Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bılerimiz: «Áıel jaqsy bolsa, erdiń basshysy emes pe? Burynǵylar osylaı demes pe?» (Tóle bı) dese, «Eldiń eldigin saqtaıtyn – tarıhy, jol-jorasy, ult tárbıesi baıaǵydan beri saqtalyp, kóp býyn qoldanyp kele jatqan jol» depti aqyn M.Jumabaıuly. «Jaqsy tártip ádetke aınalsa – yrys, jaman tártip ádetke aınalsa – qyrsyq» deıdi jazýshy Ǵ.Mustafın. Munyń bári – ulttyń birligin ustaǵan, sózge toqtaǵan jurtymyzdyń aınymas zańdylyqtary. Budan adasý – tuıyqqa tiremeı qoımaıdy. Túrli zamandy bastan ótkergen halqymyz talaı talqyǵa tústi. Syndyrsaq degen qara nıetterdiń áreketteri ultymyzdy álsiretkenmen, kózdegenine jetpedi, ózderi joıylyp ketip jatty. Nıeti túzý, pıǵyly shań-tozańnan taza qazaq Alash uldary jetsek degen azattyqqa taban tiredi. Taýdaı talabyn, úlbiregen úmitin órkendi elge arqalap, birlikti alǵa ozdyryp, kók Týymen birge kóterdi. Sodan beri de úsh onjyldyqty artqa tastap, tórtinshi on jyldyqtyń úsh qadamyn basyp turmyz.
Keıingi jyldary janyńdy jegideı jep, úreıińdi ushyrǵan zorlyq-zombylyq máselesi kún tártibinen túspeı keledi. Nebir derek tizbelenedi, qatygezdik kórsetiledi. Ásirese balaǵa jasaǵan qatygezdik, tipti ólim qushqan perishtelerdiń taǵdyry janaryńa jas úıiredi, oıdy oıran etedi, kóńildi kóldeı tolqytady. «Kinási ne, kúnáharlar?!» degizedi. Mundaı sumdyqtardan babalarymyz otbasynyń qorǵany degen er de, uıytqysy degen áıel de bas tartpaıdy.
Mundaı qatygezdiktiń sebebi nede? Qalaı shekten shyqtyq? Bul ne basyný degendi saraladyq pa? Joq. Saldaryn aıtyp, «jarnamalaýmen» kelemiz. «Ulttyq qundylyqtardan jurdaı rýhta tárbıelegen» (M.Shoqaı) shirigen «jumyrtqalardyń» taltańbaılyǵy ma? Áleýmettik teńsizdik, ádiletsizdik, jumyssyzdyq, az qazaqtyń baı, kedeı bolyp bólinýiniń kesiri tipti sodan týyndaǵan óshpendiliktiń kesepaty emes pe? Biz san syltaýmen aqtalyp, artymyzǵa úlgi-ónege, ataly sóz, bataly tilek qaldyrmasaq, keıingi tolqyn qandaı baǵa beredi? Tipti, olarǵa keregimiz shamaly emes pe?
Qazir áıelderdiń quqyǵy, balalardyń qaýipsizdigi týraly zańǵa ózgeris engizý qarastyrylyp jatyr. Biraq zańmen kesapat toqtaı qalar ma? Qatań zań qalypqa sala ala ma? Qamaı berý óshpendilikti órshitpeı me? Bul saldardy saralap, osyǵan qalaı keldik degen suraqtyń san sebebin tarazylap kórdik pe? Saldar er men áıeldi qarsy qoıý bolyp júrmeı me?
Olaı emes desek, Májilis depýtattary – aıtysker aqyn A.Áltaev pen jýrnalıst E.Bapı «áke sesi, áke joly, ákeń biledi degen qaıda?» degendi aıtty. «Anań biledi», «ákeńdi qoıshy» degen tárbıe ulttyq qasiretke aınalyp ketpeı me? Bul qazaqtyń dástúrli otbasy qundylyqtaryn joıýǵa ákelmeı me? Uıat bolady, obal-saýap bar, qyzǵa qyryq úıden tyıymnyń túbine jetip, osy kúnderi baıqala bastaǵan betimen ketýge jetkizip júrmeı me? Adam aıtsa sengisiz, qatygezdikterdi eskermeı, ashyq qoǵam dep tamyryna boılamaı, úırenemiz dep ózgeniń jetesizdigin jetik zerttep, oı-zerdeden ótkizbeı qabyldaı salýdan bolǵan páleket emes pe? Osy jerde S.Toraıǵyrulynyń:
«Bireý baı, bireý tóre, bireý jarly,
Kóbi zarlap tógip júr jas pen qandy.
Atańdy jaý shapqanda birge shaýyp,
Borsyqtar semirip júr kómip ardy...
