«Sol 90-jyldary «Aral konsorsıýmy» degen úlken birlestik qurylyp, aýdandyq orman sharýashylyǵy orman-melıoratıvti stansasy retinde qurǵaǵan ultandy jasyl jelekke aınaldyrýdyń bastamasyna kiristi. 1993 jyldan bastap búkil oblys ormanshylary osy iske jumyldy. Osylaısha, bastapqyda 54 myń gektarǵa sekseýil men sarsazan egildi», deıdi oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bólim basshysy Aıbek Jolaqanov.
Basyna tartsań, aıaǵyna jetpeıtin sol tustaǵy qarjy qıyndyǵynan bastama 7 jyldaı toqtap ta qalǵany bar. 2000-jyldardan bastap bıýdjetten qarjy qaralyp, ádepkide orman sharýashylyqtary 1 000 gektardan ege bastady. 2003 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda ormandardy saqtaý jáne molaıtý» baǵytyndaǵy 10 jyldyq baǵdarlama aıasynda Dúnıejúzilik bank qoldaýymen sekseýil kóshetin ǵana emes, onyń tuqymyn sebý de qolǵa alyndy. Keshegi 2020 jylǵa deıin Aral men kórshiles Qazaly aýdany ormanshylary jylyna 5 000 gektarǵa sekseýil dánin seýip keldi.
Germanııanyń yntymaqtastyq qoǵamy da bul iske aıtarlyqtaı úles qosty. Buǵan qosa Dúnıejúzilik damý banki granty arqyly 2008-2014 jyldar aralyǵynda 57 myń gektarǵa egildi. 2018-2020 jyldary Ońtústik Koreıa memleketi qoldaýymen «Qazaqstan landshaftaryn qalypqa keltirý» jobasy aıasynda ormanshylar 13 300 gektar alqapqa dán septi.
Aıbek Jolaqanovtyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń 2025 jylǵa deıin elimizde orman alqabyn ulǵaıtyp, Aral ultanyndaǵy sekseýil egilgen aýmaqty 1 mln 100 gektarǵa jetkizý tapsyrmasyna oraı 2021 jyly – 100 myń, aldyńǵy jyly – 250 myń, byltyr 193 myń gektar alqapqa melıorasııalyq jumys júrgen. Bıyl 275 myń gektarǵa júrgizý josparlanyp otyr.
Kóktemde ár aýdandaǵy tuqymbaqtardan jetkizilgen kóshetter otyrǵyzylady, kúzde dán sebiledi. Osyndaı jumystar arqasynda balyqkóz ben aqsorańnan basqa eshteme ónbegen medıen dalaǵa jan bitip, kókjıegi kórinbeıtin teńiz tabanyna tirshilik endi. Jurt kózine túse bermeıtin qoryqtaǵy qulan men qaraquıryqtyń jaıylymy ulǵaıyp, sany da arta tústi.
Jalpy, teńiz tabanynan sekseýil tigý ótken ǵasyrdyń 70-jyldary bastalǵan. Bul tájirıbeni bastaǵan otandyq ǵalym Vladımır Kaverın teńizdiń qurǵaǵan bóligindegi tuzdy topyraqty osylaısha kógaldandyrýǵa bolatynyn dáleldepti. Mamandar jyldam jetilip, aınalasyna shashqan tuqymdary arqyly qaıta jańaryp otyratyn sekseýildiń bir túbi 4 tonna qumdy ustaıtynyn aıtady.
Teńiz tabanyn jasyl jelekke aınaldyrý jumysy kórshiles О́zbekstan aýmaǵynda da qarqyndy júrip jatyr. Jaqynda sala mamandary men jetekshi ǵalymdar Qaraqalpaqstanda bas qosyp, osy baǵytta tájirıbe almasqan.
«Sol jıynda bolyp, ondaǵy atqarylyp jatqan sharýalarmen tanystyq. Jalpy, eki el mamandarynyń orman ósirý tehnologııasy uqsas. Olar sekseýil, sarsazannan bólek qarabaraq dánin de sebedi eken. Biz de byltyrdan bastap Orman sharýashylyǵy ǴZI ǵalymdarynyń keńesimen sortań jerge jaqsy shyǵatyn osy ósimdikti ege bastadyq. Qazir ǵalymdar jyl saıyn topyraq quramyn zerttep, ormanshylarǵa baǵyt-baǵdar berip otyrady. Olar orman sharýashylyǵyna keıinnen berilgen 500 myń gektar jerdiń topyraǵyn tolyq zerttedi. Taǵy qosymsha 300 myń gektar surap otyrmyz», deıdi bólim basshysy.
Osynyń bári – jyl saıyn qurǵaǵan Aral tabanynan jelmen birge kóteriletin 150 mln tonna tuz ben shańdy basyp, teńiz tabanyn túletýdiń qareketi. Kezindegi uly sýdyń ultanynan ushqan tuzdyń Pamır taýy men Soltústik muzdy muhıttan tabylýy máseleniń aýqymdylyǵyn ańǵartsa kerek. Al onyń aldyn alý úshin teńiz tabanyn jelekke bólep, tirshiligin túletý kerek. Bul oıdaǵydaı júzege asqanda ǵana qorshaǵan ortanyń ahýaly jaqsara túspek.
Qyzylorda
