«Adamnyń oıy uzyn, ǵumyry qysqa, qysqalyqta jazyldy úshbý qıssa» degen Shahmaran jyrynda. Adamdy salmaqsyzdyqtan qutqaryp, boıyna mán darytatyn alyp kúsh – ulttyq ımmýnıtet. Al ulttyq ımmýnıtettiń qaınar kózi – ertegiler, jyr-dastandar, folklor, tushymdy mádenıet úlgileri...
Kenesary hannan keıingi ult-azattyq kóterilis júgi qalam ıelerine kóshipti. Shoqan, Ybyraı, Abaı bastaǵan salqar kósh ulttyq bıikke shyǵyp, rýhanı balalar jaratypty. Kúshi men sany ózi turǵylas kórshilerden kem emes, biraq ǵylymy kem halyqtyń keýdesine shyraq jaǵyp, kemeldikke súırepti.
«Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi-aý murtyń.
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń,
Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń».
Baqsaq, qazaq áli kúnge jaqsy men jamandy aıyratyn kúshten kende qalyp otyr. Áıtpegende, azat tańda, táýelsizdik týy astynda balalaryn ózge tilde oqytyp, basqa tilde shúıirkeleser otbasylar sany artar ma edi? Ulttyq deńgeıge jete almaı, jeke bas mereıin kóksegen «zııaly qaýym» ókilderi molaıar ma edi? Alash ortasynan boı kótergen azamattyń árbiri ózin ult erteńi úshin jaýapty sezinip, az kúlip, az uıyqtap edi. Qazir sol mindetti atqarar tulǵalar azat tańnyń sáýlesin maldanyp, barlyq rýhanı kúrestiń shyńyna shyqqandaı erkin saıran salýy qalaı? Nemese bir kúndik ataq pen bir kúndik maqtanǵa jeligip, jeken sýyn jelkesine burýdy qalaıtyn tar túsinikti qalaı túsinemiz?
Rasyna kelsek, qazirgi jastardyń ulttyq ımmýnıteti solǵyn. Túrkııaǵa baryp oqysa, túrik minezin jamylyp, arabqa barsa, arab ıntonasııasymen sóılep, Amerıka assa, ultyna qaıta kelip eńbek etýdi maqsut tutpaıtyn tamyrsyz jastar etek alýda. Qoǵamda jappaı kórinis tapqan dinı ahýal da – ulttyq ımmýnıtettiń tómendiginiń, kemshindiginiń aıǵaǵy. Áý basta din árkimniń ishki amaly, al elge paıda tıgizý, jurt úshin jan berý basty mindet sanalǵan edi. «Adamdyq boryshyń – halqyńa eńbek qyl, aq joldan aınymaı, ar saqta – ony bil!» degen urannyń jeteginde edik. Qazir dinnen ózgeni murat tutpaıtyn shalaǵaı toptar sharshy topty jaryp, sóz alǵanyn da kórdik. Jas býyndy eldiń keleshek rýhanı sardaryn kórgendeı qýana qarsy alý ornyna, ózine rýhanı qarsylas tapqandaı shorshyp qaraǵan shıki aǵalardy da baıqadyq. Syrqat sanadan shyqqan keseldi pikirin kemeńgershe kósile sóılep, keıingilerdi ózimen birge adastyryp júrgen jelikpelikti de ańǵardyq. Mine, osy dertterdiń túbirinde ulttyq ımmýnıtettiń jetispeýi, árisi ulttyq deńgeıge shyǵa almaý, ulttyq sananyń kemdigi jatyr.
Túrkııada mektepte oqyǵan ár jas oqýǵa tıis ádebı kitaptar tizimi júkteletini jaıly derekter bar. Mektep bitirerde sol kitaptardy durys ıgerýden alǵan baǵasy keleshek jumysqa turýyna da tikeleı áser etetin kórinedi. Bizge de osy dúnıe engizilip, mektep oqýshylarynyń árbiri mektep sońyna deıin 50 kitap oqýǵa mindettelse ári kitaptar tiziminde Qobylandy jyrynan bastap aýyz ádebıeti muralary keńinen qamtylsa, qazaq jastary ulttyq ımmýnıtetke toıǵan qozydaı tereńirek sýsyndap shyǵary anyq. Qordaly rýhanı azyq arqyly úlken ómirge qońyraýly kúmis qanatpen ushyp azbaı júreri, adal sóıleri de sózsiz.
«Taǵy shubar bulqyndy,
Ústinde bala julqyndy,
Qamalap turǵan qalmaqqa,
Jalǵyz bala umtyldy.
Endi qalmaq sasady,
Birine biri qaramaı,
Bet betimen qashady».
Mine, rýh semserin jarqyldatar mundaı jigerli joldar balanyń, bozbala-ulannyń asqaq Otany úshin jaýapty ekenin, sol Otan úshin jan qııý murat ekenin keýdesine qattaıdy. Babadan daryǵan ulttyq genefondy túbirli daraqqa shaǵylysý arqyly dúrkireı oıanyp, tik júrip, tik qaraıtyny kúmánsiz.
«Árbir adam «Álem men úshin jaraldy!» dep aıtýǵa tıis» dep jazylypty Talmýdta. Qaısybir qazaq balasynyń eldik ımmýnıtetin berik kúzetsek, sol jolda eńbek sińirsek, bul – ǵajaıyptyń basy, murattyń úlkeni bolmaq.
