeýiniń dám-tuzdary jaraspapty. Úmittiń ekinshi kúıeýi Aqpanbetov Sardarbek – fotograf. Nurlan degen alpınıst uly qapııada qaıtys boldy. Sultanǵazına Jannaǵa úılengen edi, artynda bir qyzy qaldy.

Ilfa Jansúgirova – Sanjar Jandosovtyń áıeli. Ajar, Janar, Fatıma, Dınara esimdi tórt qyzy bar.

Bolat Ilııasuly Ǵabıtov – Jansú­gi­rov kıno salasynda istegen, qazir tvor­chest­volyq qyzmette. Birinshi áıelinen Jámıla esimdi qyzy bar. Ekinshi áıeli Qarlyǵash Qańtarbaevadan Láılá, Úmil (Úmit–Ilııas) deıtin qyzdary bar.

Jansúgirov otbasy

Bul uzaq sonar tarıhty Aısha apaı maıda tilmen túsindirip, sebebin ashyp, aıtyp beredi. Sýret, dokýmentterdi de sol úıden izdeýge bolady, – dep Saıat aǵa oıǵa shomdy. Balalyǵyn saǵynǵandaı dalaǵa qarady. Poıyz zyrlap keledi. Men Ilııastyń kezinde Qyzylordaǵa barǵanyn, sonda osy jolmen júrgenin oıladym. Júregim aýyryp ketti. Saıat ta, men de aqyndy jamanatqa qımaı, týra keshe qoshtasqandaı tomsyra­ıyp biraz otyrdyq (Aısha apaımen jolyǵýdy taǵdyr maǵan qımapty. Kóp ótpeı ol kisi qaıtys bolyp ketti). Saıat aǵa Túrkistannan túsetin edi. Odan ári Kentaý barmaq. Sol másele áńgimeni órbitýge de sebepshi boldy.

–Túrkistanda anamnyń Sádýaqas Ospanov degen aǵasy aýpartkom hatshysy bolyp istegen. Tashkenttegi birinshi detdom dırektory bolǵan. Úsh balasy bar edi. Turǵyt (Ospanov) dırıjer edi, qaıtys bolyp ketti. Al Turan Máskeýdegi Svetmetti bitirgen ınjener. Nurashy aýrýshańdaý, Bolat ınstıtýtyn bitirdi.

Anam 1932-1935 jyldary Túrkis­tanda baspahanada istegen. 1935 jyly jaqsy án salatyndyqtan Almatyǵa da shaqyrtyp, Kúláshpen birge án de salyp kórgen eken. Qaladaǵy tórtinshi meımanhanaǵa kelgenbiz, men bes jastamyn. Sonda ákem Ilııas kelip meni joǵary kótergeni, súıgeni jadymda emis-emis bar.

Sheshem 1935-jyly Ibadı Táýkelov­pen qosyldy. Sóıtip, Semeıdegi Abraly aýdanyna ketedi. Aıshanyń kúıeýi Orynáli Sıqymbaev onda hatshy bolyp isteıtin. Sol kisi shaqyrtyp aldy. О́geı ákem oqý isiniń meńgerýshisi, anam muǵalim bolyp istegen. Saıda (Taýkelova) degen qaryndasym sonda dúnıege kelgen.(Saıdanyń kúıeýi Júnis Bektepov jýrnalıst, qyzylordalyq, SSRO Joǵarǵy Sovetiniń qazaq tobynda aýdar­mashy. Máskeýde turady. Úsh balasy bar. Aqyljan, Aıjan, Baqyt. Baqyt «Kazahstanskaıa pravdanyń» Qyzylordadaǵy menshikti tilshisi bolyp isteıdi).

1937 jyl ógeı ákem Ibadı Táýkelov Almatyǵa kóship kelip, úı alyp jaıǵasty. Qamaýǵa alý ile-shala bastalyp Ilııas ta, Orynáli de, Táýkelov te ustalyp ketti…

Dalabaı Eshpanov degen kisiniń Shara degen 1926 jyly týylǵan qyzy, Saıda úsheýmiz Aısha apanyń qaramaǵynda qala berdik. Soǵys bastalǵanda Aısha apaı maıdanǵa ketti. Anam 1943 jyly qaıtys boldy. Shara, Saıda jáne men Dzerjınskıı kóshesindegi 38-úıde turdyq. Uzynaǵashtan ba, Qordaıdan ba Kúlshat esimdi ujymshar predsedateliniń qamqor bolyp kep júretini, keıde jazǵy demalysta sol aýylǵa baratynymyz esimde. 1945 jyly Aısha apaı soǵystan keldi. Biz ol kezde 25-mektepte oqıtynbyz.

