Túıeniń qomyndaǵy óner
Kóne túrki tilinde ıambý atalǵan, quıylmaly altyn, bolmasa kúmis degen maǵyna ústeıtin jamby atý oıynynyń tarıhyn zertteýshiler tym tereńge tireıdi. Kóshpelilerdiń jaýyngerlik rýhyn synaıtyn saıypqyran ónerdi búginde qazaqtyń qalaqtaı ǵana qyzy atpen emes, túıe ústinde meńgerip, rekord ta ornatty. Almaty qalasyndaǵy Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń 2-kýrs stýdenti Arýjan Amangeldiqyzyn oqýdan tys ýaqytta izdeıtinder Almatydaǵy «Topjarǵan» etno ortalyǵynan tabady.
«Jylqyǵa bala kúnimnen erekshe jaqyn boldym. Buǵan aýylda eseıgenimiz, kózimizdi ashqannan ákem men sheshemniń tórt túlikti órgizgeni áser etken de shyǵar. Jetkinshek shaǵymnan jylqynyń jalyna jarmasyp, shoqtyǵyna qonaqtaǵansha tynym tappaıtyn edim. Buǵanam qatqannan asaý taıdy ózim úıretip bastyqtyryp alatynmyn. Ministiń atynan góri osqyrynyp jer tarpyǵan shý asaý taıdyń shadyr minezin jýasytý úshin júrektilik kerek. Mende qorqý, taısalý degen bolmapty. Múmkin balalyq ańǵaldyq shyǵar. Jalynan sıpatpaıtyn, toqym ushy tımegen taıdy shalma uryp ustap, qulaǵynan basyp turǵanda qarǵyp minemin. Asaý «kútpegen qonaǵyn» tóńkerip tastaýǵa talpynyp tike shapshyp qarǵıdy, moınyn ishine alyp móńkıdi. Qamshymen sabap odan beter ashýyna tıem. Aýyzdyǵy ezýin tilip qanatqan shý asaýdy jýasytqanymdy qurbylaryma aıtyp maqtanǵym keletin.
Túıe ústinde jamby atý da ońaıǵa soqqan joq. Byltyr jazda etnoortalyqtyń jetekshisi Ǵabıt Berdibaıuly asaý túıelerdi ákeldi. Shýdasynan ustatpaıtyn túıelerdi miný úshin asaý úıretetin shabandozdardy shaqyrttyq. Olardan keıin ǵana biz minip, jamby atýǵa baýlydyq. Aıtýǵa jeńil bolǵanymen, úıretýge az kúsh ketken joq. Qaıta atpen shaýyp kele jatyp jamby atý áldeqaıda ońaı sekildi. Túıemiz alǵashynda sadaqtan úrikti, jambyǵa jýymaı syrttap qashatyn edi, bastyqtyramyz dep júrip quladym da. Túıe ústinde sadaqty oqtaý men kózdeý qıyndyq týdyrady. Sebebi jelisi qaradúrsin, shoqyraqtap shaıqap jiberedi. Jamby atýdan qazaq, káris stıli boıynsha dodada júlde ıelendim. Qazir atqa minip qyz qýýǵa, túıemen jamby atý saıysyna da qatysyp júrmin», deıdi Arýjan Amangeldiqyzy.
Shabandoz qyzdyń taǵy bir óneri – qusbegilik. Shyrǵa tartyp, túlekke otyrǵyzyp baptap júrgen búrkiti de bar.
Arýjannyń atqa qonǵany qatar qurbylaryna da úlgi. Jamby atýdy túıe ústinde úırengen qyzǵa ilesip etnoortalyqqa kelýshilerdiń de qatary artqan. Ol qyzdardyń atqa jaqyndaýy ermek úshin, al Arýjan buǵan óner retinde qaraıdy. Jylqynyń miner jaǵy men qamshylar jaǵyn aıyra almaıtyn qalada ósken qyzdarǵa qamshynyń búldirgisin qaı qoldyń bilegine ilý keregin de úıretedi. Qyz qýý saıysyna da qatysady. Túıe ústinde jamby atýdan Qazaqstannyń rekordtar kitabyna endi.
«Birde qyz qýýǵa qatystym. Qýǵynshy jigit atyn borbaılatyp sabalaǵanymen de shaban eken, qýyp jete almady. Kórermen qıqýǵa basqanda qyzaraqtap qaldy. «Uıalǵan tek turmas» dep tóreshiden taǵy da bir múmkindik surady. Atymnyń júıriktigine sengen men de kelisim berdim. Biraq er azamat qoı, ekinshi ret tizginimdi tejep, qýyp jetýine oraı týǵyzdym», deıdi mergen qyz.
