Júsipbek Aımaýytuly jáne onyń perzentteri Bektur, Janaq, Mýza
1918 jyly Semeıdegi muǵalimder semınarııasyn Qanysh Sátbaevpen birge bitirgen. 1919–1920 jyldary Semeı gýbernııalyq atqarý komıtetiniń bólim meńgerýshisi, «Kedeı tańy» gazetiniń redaktory bolyp qyzmet istegen. Sol jyly Orynbordaǵy Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy Halyq-aǵartý halyq komıssarynyń orynbasary, «Eńbek týy» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń redaktory, 1921 jyly Semeı gýbernııalyq oqý bóliminiń meńgerýshisi, «Qazaq tili» gazetiniń redaktory jáne jýrnalıster bıýrosynyń hatshysy qyzmetin atqarǵan.
1922–1923 jyldary Qarqaralydaǵy qalalyq mektepte, 1923–1924 jyldary Orynbor halyq aǵartý ınstıtýtynda, 1924–1925 jyldary Tashkenttegi qazaq-qyrǵyz halyq aǵartý ınstıtýtynda, 1925–1926 jyldary Orynbor áskerı mektebinde dáris oqyǵan. Tashkenttegi «Aq jol» gazetiniń bólim meńgerýshisi, «Sáýle», «Shanshar» ádebı jýrnaldarynyń redaktory bolǵan. Birqatar gazet-jýrnaldarǵa ádebı-kórkem shyǵarmalary men maqalalaryn bastyryp turǵan. 1926–1929 jyldary Shymkent pedagogıkalyq tehnıkýmy dırektorynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan.
1929 jyly sol kezdegi Qazaqstannyń astanasy Qyzylordaǵa aýysyp, «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde qyzmet isteýge barǵan. Biraq kóp keshikpeı jalaǵa ushyrap, 14 mamyr kúni GPÝ tarapynan tutqyndalǵan. «Revolıýsııaǵa qarsy jasyryn uıymnyń múshesi» degen aıyp taǵylyp, 1931 jyly 21 sáýirde Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde atylǵan. 1988 jyly 4 qarashada respýblıkanyń Joǵarǵy soty ony tolyq aqtady.
Júsipbek Aımaýytuly synshy retinde aqyn Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmashylyǵyn taldaǵanda, «aqynnyń kim ekenine emes, aqyndyq kúshiniń nede ekenine úńilý qajet» dese, synshynyń bul pikiri jazýshynyń qasań, turpaıy tujyrymymen ymyraǵa kele almaǵanyn kórsetedi.
Júsipbek Aımaýytuly «Sultanmahmut Toraıǵyrulynyń sózderin jınaý naýqanyna atsalysyńdar» («Eńbekshi qazaq», 19 qarasha, 1926 jyl), «Sultanmahmut Toraıǵyrulynyń jınalǵan sózderi» («Eńbekshi qazaq», 18 qańtar, 1927 jyl) dep atalatyn ashyq hattar jazǵan. Onyń tolyq mátinderi 1996–1999 jyldary jaryq kórgen bestomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń besinshi tomynyń 233–237 betterinde jarııalanǵan. 1933 jyly jaryq kórgen Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń shyǵarmalar jınaǵyna alǵysóz jazǵan.
HH ǵasyrdyń 20-jyldarynyń aıaǵynda keńestik memleket, saıası, mádenıet qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasuly sol tustaǵy qalam qaıratkerlerine birneshe suraq berip (anketa túrinde), olardyń ómiri, eńbekteri týraly maǵlumat jınaýdy maqsat etipti. Solardyń birsypyrasy Muhtar Áýezovtiń arhıvinde saqtalyp qalǵan. Júsipbek Aımaýytuly, Ilııas Jansúgiruly, Sábıt Muqanov, Muhtar Áýezov óziniń ómirbaıandyq («О́z jaıymnan maǵlumat» dep atalady) qoljazbalaryn bir kezde Smaǵul Sádýaqasulynyń zaıyby Elızaveta Álıhanqyzy Bókeıhanova Muhańa tabys etken eken. Júsipbek Aımaýytulynyń qaıtarǵan jaýabyn sol arhıvten alyp, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1988 jylǵy 23 jeltoqsandaǵy sanynda jarııalaǵan – ǵalym Talapbek Ákimov.