1948 jyldan bastap ákemniń týys­tary bizdi izdeı bastady. Munyń túp negizinde Ilııasqa degen qur­metpen qosa, erteń kelip ulyn surasa qaıtemiz degendeı sharasyzdyq ta bar edi. Ustal­ǵan kezden kóp uzatpaı aqyndy atyp tastaǵany ol kezde málim emes-ti. Ilııaspen atalas Talap Sul­tan­bekovtiń sheshesi Dámesh apaı Aıshaǵa jolyǵady. Talappen tanystyrdy. Aıshekeń «Ilııas­tyń balasy jigit boldy» degendeı maq­­tanysh sezimimen tanystyryp, ekeýi­niń maǵan kózderi jasaýrap qaraǵany esimde.

Dırıjer Turǵyt Ospanov meni Radıokomıtettiń qazaq aspaptary orkestrine oqýshy etip jazdyryp, dombyra tartqyzatyn, Nurǵısa aǵa da bizdi úıretýshi edi. Ol kisi meni áli oqýshym deıdi. Týystar sony da biledi eken.

Taǵy birde úıge eńgezerdeı qara kisi keldi. Ol Ilekeńniń nemere týysy Bolat Eshmuhambetuly Táshenov bolyp shyqty. Ol kisi maǵan kóp járdem berdi. Onyń aıtýynsha, Taý-ken akademııasynda oqyp ınjener bolyp shyǵýyna Ilekeń járdemdesken eken. (Bolat aǵa D.Qonaevpen birge oqyǵan).

Jasym on segizde. Aıshakeńnen ruqsat alyp Bolat meni qonaqúıge ertip keldi. Ondaǵy áńgimeden:

– Papań meni oqytty. Qaryz­darmyn. Endi seni oqytýym kerek. Men aǵańmyn – dep aıtqany esimde qalypty.

Sóıtip, men sol kisiniń yqpalymen 1949 jyly mektepti bitirgen soń Máskeýdegi Túrli tústi metaldar men altyn ınstıtýtyna oqýǵa tústim. Sony bitirgeli osy salada jumys istep kelemin. Áıelim Farıda Bartýsheva, mamandyǵy – mıkrobıolog. Ǵylym akademııasynda isteıdi. Jamal, Rezeda degen eki qyzymyz bar. Jamal Vasıch degen ıýgoslav jigitimen qosylǵan. Ilııas (Ilıýsha) degen nemeremiz bar. Alekseı Ivanovıch Vasıch – teatrda jaryqtandyrýshy bolyp isteıdi. Al Rezedamyz – Máskeýde aspırantýrada oqıdy.

Anyqtaı túsetin bir-eki jaı mynaý. Taldyqorǵan oblysynda Ilııas mýzeıi bar. Mýzeı dırektory jas qyz (aty esimde joq) qaı jyly kelip kóp derekti bilip, kóp máseleni anyqtap mamam, papam jáne 3-4 jastaǵy men úsheýmizdiń birge túsken sýretimizdi alyp ketken bolatyn. Mamam ondaǵy papamdy qıyp tastaǵan...

...Tereze syrtynda Túrkistan jeri sozylyp jatyr. Ol bastalǵaly qashan. Mine, Túrkistan jerine de jettik. Saıat aǵa joldastarymen poıyzdan tústi. Men ári ketemin. Ekeýmizde de qımastyq oıanǵandaı. Aıyryq jolǵa túskenmen biz qosylyp tur edik. Bizdi qosqan aqyn rýhy bolatyn. Qaıran Ilııas!

Saıat aǵa túsip qaldy. Men jalǵyz otyryp, dóńgelengen dalaǵa qarap oıǵa battym.

* * *

Endi myna bir jaǵdaıdy aıtaıyq. Ońtústiktegi Jetisaı aýdanyna qarasty «Krasnaıa zvezda» keńsharynyń dırektory Sapar Jashtaev bir áńgime ústinde, Ilııastyń kúıeý balasy Sanjar Jandosov Jansúgir aqsaqaldyń Maqtaaralda qaıtys bolǵanyn aıtyp, onyń qabirin tabýǵa múmkindik bar-joǵyn surastyryp edi, degen-di. Ilııas 1931 jyly atalǵan aýdanǵa kelip ketken. «Araı» jýrna­lynyń №6 (89) sanynda jazýshy Serik Janábilov «Otyz ekinshi jyldyń kókek aıynda Jansúgir Tashkentten ári soltústik batystaǵy Myrzashólde, Maqtaaral jerinde turatyn nemere inisi Qusaıyndy izdep bardy. Artynda qalǵan atamekeni Aqsýdy asharshylyq jaılady. Torǵaıdaı tozǵan el jan saýǵalap jan-jaqqa ketip jatty» dep jazady «Zaýal» áńgimesinde. Osy áńgimeniń aıaǵyna taman «Ata, ata, Ilııasyń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy bolypty. Búgingi gazetke shyǵypty» degen sóılem bar. Osyǵan oraı aıtar eki-úsh aýyz pikir bar edi. Ilııas 1931 jyly óleń jaz­ǵan dedik. Men bólimshe turǵyndary arasynan Ilııasty kórgenderdi izdep, jo­lyq­tym. Ilııas budan buryn da, keıin de Myrzashólge kelmegen. Onyń 1931 jyly, ııa dál osy kezde kelýine ne sebep boldy?