Janarynda – jebesi
Bıyl kúzde Astana qalasynda ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda sadaq atýshylarǵa zor senim artylyp otyr. Eki jyl buryn Túrkııada ótken Kóshpeliler oıynynda sadaq atýdan mergenderge altyn medal buıyrmady. Erler arasyndaǵy synǵa 32 elden 95 sportshy qatysyp, Qasymhan Qanat kúmis medaldi mise tutty. 2022 jyly Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda qyzdar arasynda júlde ıelenedi dep Aıym Tilepbergennen de mol úmit kúttik. Sebebi 70-ten asa mergenniń arasynan sýyrylyp 16 úzdiktiń qatarynda negizgi saıysqa ótken edi. Biraq sheshýshi sátte talaı dodada top jarǵan qyrǵyz qyzynyń upaıy qomaqty boldy da, fınaldyq synǵa jete almady. Bıyl Kóshpeliler oıynyna elimizdiń sadaqshylary ekinshi márte qatysady. Aıymdy bul sportqa qyzyqtyrǵan – Rıo jazǵy Olımpıadasy. Áıtpese negizgi mamandyǵy boıynsha arheologııa-etnologııa mamany.
«2016 jyly Brazılııada ótken jazǵy Olımpııa oıyndarynda sadaqshylardyń saıysyn tamashaladym. Áıelder arasyndaǵy jekeleı synda Ońtústik Koreıa sportshysy Chhan He Djın Olımpıada chempıony atandy. О́zi jazǵy Olımpıada dodasyna alǵash qatysyp, altyn medal ıelendi. Komandalyq saıysta da Ońtústik Koreıa komandasy jeńiske jetti. Sporttyq jylnamasyna zer salsańyz, sońǵy 40 jyldyń bederinde sadaq atýdan Ońtústik Koreıa mergenderiniń mereıi ústem túsip júr. Bul elde sadaq atý sportyna degen qurmet te, halyqtyń qyzyǵýshylyǵy da joǵary ekeni osydan-aq ańǵarylady. Jazǵy Olımpııa oıyndaryndaǵy sadaqshy qyzdardyń ónerine tánti bolyp, áýestigim artqany sondaı, birden málimet, derek izdedim. Dúnıe júzine áıgili mergenderdiń kópshiligi jasamys tarta bastaǵan eken. Sonda da saptan qalmaı sheberligimen áıgili. Demek, bul sport túrin ıgerý maǵan da kesh emes ekenin bildim», deıdi sadaqshy qyz.
Sportshynyń basty mejesi – kúzde Astana qalasynda ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyny. Qazaq jerin dýmanǵa bóleıtin ulyq dodada jankúıer mereıin asyrýǵa baryn salyp ázirlenip júr. Jaqynda sadaq atýdan birneshe sportshyǵa eńbek sińirgen sport sheberi ataǵy berildi. Ishinde Aıym Tilepbergen de bar.
Eýropa onyń eskertkishin soqty
Aısholpan Nurǵaıypqyzy 6 jasynda at jalyn tartyp minip, 8 jasynan qyran ushyryp, 13 jasynda jer júzine jas búrkitshi qyz retinde tanyldy. Alǵashqy múshelinen asqan shaǵynda 79 búrkitshiniń arasynda jalǵyz qyz balasy retinde saıysqa qatysyp, qyraǵy qyranynyń ábjildigimen daralandy. 13 jastaǵy qyzdy álemge áıgili etken – ızraıldik fotograf Asher Svıdenskıı. Apparatyn asynǵan saıahatshy Mońǵolııada búrkitshilik nege tek er azamattarǵa qonǵan, qyz balasy shuǵyldanbaı ma degendi indete zertteıdi. Suraı-suraı Nurǵaıyptyń úıinde 13 jastaǵy qyzdyń búrkitin túletip júrgenin estip at basyn burady. Asherdiń armansyz túsirgen san qyrly fotolary kóp ótpeı áleýmettik jelide jarııalanýy Álem rejısserlerin eleń etkizip, dúrk kóterdi. Aldymen brıtandyq rejısser Otto Bell «Búrkitshi» derekti fılmin túsirdi. Fılmdi taspalaý úshin rejısserdi Mońǵolııaǵa matap qoıǵandaı maýsym aralatyp birneshe márte ákelgen de osy qusbegilik ónerdiń qyz balasyna qonýy edi. Qarshadaı Aısholpannyń qolat-qolat quzart shyń bıiginen beline baılaǵan arqandy saýmalaı otyryp, jaqpardaǵy uıadan balapan alý sátin de taspalady. Sol shaqta áskerge ketken aǵasynyń búrkitine qarap qalǵan qalaqtaı ǵana qyz az ýaqytta dúnıeniń nazaryn ózine aýdaratynyn eshkim boljap bilgen joq. Álemniń 30-dan asa eline tabany tıgen Nurǵaıyptyń búrkitshi qyzy jaıynda derekti fılm, beınebaıan túsirilip, tipti Portýgalııa elinde qumnan eskertkish te soǵyldy.