«Qartqoja» (Qyzylorda – Tashkent, 1926), «Aqbilek» (Tashkent, 1926) romandary qazaq ulttyq ádebıetiniń keń tynysty realıstik romanǵa bet alǵan tusynyń eleýli týyndylary bolyp sanalady. Atalǵan romannyń bastapqy nusqasy «Juldyz» jýrnalynyń 1989 jylǵy №6, 7, 8, 9 sandarynda Beısenbaı Baıǵalıev pen Marat Hasanaevtyń ázirleýimen jaryq kórgen. Sonymen qatar sol jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan birtomdyq shyǵarmalaryna endi (roman nusqasyn ázirlegen – Hasen О́zdenbaev).
Synshy retinde «Abaıdan sońǵy aqyndar» (1918, Muhtar Áýezovpen birigip jazǵan), «Maǵjannyń aqyndyǵy týraly» (1923), «Aýdarma týraly», Maksım Gorkııdiń shyǵarmashylyǵyna arnaǵan «Suńqar jyry» (1925) dep atalatyn eńbekteri – avtordyń ádebıet jónindegi, onyń erekshelikteri týraly, qalamger shyǵarmashylyǵyn túsinýdiń qaǵıdattary týraly uǵym-túsinigin, kózqarasyn kórsetetin eleýli týyndylar. Sonymen qatar Júsipbek Aımaýytulynyń teatr, mýzyka, óner tarıhyna qatysty jazǵandary da barshylyq.
Ǵalym, pedagog, psıholog retinde ol «Tárbıege jetekshi» (Bala oqytýshylarǵa, Orynbor, Qyrǵyz memlekettik baspasy, 1924), «Psıhologııa» (Qyzylorda – Tashkent, 1926), «Jan júıesi jáne óner tańdaý» (Máskeý, Qazaqstan memlekettik baspasynyń Kúnshyǵys bólimi, 1926) ǵylymı, oqý-ádistemelik eńbekteri, «Sabaqtyń komplekstik júıesiniń ádisteri» («Kompleksti oqytý joldary», muǵalimderge, qaıtalama kýrstarǵa, tárbıe tehnıkýmdaryna kómek, Qyzylorda, Qazaq baspasy, 1929), «Jańa aýyl» (1930) atty zertteýler men oqýlyqtardyń avtory.
Júsipbek Aımaýytulynyń aýdarmalary qalamger shyǵarmashylyǵynda eleýli oryn alady. Ol – tárjime tabıǵatyn tereń túsinip, aýdarma óneriniń óristeýine súbeli úles qosqan aıryqsha daryn ıesi. Álem klassıkteriniń 30-ǵa tarta shyǵarmasyn kásibı sheberlikpen aýdarǵan. 1925 jyly qazaq oqyǵandarynyń arasynda alǵash bolyp «Aýdarma týraly» arnaıy maqala jazǵan. Qalamger-aýdarmashynyń tili óte shuraıly da baı. Ol túpnusqa avtorlaryna tán jeke stıldik erekshelikti barynsha saqtaýǵa umtylǵan. Bul talapty aýdarma jasaý barysynda ustanatyn negizgi ólshemshart retinde tanyǵan qalamger.