– Ilııastyń ákesi Maqtaaralda kómilgen degen sóz bar. Ákesin izdegen shyǵar Ilııas, – deıdi Saǵyntaı О́skenbaev. Ákem О́skenbaı Jumataev 1929 jyly «Jańa turmysta» brıgadır, 1936 jyly «Qyzylabadta» predsedatel bolǵan. 1942 jyly maıdanǵa attanyp, Stalıngradta habarsyz ketti. «Qara qaǵazdyń bárin aıta berýge shydamaı soǵysqa ketti» deıtin Dánekúl anamyz. Qoıdy myńǵyrtqan, jylqy-túıeni kóbeıtken ujymshar predsedateli ákemniń Balǵyn, Maral degen eki aty bolǵan. «Qyzylabad» yǵy-jyǵy, el kóp-ti. Ol keshege deıin alty kóshe edi. Músáli Izbasarov ákem ketken soń ujymsharǵa bastyq bolǵan. Sol «Qyzylabad» jylqysy – Qyzylqum óńirinde báıge bermegen. Ujymsharda jylqynyń esebi joq-ty. Motor, Safýannyń Sarqasqasy, Balǵyn, Maral degen attar – sýret edi, keremet júırik. Sabyr qaraqasqa, Bozqoıan, Kúmisquıryq, Altynjal, Jyzaq qaraqasqa, Kúıiksan sııaqty attardy ákem áńgimelep, Ilııas qyzyǵa tyńdapty, suraı túsip, jazyp alyp otyrypty. Atty (minip júrgen) tusap qoıyp, eki ujymshar («Jańa turmys» pen «Qyzylabad») arasyndaǵy jońysh­qa­lyqta otyryp áńgimelesipti. Bul ómir­di qoısańyzshy, aqalteke – don tuqy­my­men aralas, qaqpan bel, eshki bas dáý at edi Balǵyn. Ol Maraldyń balasy bolatyn. Keıinirek, qartaıǵanda dáp sol atalǵan jońyshqalyqta jas aıǵyr keńirdeginen tistep, qansyrap óldi…

Ilııastyń ákesin izdep barǵanyn aýyl adamdarynyń basqa áńgimeleri de dáleldegendeı. Demek Jansúgir aqsaqal 1931 jylǵy Ilııastyń barýynan buryn sol jaqta (Myrzashólde) bolǵan. Eldiń aıtýynda, Ilııas ákesine tirileı jolyqpaǵan. Qabirin tapqan-tappaǵany belgisiz. Ekinshi pikir mynadaı. 1926 jyly qurylǵan KazAPP 1932 jyly taratylyp, sol jyly Ilııas Qazaqstan Jazýshylar odaǵy uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy bolady. Sóıtip, 1934 jylǵy Keńes Jazýshylarynyń I sezine deıin isteıdi. Ilııastyń I sezge qatysqany, M.Gorkıımen sýretke túskeni, áńgime­les­keni, kınolentaǵa túskeni málim. Sonda jazýshy S.Janá­bilov áńgimesinde keıip­kerine Jansúgirden súıinshi suratyp otyrǵan tusta, Ilııastyń jazýshylardyń tóraǵasy bolǵany gazetke shyqty degende, ıaǵnı 1932 jyly Jansúgir marqum qaıtys bolyp ketken-di. О́ıtkeni 1931 jyly «Jańa turmysqa» kelip, óleń jazǵan Ilııas ákesine tiri­leı jolyǵa almady dedik… Súıinshi suraý artyq, jańsaq derek. Biraq sony derekti – Jansúgirdiń de, Ilııastyń da Myrzashólge qatysty deregin paıdalana otyryp, derekti kórkem áńgime jazǵan, ony qobyzshy Molyqbaı taǵdyrymen baılanystyra baıandaǵan talantty jazýshy C.Janábilovke alǵystan basqa aıtarymyz joq, árıne.

