Ormandy saqtaýdyń amaly

О́simdikterdiń bıoalýan­túr­­liligin saqtaý maqsatynda 152 elde tuqym qory qurylǵan. Qazirgi ýaqytta álemde myń­nan asa aýyl sharýashylyǵy da­qyl­darynyń, tabıǵı flora­nyń, jemis ósimdikteriniń jáne t.b. tu­qym qory bar. Elimiz keıin­gi on­jyl­dyqta ormandardyń azaıýy­ jáne ormannyń tabıǵı alýan túr­liliginiń joıylý problema­syna tap kelip otyr. Alaıda qa­zaq jerinde ormandy qalpyna kel­tirý jáne ekojúıeni saqtaý­da mańyzdy aǵash, tal túrleri tu­qymdarynyń resýrstary mol ekenin aıtady mamandar. Osyǵan oraı Dúnıejúzilik tuqym qory Qazaq­standa landshafttardy tu­raqty qalpyna keltirý jobasyn qolǵa aldy. Onyń aıasynda orman ósimdikteri tuqymdardyń genetıkalyq qory qurylyp otyr.

«Orman ósimdikteri tuqym­darynyń genetıkalyq qory – ósim­dikterdiń genetıkalyq mate­rıaldarynyń saqtaý qoımasy. Osy arqyly ormandardyń ár­túr­liligin jáne genetıkalyq tu­tas­tyǵyn saqtaýǵa bolady. Bul – elimizdiń ár óńirinen jınalǵan túrli orman tuqymdaryn saq­taı­tyn erekshe platformanyń biri. Qor genetıkalyq aqparat qorynyń qyzmetin atqaryp, órt­ten, aýrýlardan, kesýden jáne túrli tótenshe jaǵdaılardan keıin ormandy qalpyna keltirýge múm­kindik beredi», deıdi qor saqtaýshy mamandar.

Olardyń aıtýynsha, elimizde tuqymdardyń genetıkalyq qo­rynda saqtalatyn aǵash túrleriniń bastapqy tizbesi túrlerdi qorǵaý, landshaftta taralýy, zııankes­ter men aýrýlarǵa tótep beretin talaptarǵa saı suryptalyp jasaldy. Tizimge Qyzyl kitapqa engen biregeı jáne sırek kez­desetin aǵash ósimdikteriniń 46 túri, belsendi abattandyrý is-sharalary úshin áleýeti bar pers­pektıvaly túrler, orman qurýda mańyzdy ról atqaratyn orman qurýshy túrler kirdi.

«Tuqymdar qorynda ósim­dikterdi saqtaý jáne olardyń túr­lerin kóbeıtý jumystary eli­mizdiń landshafttarynyń uzaq­merzimdi turaqty damýyna qajetti qadamdardyń biri bolmaq. Ol ormandardy qalpyna keltirýge, bıoalýantúrlilikti kóbeıtýge jáne jerdiń degradasııasy men klımattyń ózgerýimen kúresýge múmkindik beredi», deıdi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasynyń orynbasary Erlan Qutpanbaev.

Dúnıejúzilik qormen bir­lesken joba aıasynda orman tu­qym­darynyń genetıkalyq qory materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn qurýǵa qoldaý kórsetilip­ti. Máselen, orman tuqymdaryn saq­taý men keptirýge, olardy qa­byldaýǵa qajetti qurylǵylar, aspaptar jáne avtotransport satyp alynǵan. Buǵan qosa zerthana qajetti tehnıkamen jáne jıhazben jabdyqtalyp, orman tuqymdaryn tekserý úshin shy­ǵyn materıaldary men olardy saq­taýǵa arnalǵan arnaıy jab­dyqtarmen qamtamasyz etilgenin baıqaımyz.

Joba jetekshisi Erlan Mura­tovtyń aıtýynsha, zerthanada mık­roklondaý ádisi tárizdi ǵy­lymı jumystar sátti iske asyp otyr. Bul ósimdikterdi kóbeıtýdiń qysqa ári jedeldetilgen joly eken.

Zerthana jumysy barysynda klondyq otyrǵyzý materıa­lyn alý ádisi ázirlenip, aǵash-buta­lar­dyń ártúrli túrlerin «invitro» jaǵdaıynda saqtaıtyn me­rıs­temalyq tuqymdar qory da qu­rylypty. Olardyń ishinde Ile-Alataý taramynyń sıvers alma aǵashtary, karel qaıyńy, manchjýr qaıyńy, qaǵaz qaıyń jáne t.b. bar. Mundaı tuqymdar qordyń qundy qazynasy ekeni daýsyz.

Kásiporynnyń orman bıotehnologııa zerthanasynda ja­byq tamyr júıesi arqyly to­rańǵy ósirýdiń jańa tehnologııa­sy ázirlenip, synaqtan sátti ótipti. Bul elimizdegi torańǵy or­­mandarynyń genetıkalyq ár­túr­liligin saqtaýǵa múmkindik beredi. 2018 jyly elimiz Bonn baǵdarlamasy aıasynda 2030 jyl­ǵa qaraı 1,5 mln gektar orman al­qaptaryn qalpyna keltirýge mindetteme alǵany belgili. Joba respýblıkanyń orman qoryn ul­ǵaıtyp, jerdiń tozýyn azaıtady dep josparlanǵan edi.

Mamandar tuqymdardyń gene­tıkalyq qorynyń qurylǵany óte jaǵymdy jańalyq bolǵanymen, eldegi klımattyq jaǵdaı, topy­raq quramynyń tozýy ormandardy qalpyna keltirýge áli de bolsa qaýqarly emes ekenin moıyndaıdy. Qordyń bir artyqshylyǵy – ár óńirdiń genetıkalyq ereksheli­gin saqtaý arqyly ekojúıeler úshin tuqymdardyń qajetti sor­tyn tańdaýǵa bolady. Bul landshafttardy qalpyna keltirý joba­synyń tıimdiligin arttyrýǵa sep­tigin tıgizedi-mis.

Orman tuqymdarynyń gene­tıkalyq qory tabıǵatty saqtaýǵa jáne bolashaqta turaqty ómir súrý ortasyn qurýǵa baǵyttal­ǵan ekologııalyq jaýapty is-sha­ra­lardyń táýelsiz quralyna aınalyp qana qoımaı, joba jasyl ekonomıka men elimizdiń turaqty damýyna mańyzdy qadam bolmaq.