Kúıik hannyń haty

Kúıik han bılik qurǵan jyldary álem elderimen dıplomatııalyq qatynas ornatyp, hat-habar almasyp turǵan eken. Osyndaı tarıhı qujattyń biri – Kúıik hannyń 1246 jyly qarasha aıynda Rım papasy IV Innokentke jazǵan haty. Bul hatty jetkizgen adam – saıahatshy Plano Karpını. Hat áýeli parsy tilinde jazylyp, dereý latyn tiline tárjimelengen kórinedi. Hattyń uzyndyǵy – 1,12 metr, eni – 20 sm. Qujattyń sońyna qaǵannyń qyzyl boıaýly móri basylǵan. Qundy qujattyń túpnusqasy qazir Vatıkan kitaphanasynda saqtaýly.

О́tken jyly qyrkúıek aıynyń basynda Mońǵolııaǵa resmı saparmen barǵan Papa Fransısk joǵarydaǵy Kúıik han hatynyń asa uqyptap, názik tehnologııamen jańǵyrtylǵan kóshirmesin alyp baryp, ony ózin qurmetti qonaq bolýǵa shaqyrǵan memleket basshysy Ý.Húrelsúhke tabys etken edi. Jýyqta Ulanba­tyr qalasyna barǵan saparymyzda qala ortalyǵynda ornalasqan Shyń­ǵys qaǵan mýzeıinen atalǵan hat­tyń Vatıkannan kelgen túpnusqa­dan aıyrǵysyz kóshirmesin kórip, kóz­aıym boldyq.

Mońǵol aǵaıyndar qundy qu­jat qoldaryna tıgen sátten bas­tap hattyń mazmunyn, oǵan ba­syl­ǵan mórdegi jazýdy mońǵol tiline aýdaryp jarııalaǵan eken.

Mórdegi jazýdy qazaqshalasaq: «Máńgi táńirdiń alqaýyndaǵy Uly Mońǵoldyń dalaı hany jarlyq etedi. Buǵan boıynda jany bar pende bas ıip, boı usynsyn!» delinse, úlken hattaǵy jazýdy qazaqsha­laý­ǵa dármenimiz jetpeı, mońǵol til-jazýynyń bilgiri, tarıhshy-lıngvıst Suraǵan Rahmetulyna usynyp edik. Ol kisi dereý túpnusqadaǵy mátin­nen esh aýytqytpaı tómendegideı qazaqshalap shyqty: «Jarlyǵymdy minájatı  uly patsha aǵzam nazaryna quldyq. Qoral degen uıyqta jıyn qurap uıysqan sizderge úshbý elshilerimizdi jónelttim, marhabat! Marhabat ótinishterdi de bu elshiden qulaǵdar boldym. Záýdeǵalam sizder óz ýaǵdalaryńyzda bolsańyzdar dinniń uly patsha aǵzamy siz óz ba­syńyzben attanyp kelip bizben ushy­rasýyńyz jónge saıady hám me­nen láıim osy sátte jasaqqa úkim­delgen úshbý jarlyqtyń dúıimin dý­shar etýim málim. Láıim taǵy da ma­ǵan ulyqtaý rásimin buıyrýdy jaq­sylyqtyń josyny dep sizder ıshara ettińizder. Sizder elshi joldap marhabat tilek etkenińiz eń tapqyrlyq bolady. Alaıda biz sizdiń marhabat­ty ýájińizdi tushyna almadyq. Záýde eki qaıta elshi joldap, sizder búkil Qypshaq pen Krestóstiniń minájatti mekenderin egeledi degen eken. Biz shoń úreılendik. Bizge málim etilgende bunyń qandaı deńgeıde burysyna ýáj etýge úndepti. Osy lepesti muqys biz túbirimen tushyna almadyq. Shyńǵys qaǵan hám qaǵan men de elshi joldap osy eki pendeni teńgirdiń boshqasynan adal bolýdy  tapsyrǵan edik. Demek ol kisiler teńgirdiń boshqasynan qıys ketti. Seniń aıtýshy pendeleriń uly jıyn jınalǵanda, ese dórekilenip, bizdiń elshini tásilim etti. So úshin máńgi teńgir kúshine laıyqtap, sol eldiń kisilerin kózin joıǵan syqyldy. Keıbireýlerin teńgirdiń boshqasyna saı táńir saqtady. Áıtpegende adal jandardyń qylsha janyn qalaı qııýǵa dát barmas bolar. Sen óziń málimdediń emes pe? Men krıst minájatkerimin. Eń tóbedegi jaratýshy qudaıǵa bek haqpyn, ony bek súıem. Jaýyzdyqty jaýgerlikti tipten jekkórem. Alaıda eń jo­ǵarǵy jaratqan teńgir ıem osylaı kúnákerlikke barsa da qaıdan kúnáz­diktiń meıirin qalaıdy degendi sen bilemisiń? Sen bulaı aıtsań jaratqandy qalaı tanyp, uǵasyń? Kún shyǵystan batysqa sheıingi kúlli ǵalam teńgir kúshine sáıkes bizdi quptaıdy. Teńgirdiń boshqa­syna óńge kim de kim óz yqymymen eshteńe jasamaýy kerek. Biz de siz de onyń quzyryńyzdamyz, dúm-dúnıeni shyn nıetpen usynýdy shyn nıetpen buıyramyz, óz qarasty ýańdardy ilestire eshkimdi de sońyra qaldyrmaı bizge baǵynýyń kerek. Eger búıtse biz sizlerdi óz erkimen baǵynyp kelgender esebine kórýge bolady. Eger sizler uly teńgirdiń boshqasynan bultaryp, jarlyqqa qarsy keler bolsańyzdar týra has dushpanǵa sanaımyz. Joǵaryda eskertken álettik ádilı jarlyqqa ádeppen bas ııýmen qatar árirek uǵyný týra. Eger burys sanany quptasańyz ne bolaryn bir teńgirden ózge eshkim bilmes...»