Qaıdan tabam halyqtyń shyn balasyn,
Sýyn súzip, aqtarsam taý dalasyn» degen óleń joldary oıǵa oralady. Osy jerde elim degen Abaı, ultym degen alashtyqtar eske túsedi. Ultty saqtaıtyn – ulttyq salt-sana, dástúr, qundylyqtar. Osyny uqqan, boıyna sińirgen urpaq qana. Basqanyń bári ótkinshi. О́rkenıet dep dástúrden jańylyp baramyz. Sodan kelip til shubar, dil dińgegi teńselip tur. Osy qalyppen kete berse, jurtymyzdy qurdymǵa tartyp ketpeı me? Ony zań jónge sala ma? Rýh jansyzdansa, súlder qalady. Ult qasıeti bekimese onyń qaıyry shamaly aý!?
Búkil qazaqty serpiltetin rýhanı kúsh kerek bolyp tur. Ol ótken ǵasyrdyń sońy men jańa ǵasyrdyń basynda boldy. Eldikti saqtaǵan sol senim rýhy edi. Senim rýhyna qan quıyp, jan salmaı jón sóz sheshim tappas.
Jasyryp qaıtemiz, qazaq – qundylyǵy jazylmaǵan zańmen bekitilgen otbasy ınstıtýtynan ajyrap barady. Er men áıel de ulttyq mentalıtetten ajyraı bastady. Ana – bala, áke – bala, ata – nemere aralaryna jik tústi. Kóp jaǵdaıda alda tizgenderdiń qadir-qasıeti kete bastady. Teledıdardan, áleýmettik jelilerden kórsetilip jatqan ultqa jat áreketter, tipti jynys týraly júzińdi sharyq etetin sumyraılyq jastardy azdyryp tozdyryp barady. Osy qalaı, tyıym bola ma deýdiń ornyna keıbir qandastarymyz bilgennen zııan joq dep sáýegeısıdi. Bul ult urpaǵyn ońaltýǵa emes omaltýǵa bastap bara jatqan nemquraılyq.
Jat ádetterden zorlyq-zombylyq, basbuzarlyq shyǵyp jatqany anyq. Tipti álgindeı ultqa kerek emes qyńyrlyq básekege aınalyp bara jatqanyna eshkim daý aıta qoımas. Bul damyǵan elderde, ıaǵnı kapıtalıstik júıede burynnan bar edi. Olardaǵy qan-josa bolǵan qatygezdikti kınodan kóretinbiz. Endi qulaq estigendi kóz kórip, jaǵamyzdy ustap otyrmyz. Synyqtan basqanyń bári juǵady degen osy bolar.
Qazir kenje balam deıtin ata-ana jeke turýǵa beıil. Kenje kelin-bala buǵan qýanbasa, esh renjimeıdi. Kele-kele jalǵyz qalǵan, qarttar úıin jaǵalaǵan aq bas, aq shashtar kóbeımese azaıar túri joq. Bul da dástúrli qundylyqtyń quldyraýy. О́zgeniń qyzylyna jyǵylýdyń saldary. Bulaı kete bersek, kári Eýropanyń kúıin keship, qarttar úıin kóbeıterimiz haq.
Jan-jaǵymyzdaǵy elder halyq sany jaǵynan jyl saıyn ósip keledi. Ortasynda biz 20 mıllıonǵa jettik. Er men áıel – ult qazynasy. Qazyna halyqqa qyzmet etedi. Endeshe, qazynany telqońyrdaı kórelik te, jat ádetterdi áleýmettik tetikterden, júıesizdikten izdeıik. Saldaryn emes, sebebin anyqtaıyq. Jeri baıtaq, baılyǵy mol az jurtymyzdy baı-kedeı dep bólmeıik. Baıdyń baılyǵy belgili ǵoı, kimniń atasynan at basyndaı altyn qalyp edi? Talan-tarajyǵa túsken qazynany qanjyǵaǵa baılaǵandardyń kesirinen kóp adam shubyryndyǵa aınaldy, kedeıliktiń qamytyn kıdi. Osynyń aq-qarasyn Memleket basshysy aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Sony múltiksiz oryndasaq sumdyqtar tyıylyp, sumyraılar joıylar edi.
Otbasy qundylyǵy ońalar edi, halyqtyq tárbıe tórge ozar edi. Ul-qyzymyzǵa álemdik bilim keńistiginiń ozyǵyn alyp, halyqtyq pedagogıkaǵa ushtastyrsaq utylmas edik. Er men áıeldi tarazy basyna qoıyp, sen myqty, joq anaý myqty degen salystyrý tyıylar edi. Ult sany artar edi.
Er de, áıelde ult namysy dep, búgindi emes, erteńgi kemel kúndi, qyzmet pen qyzyqty emes, keler urpaqty oılap, aýyr uıqydan oıansa, qazaq jat qylyqtan beziner edi.
Súleımen MÁMET,
ardager jýrnalıst