Ulttyq ónerge nasıhat degen osy, Aısholpannyń artynan ergen 15 búrkitshi qyz qazir Mońǵolııada búrkiti men qarshyǵasyn, ıtelgi men suńqaryn baptaıdy. Aısholpan 2019 jyly Mońǵolııadan Qazaqstanǵa qonys aýdardy. S.Demırel ýnıversıtetiniń stýdenti, qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi mamandyǵy boıynsha oqıdy. Keleshekte О́skemen qalasynan qusbegilik mektebin ashyp, shákirt tárbıeleýdi qolǵa almaq.
Qolyna qyran qondyryp...
Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdany Sógeti aýylynda «Jeti qazyna» ortalyǵy bar. Qusbegilikti óristetip, tazy tuqymyn saqtap qalý jolynda bútindeı bir ınstıtýt atqaratyn sharýany arqalap otyrǵan – osy qarlyǵashtyń uıasyndaı ǵana shaǵyn murajaı.
Ortalyqta qus ushyryp, qansonarda qanjyǵasyn maılap júrgen jas qusbeginiń biri Áıgerim Janqylyshbaı búrkitshiler otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi men aǵalaryna ilesip, alǵashynda kógershin asyrapty. Eseıgen shaǵynda ıtelgi, qarshyǵany qolǵa úıretipti. 10 jasynan bastap búrkitke jaqyndap, qyran qus ózine tarta túsken. Qarasholaq atalatyn búrkiti – 13-ke shyqqan qýtúlek. Uıadan ustaǵan balapan shaǵynan ózi baptap, hantúlek kezinen shyrǵa tartyp, túlekke otyrǵyzyp keledi. Qarasholaǵy qasqyrǵa túspegenimen de qoıan, qarsaq, túlkige túıilgende qutqarmaıdy. Áıgerim úshin búrkit baptap, qus ushyrý – saıysqa qatysýdyń joly emes. Ol úshin ulttyq ónerdi dáripteý mańyzdy. Túrli festıvalderge óziniń ónerin, búrkitiniń qyraǵylyǵyn pash etý maqsatynda qatysady.
Bul kúnde búrkit ustaý – qyp-qyzyl shyǵyn. Sebebi kúndik asyna keminde 1 kılodaı shıki et qajet. Et bolǵanda da tuzdalmaǵan, jańa soıylǵan et bolýy kerek. Ańshylyq maýsym ashylǵanda ýaıym emes, ózi túsken ańnyń eti ózine buıyrady. Al qolǵa qarap qalǵan shaqta bir adamnyń tamaǵyn azyq etedi. Ańshylyq maýsymǵa ázirlik aldyndaǵy túlekke otyrǵyzý kezindegi kidiligi men kirpııazdyǵyn da kóterý ońaı emes. Qanat, quıryǵy synyp, túlekke otyrǵan qyrannyń jemin taýyp berýge ekiniń biri shydamaıdy. Al Áıgerim osyndaı aýyr eńbekti arqalap kele jatyr.
Biraq aqjemdep bergen jeńsik asyn syǵymdap asatý arqyly zar kúıine engen búrkitiniń qansonarda ańǵa shúıilip, qaǵyp túsken sátin kórgende arqadaǵy batpandaı aýyrlyqtyń bári sylynyp túsedi. Qıqý salyp, atyńa qamshy basyp izinen qýǵanda jan-dúnıeńniń jantalasy aqtarylyp lyqsı shyǵady. О́ıtkeni ishtegi arpalysqan tebirenis pen tynymsyz eńbektiń óteýi kóz aldyńda kólbep tur. Áıgerimdi qusbegilikten uzatpaı ustap turǵan da osy kúsh.
Qusbegiler qyran búrkiti 10 jasqa deıin qolǵa ustaıdy da, kári túlek, oba shaǵynda erkindikke ushyryp jiberedi. Balapan kezinen baýyr basyp qalǵan qyranyn búrkitshi qyz qansha qımasa da erkindikke jibermek. Urpaq ósirý bárinen mańyzdy.