Ol kelesi ádebı kórkem shyǵarmalardy qazaq tiline aýdarǵan: orys aqyny, klassıkalyq orys ádebıetiniń negizin salýshy Aleksandr Pýshkınniń «Skýpoı rysar» («Sarań seri»), «Kamennyı gost» («Tas meıman») shaǵyn tragedııalaryn; orys jazýshysy, dramatýrg Nıkolaı Gogoldiń «Revızor» («Baqylaýshy») komedııasyn; orys jazýshysy, dramatýrg Maksım Gorkııdiń áńgimeleri men «Pesnıa o Sokole» («О́leń suńqarǵa») óleńin; orys jazýshysy Anton Chehovtyń «Komajnek» («Kúmájıek»), taǵy basqa birqatar áńgimesin; Qyrǵyzstannan shyqqan orys keńes keskindemeshisi Semen Chýıkovtyń «Taý elindegi oqıǵa»; amerıkalyq jazýshy, áskerı jýrnalıst Djek Londonnyń «Sıla sılnyh» («Kúshtilerdiń kúshi»), «Neslyhannoe nashestvıe» («Teńiz, telegeı attanys»); úndiniń uly aqyny, Nobel syılyǵynyń laýreaty Rabındranat Tagordyń «Shýbha» («Baljan»); fransýz jazýshysy Ferdınand Dıýshenniń «Tamılla» («Dámeli»); fransýz jazýshysy, aqyn Vıktor Gıýgonyń «Otverjennye» («Beısharalar»); fransýz jazýshysy Gı de Mopassannyń «Na reke» («Sý júzinde»); fransýz jazýshysy Aleksandr Dıýmanyń birqatar týyndysyn; Rýmynııadan shyqqan amerıkalyq novellashy, ssenarııshi Konrad Berkovıchtiń «Ákesi men balasy», «Zań bilmestiń zary», «О́rbıke», «Murda», «Murdanyń ólimi», «Tuqym»; parsylyq ustaz, aty álemge áıgili sopy aqyn Jalaladdın Rýmıdiń «Skazkı Mýllı Irame» («Molda Iramıdiń kitap jazýǵa qalaı kiriskeni týraly»); orys ertegisi «Parandja» («Perde»); Qabarda ertegisi «Áıelder»; «Internasıonal» ánuranyn; taǵy basqa shyǵarmalardy qazaq tiline tárjimelegen.
Osylardyń ishinen Semen Afanasevıch Chýıkovtyń «Taý ishindegi oqıǵa» shyǵarmasy 1925 jyly Tashkentte jeke kitapsha bolyp shyqqan.
Akademık Serik Qırabaevtyń «Júsipbek Aımaýytov», «Kórkem shyǵarma sheberi» atty kitaptarynan kóp maǵlumat alýǵa bolady.
1926–1929 jyldary Júsipbek Aımaýytulynyń Shymkenttegi pedagogıkalyq tehnıkýmda dırektor bolyp qyzmet istegenin joǵaryda tilge tıek ettik. Ol qalanyń eski ortalyǵyndaǵy Qoshqarata ózenine jaqyn mańdaǵy Kreger kóshesi, №8 mekenjaıyndaǵy birqabatty úıde turǵan eken. О́kinishke qaraı, bul úı 2000 jyldary buzylyp, ornyna kópqabatty turǵyn úı salynyp ketken. Osylaısha, ony mýzeıge aınaldyrý jumystary aıaqsyz qalǵan.
Bir jubanarlyq jaıt, Pavlodar oblystyq qazaq mýzykalyq drama teatryna, Astana, Almaty, Semeı, Pavlodar, Kókshetaý qalalaryndaǵy kóshelerge Júsipbek Aımaýytulynyń esimi berilgen. Kerekýdegi oblystyq teatr ǵımaratynyń aldyna eskertkishi, al Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti ǵımaratynyń aldyna keýdemúsini ornatylǵan. Egemen elimizdiń úshinshi megapolısinde Júsipbek Aımaýytuly atyndaǵy kóshe, mektep, kolledj bar. Qaladaǵy №64 mektep-gımnazııasy men О́zbekáli Jánibek atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń quramyndaǵy pedagogıkalyq kolledjge onyń esimi berilgen. Júsipbek Aımaýytuly týraly 1994 jyly «Qazaqtelefılm» stýdııasy «Alash týraly sóz», 2009 jyly Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» stýdııasy «Alashorda» atty derekti fılmder túsirgen. Rejısseri Qalıla Ýmarov. Jazýshy týraly Gerold Belger «Aımaýytov aıshyqtary» dep atalatyn eńbek jazdy.
Qalamger «Aqbilek» romanyn, «Parandja» («Perde») atty orys ertegisiniń aýdarmasyn Shymkentte jazǵan eken. Budan bólek bıyl bir ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń bastaýyndaǵy basylymdarǵa da etene aralasqan. Olardyń bárin zerttep-zerdeleý aldaǵy ýaqyt enshisinde dep sanaımyz.
Ábdisattar ÁLIP,
jýrnalıst, aqyn, aýdarmashy
Shymkent