Bir qýanyshtysy, izdenimpaz ǵa­lym professor Temirbek Qojakeev «Juldyz» jýrnalyndaǵy (№2, 1990 jyl) «Jýrnalıst Jansúgirov» degen zertteý maqalasynda mynandaı tyń derek keltiredi. «Ilııas jergilikti gazetterge qamqorlyq jasap, onyń qyzmetkerlerin gazet isine úıretýden de jalyqpaǵan. Osyǵan bir dálel: 1931 jyldyń kókteminde ol Ońtústikke komandırovkaǵa barady. Bul kezde Maqtaaral aýdany jańadan uıymdasyp, onda orys jáne qazaq tilderinde gazet shyǵarýǵa uıǵarylǵan eken. «Golos hlopkovıka» gazeti shyǵa bastapty da, qazaq tilinde gazet shyǵaratyn adam tabylmaı otyr eken. Ilııas birer jasty gazet jumysymen tanystyryp, alǵashqy nómirdi shyǵarysyp keteıin» deıdi.

Sóıtip, ol «Maqtashylar úni» gazetiniń tuńǵysh nómirin óz basshy­ly­ǵymen jaryqqa keltirdi. Onyń bas maqalasyn da ózi jazady. Jas jýrnalısterge gazet qyzmetiniń syrlaryn túsindiredi. Ustaz aǵanyń kómegimen sol gazettiń tuńǵysh redaktory bolǵan Ádilbaı Omarov keıin belgili jýrnalıst retinde tanyldy». (Muhtar Áýezovtiń ońtústikke saparynda serik bolǵan da osy Ádilbaı Omarov). Aqynnyń Myrzashólge saparyna qosymsha derek bolǵan, bul pikirge qosylmasqa áddimiz joq.

…1937 jylǵy stalındik repressııa halyqtyń arasynda qorqynysh, úreı týǵyzdy. Qorqý, úrký júrgen jerde qııanat ta júredi eken. Osy qorqýdyń saldarynan talaı adamdar óziniń ne istep, ne qoıǵanyn bilmeı de qaldy. «Qazaq ádebıetinde» (1989 jyl 10 aqpan) professor Qudaıbergen Jubanov týraly maqala shyqty. Avtory – Ámirhan Meńdeke. Ulttyq mádenıetimizdiń úlken janashyry Q.Jubanov 1935 jyly 14 qańtarda «Lenınshi jas» gazetinde «Iz – jas kúsh» degen maqala jarııalap, bir top jastan zor úmit kútetinin aıta kelip, sonyń ishinde Esmaǵambet Ysmaıylulyn erekshe bólip ataıdy. Eki jyldan soń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 30 qyrkúıektegi sanynda osy E.Ysmaıylov Q.Jubanov týraly «Grammatıkadaǵy anarhııa týraly» degen kólemdi maqalasyn jarııalady. Sonda «Jubanov grammatıkasynda… eki mysaldyń biri I.Jansúgirovtiń óleńderi men sózderi ekendigin jáne aıtpaýǵa bolmaıdy. Bul grammatıka qazaq tiliniń mektepte oqylýǵa tıisti oqý kitaby emes, osy kúngi qoldanyp otyrǵan emlemizge, úkimet qaýlysyna qaıshy jazylǵan óte zııandy kitap…» deıdi avtor. Osylar­dy biletin ǵalym R.Syzdyqova «Intellı­gensııamyzdyń tarıhy – qoǵamdyq oı-sanamyzdyń tarıhy. Bizde ulttyq ıntellıgensııamyzdyń tamasha ókilderi týraly, olardyń taǵdyr-talaıy týraly arnaýly zertteýler óte az. Bizdińshe, osyǵan kóńil bólý kerek. Zertteý kerek» dese, bul pikirge qosylmaı bolmaıdy.

Sózimizdi taǵy da «Almaty aqshamy» gazetinde jarııalanǵan maqalasynda oıymyzdaǵyny dóp basyp, ortaq pikirimizdi bildirgen T.Qojakeevtiń usynysymen aıaqtaǵymyz keledi. «Kóp azamattarymyzdy qostap, úshtep, toptap bir jerge aparyp atqany, kómgeni daýsyz. Sol sumdyqty, sol buıryqty oryndaǵandardyń kózi tirileri bol­maýy múmkin emes. Solardy kón­di­rip, ardagerlerimizdiń jatqan jerin kórset, kúnáńdi jý deý kerek. Beı­kúná jandar qulaǵan jerden habar berer dokýmentter de tabylar. Áıteýir jazyqsyz jan tapsyrǵan sol boz­daq­tardyń súıegin taýyp, Kóktóbe sııaq­ty aıtýly jerlerge arýlap qaıta qo­ıyp basyna eńseli eskertkishter orna­tý – paryz». О́te durys aıtylǵan bul sóz Ilııas Jansúgirovke de ábden qatysty.

Myltyqbaı Erimbetov,

aqyn, Halyqaralyq

«Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty