Jahannyń áleýmettik damý ındeksi

The Social Progress Imperative – 2012 jyly qurylǵan amerı­kalyq saraptamalyq taldaý or­ta­lyǵy, jahandaǵy áleýmet­tik damý máselelerin zertteıdi. Uıymnyń negizgi zertteý joba­sy – álem elderiniń áleýmettik damýy men qoǵamdyq ál-aýqaty boıynsha jetistikterin ólsheı­tin «Áleýmettik damý progresi ındeksi». 2012 jyldan beri jyl saıyn shyǵyp kele jatqan bul eseptiń bıylǵy shyǵaryly­­myn­da 170 eldegi 13 jyldyq (2011-2023) áleýmettik damý derek­teri boıynsha taldaý júrgizil­gen. Esepte densaýlyq saqtaý, bilim, qaýipsizdik, adam quqyǵy, ınklıýzıvti qoǵam, jetildiril­gen bilim berý, taza aýyzsýmen qamtý, turǵyn úımen qamtamasyz etý syndy kórsetkishterge baǵa berilgen.

Mamandar taldaý negizinde alǵash ret áleýmettik damý prog­resiniń jahandyq quldyraýy baı­qalǵanyn atap ótken. Zertteý derekterine súıensek, qazirgi tańda 61 el eleýli sátsizdik­ter­di bastan keshirse, 77 el toqy­raý ústinde. Tek 32 memleket bel­gili bir progress deńgeıine qol jetkizgen. Demek álemdegi árbir bes adamnyń tórteýi áleý­mettik toqyraý ústindegi mem­lekette turady. Zertteý bo­ıynsha negizinen densaýlyq saq­taý, adam quqyǵy jáne óz oıyn erkin bildi­rýi, aqparat pen kom­mýnıkasııaǵa qoljetimdilik kórsetkishterinen quldyraý baıqalǵan.

Álemdik áleýmettik damý progresi ındeksi 2022 jyldan 2023 jylǵa deıin 0,31 upaıǵa tómendegen. Bul kórsetkish, den­saýlyq salasynyń jaǵdaıy (-1,7 upaı), aqparat pen baılanys­qa qoljetimdilik (-2,2) jáne adam quqyǵynyń (-0,51) tómendeýine baılanysty oryn alyp otyr. Kóbine COVID-19 pandemııasy densaýlyq saqtaý salasynyń na­sharlaýyna yqpal etip, al bas­pasóz bostandyǵynyń shekte­lýi aqparatqa qol jetkizýge teris áser etken.

Danııa 2024 jylǵy áleýmettik damý ındeksi boıynsha 90,38 upaımen birinshi orynda tur. Alǵashqy úshtikke áleýmettik jaǵ­­daıy damyǵan Norvegııa men Fınlıandııa memleketi engen. Esepte kórsetilgen elder ishinde Latvııa, Bolgarııa, Chernogorııa, Malaızııa jáne Grýzııada jyl saıynǵy progress baıqalǵan.

Áleýmettik damý progresi ın­deksinde Qazaqstan 69,73 upaı­men 63-orynda tur. О́tken jyl­darmen salystyrǵanda elimizdiń kórset­kishi kóp ózgeriske ushyraı qoı­maǵan. Degenmen 2022 jylǵy ındeks qorytyndysymen salys­tyrǵanda 2 satyǵa kóterilgen.

Barlyq G7 elderinde, onyń ishinde, AQSh, Fransııa jáne Kana­da­da áleýmettik progres­tiń na­sharlaýy baıqalǵan. Atap aıt­qanda, qaýipsizdik, densaý­lyq saq­taý jáne quqyq máseleleri­men betpe-bet kelgen AQSh 29-orynǵa tómendedi. Turaqty eko­­nomıkalyq ósýge qaramas­­tan, amerı­kalyqtardyń ómir súrý jaǵ­daıy 13 jyl burynǵydan da na­sharlaǵan. AQSh-tyń úl­ken osal tustarynyń biri – qa­ýipsizdik. Bul kórsetkish bo­ıyn­sha álemde Qazaqstan, Túr­kııa jáne Saýd Arabııasynan ke­­­ıin­gi 70-orynda. Al adam qu­qy­­ǵy boıynsha álemde 51-oryn­­ǵa turaqtaǵan. 2011 jyl­­dan beri Ulybrıtanııadaǵy áleý­­met­tik progrestiń nasharlaýy­­na negi­zinen quqyq pen ınklıý­zııa­nyń tómendeýi sebep bolǵan.

Sońǵy 13 jylda kórset­kish­teri aıtarlyqtaı jaqsar­ǵa­nymen tabysy tómen ońtústik Saharadaǵy Afrıka elderiniń reıtıngi áli de aıtarlyqtaı kó­terile qoımaǵanyn baıqaı­myz. Oǵan basty sebepterdiń biri Afrıka memleketterindegi kedeı­shilik kórsetkishiniń joǵa­ry bolýy. Jahandyq deńgeıde olar­dyń qataryna saıası turaq­syz Nıger, Somalı, Iemen, Ońtústik Sýdan, Aýǵanstan jáne Kongo sııaqty memleketter jatady. 2024 jylǵy ındeks boıynsha sońǵy orynda Ońtústik Sýdan (25,93 upaı) memleketi ornalasty. Eger álemdi bir memleket retinde qa­ras­tyratyn bolsaq, áleýmettik damý progresi ındeksi boıynsha ol Bolıvııa men Ázerbaıjan arasynda ornalasqan el bolar edi. Ortasha alǵanda, álemde tur­ǵyn úı, sý jáne sanıtarııa bo­ıynsha eń joǵary upaılar bar bolsa, jetildirilgen joǵary bilim men qorshaǵan orta sapasy baǵytynda álem eń nashar kór­setkishterge ıe.

Áleýmettik damý progresi ındıkatorlarynda sońǵy áske­rı qaqtyǵystarǵa baılanysty tolyq kórsetilmegen Batys jaǵa­laý men Gaza, Izraıl nemese Ýkraına syndy elder baryn es­kerý qajet.

Marııa Jylqyshıeva,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy