Jappaı qýǵyn-súrgin kezeńin «Úlken terror» dep ataý shetel zertteýshilerinen kelgeni málim. Dáldep aıtqanda, bul termındi ádebıetke tuńǵysh engizgen – anglııa-amerıkalyq tarıhshy, aqyn jáne jazýshy Robert Konkvest. Konkvesttiń kitaby tuńǵysh ret aǵylshyn tilinde brıtanııalyq baspadan «Úlken terror: otyzynshy jyldarǵy stalındik tazalaýlar» degen atpen 1968 jyly jarııalandy. Bul úlken terror qalaı bastaldy?
1937 jyldyń 23 aqpany men 3 naýryz aralyǵynda Búkilodaqtyq kommýnıstik (bolshevıkter) partııasy Ortalyq komıtetiniń forýmy ótip, onda alty másele qarastyrylady. Sonyń biri – japon-nemis-troskıster agentteriniń aýyr ónerkásip jáne qatynas joldary halyq komıssarıattary boıynsha zııankestik, dıversııalyq jáne shpıondyq is-áreketteriniń sabaqtary boıynsha I.Stalınniń jasaǵan baıandamasy. Keıin Ejovtyń basshylyǵymen ishki ister halyq komıssarıaty NKVD-nyń 1937 jylǵy 30 shildede shyǵarylǵan áıgili № 00447 buıryǵy boıynsha «halyq jaýlaryn» belgili merzim ishinde jazaǵa tartý úshin respýblıkalar men oblystarǵa túsirilgen kvotasynyń (jospar) iske asyrylýy bastaldy. 1937-1938 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda 25 myńnan asa adam atý jazasyna kesilgen. 2012 jyly «Azaly kitap. Knıga skorbı» tizbeginiń «Jańalyq» qorymyna arnalǵan 9-shyǵarylymy jaryqqa shyqty. Kitapqa 1937-1946 jyldary atylyp, Almaty túbindegi «Jańalyq» qorymyna kómilgen 4 219 qurban jaıynda ómirderekter keltirilgen. 1938 jyly áskerı kollegııa úkimimen 25 aqpanda 39 adam atylǵan. Solardyń ishinde Sanjar Asfendııarov, Ǵabdolhakim Bókeıhanov, Shákir Dıveev, Súleımen Esqaraev, Tel Jamanmurynov, Qudaıbergen Jubanov, Temirbek Júrgenov, Uzaqbaı Qulymbetov, Izmuhan Quramysov, Seıitqalı Meńdeshev, Ilııas Moldajanov, Hasen Nurmuhamedov, Qabylbek Sarymoldaev, Janaıdar Sadýaqasov, Sáken Seıfýllın, Jaǵypar Sultanbekov, Nyǵmetolla Syrǵabekov, Qaısar Táshtıtov, Ǵabbas Toǵjanov, Mırasbek Tólepov, Zeınolla Tóreǵojın qurban boldy.
Sáken Seıfýllın KSRO Joǵarǵy sotynyń áskerı kollegııasynyń sheshimimen 1957 jyldyń 21 naýryzynda aqtaldy. 1938 jyly RSFSR-dyń QK 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 baptary boıynsha atý jazasyna kesilgen Sáken Seıfýllınniń aqtaý jumysymen aınalysqan oblys prokýrory R.Mýhamedıarovtyń daıyndaǵan anyqtamasy boıynsha S.Seıfýllındi 1937 jyldyń 24 qyrkúıeginde qamaýǵa alyp, 25 aqpan men 8 qazan aralyǵy taǵylǵan aıyptardy moıyndatý úshin kúnde uryp-soǵyp otyrǵan, onyń dáleli NKVD-nyń 4-bóliminiń qyzmetkeri Serembaevtyń NKVD-nyń 4-bóliminiń basshysy Ivanovqa (Karagandınskıı) jazǵan raportynda Seıfýllın ózin kináli dep moıyndamaı qarsy sóılep otyr, naqty aıtqanda, «Sender eshteńe bilmeısińder, senderge bastysy aqsha berip, kúnine úsh saǵat demalystaryń berilse boldy, odan basqa senderge eshteńe kerek emes. Biz – qazaqtar ne úshin kúresip jatqanymyzdy, ne úshin qamalǵanymyzdy bilmeısińder» dep aıtqanyn jazady, al ekinshi qyzmetker Baımýrzınniń 6 qazan 1937 jyly toltyrǵan aktinde «Sáken Seıfýllın 10 táýlik boldy, kináni moınyna almaı, kerisinshe, NKVD qyzmetkerlerine qarsy shyǵyp, ustalǵandardyń áıelderin de qamap, lagerge jiberip jatyrsyńdar degen aıyp taǵyp otyr» delingen. Almaty oblysynyń memlekettik arhıvinde saqtalǵan osy qujattar boıynsha qazaq ádebıetiniń birtýar aqynyn 5 aı qamaýda ustap, qınaǵanyn kóremiz. Soǵan qaramastan sońyna deıin ózin kinásizbin dep kúresken tulǵanyń isin sot 1938 jyldyń 25 aqpanda nebári 20 mınýt qarap, atý jasasyna kesken jáne jazany naqty sol kúni iske asyrdy.
Meıirjan MUSABAEV,
«Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary» mýzeıiniń meńgerýshisi
