Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Jazýdyń alǵashqy túrleri qandaı, ol qaı dáýirlerde bastalǵan?
– Kóne zamandardan búginge jetken jazýlardyń ishindegi eń eski túri – pıktografııalyq jazý, bul – jazý ataýlynyń bastaýy dep eseptelinedi. Buǵan amerıkalyq úndisterdiń sýretti tańba jazýy jatady. «Pıktografııa» termıni – latynnyń «sýret» jáne grektiń «jazý» degendi bildiretin eki sózdiń birigýi arqyly jasalǵan. Maǵynasy – «sýret arqyly berilgen jazý», «sýretti jazý» degenge saıady.
Al kelesi satysy – ıdeografııalyq jazý dep atalady. Ol – latynnyń «ıdeıa» jáne grektiń «jazý» degendi bildiretin sózderiniń birigýi arqyly jasalǵan. Maǵynasy – «belgili bir uǵymdy, oıdy bildiretin jazý». Bul – pıktografııalyq jazýdyń zańdy jalǵasy, sonyń jetilgen túri dep eseptelinedi. Buǵan kóneqytaı, kóneshýmer jazýlaryn jatqyzady.
Úshinshi túri – fonetıkalyq jazý. Muny keıde «býyndyq jazý» jáne «áriptik-dybystyq jazý» dep ekige bóledi. Munyń sońǵysyn kóbine «álipbılik jazý» dep te ataıdy. Bizdiń búgingi qoldanyp júrgenimiz – jazýdyń osy túri.
Arasyna belgili bir ýaqyttar salyp, birinen keıin biri paıda bolǵan jazýdyń osy dástúrli úsh túrinen tarap, tarmaqtana jetilip, bul kúnde san alýan halyqtyń atymen atalyp ketken túrli jazýlar barshylyq. Osy jazýlar arqyly sonaý este joq eski zamannan bastap búginge deıingi jer betinde ómir súrgen halyqtar tarıhyn oqyp, bilýge múmkindik týdy. Iаǵnı jazý jyl sanaýdan 15-16 myńdaı jyl buryn paıda bolǵan. Buǵan Tynyq muhıtynyń astyna ketken baǵzydaǵy Mý qurlyǵynyń tarıhyn álemge alǵash jarııalaǵan aǵylshyn áskerı polkovnıgi Djeıms Cherchvard eńbegi dálel.
Jalpy, jazýlar arqyly jetken derekterdi ǵylymda «jazba derek» dep ataıdy. Búgingi tarıhı sanamyzdy qalyptastyrǵan resmı hronıka osy jazba derekter negizinde jasalǵan.
Áýelgi adamzat balasynyń arasynda jazýdy kıe tutyp, oǵan táńirlik sıpatpen qaraǵan sana qalyptasty. Mysaly, kóne mysyrlyqtar ózderiniń jazýyn «qudaıdyń tili» dep uǵyp, jazýdy oılap tabýshyny mádenıet ataýlynyń bárin ómirge keltirýshi – Tot qudaı dep bilgen. Al vavılondyqtar bolsa, óz jazýlarynyń avtoryn adam taǵdyrynyń qudaıy – Mardýk balasy Nabý dep túsingen. Sol sekildi ıahýdıler jazýdy turmysqa engizgen Musa dese, grek mıfi bul ıgi isti Germes qudaıǵa telıdi. Baıyrǵy qytaılyqtar men úndilerde de, ózge halyqtarda da osyndaı túsinik bolǵan. Sóıtip, osy tárizdes tanym-túsinikten órbip, keıin adamzat oı-sanasynyń damýynan jazý (jazba tili) qalyptasty. Ol halyqtardyń qaı-qaısysy úshin de mádenıettiń, ónerdiń jáne bilim-ǵylymnyń bastaýshysy bolǵany talas týdyrmaıdy.
– О́rkenıetpen ilese ilgerilegen jazý óneri «álipbılik jazý» deńgeıine jetti. Osy eń alǵashqy «áriptik-dybystyq jazý» úrdisi adamzat balasynyń arasynan kimderge tıesili?
– Resmı tarıhtyń usynǵan tujyrymdary boıynsha Ońtústik Eýropa, Taıaý Shyǵys jáne Afrıka aımaǵy «Ejelgi órkenıettiń oshaǵy» dep tanylǵan. Olar kóne órkenıetti týdyrǵan, jazý-syzýdy oılap tapqan. Biraq mundaǵy órkenıetke jetken halyqtardyń báriniń birdeı bul óńirlerge syrttan kelgeni, birde-bireýiniń naqty bastaý tarıhynyń joqtyǵy oılantady. Olardyń qaıdan kelip, qaı tilde sóılegeni beımálim. Áıtse de, derekterdiń bári jazý arqyly jetkendikten, baıqaıtynymyz, jazý ónerin eń alǵashqy bolyp meńgergen – shýmerler bolsa kerek.
Tarıh deregi boıynsha synajazýdy (klınopıs) birinshi bolyp qoldanǵan shýmerler delinedi. Akkadtar da, keıingi tanylǵan vavılondyqtar men assırııalyqtar da synajazýdy osy shýmerlerden qabyldaǵan. Bul rette zertteýshiler jazýdyń alǵashqy túri – pıktografııalyq jazýdan oryndalýy jeńil synajazýǵa kóshýdiń sebebin de shýmerler mekendegen jerdiń qysh taqtaıshalar jasaýǵa asa qolaıly sazbalshyqtyń kóptigimen baılanystyrady. Osylaı delingenimen, shýmerlerdiń synajazýdy alǵashqy oılap tabýshylar ekeni áli naqty anyqtalmaǵan. Soǵan oraı keıbir zertteýshiler buǵan kádimgideı kúmán keltiredi. Sondaı-aq «jalpy shýmerlerdiń ózi Mesopotamııanyń baıyrǵy turǵyndary ma, álde basqa jaqtan qonys aýdaryp, aýyp kelgender me?» degen másele de basy ashyq kúıinde qalǵan.
– Jazý tarıhyn zertteýdegi qandaı olqylyqtardy baıqaısyz?
– О́kinishke qaraı, resmı tarıh ǵylymy «kóshpeli» halyqtardyń túp-tuqııanyn tanýda birjaqtylyqqa urynǵan. Buǵan jahan halyqtaryna ortaq tarıhtyń tek eýropalyq tanym-túsinikte jazylatyndyǵy sebep. Osy buljymas baılam negizinde bir tekten jaralǵan adamzat balasyn áýeli «tarıhı jáne tarıhı emes halyqtar» dep, sodan keıin bul termındi ózgertip, «otyryqshy jáne kóshkinshi halyqtar» degen at berip, jikke bóldi. Birin – mádenıetti, órkenıetti, al ekinshisin – jabaıy, taǵy halyqtar sanatynda kórsetti. Bul – kezinde ǵylymǵa erkin aralasqan eýropalyq menmendiktiń beınesi. Jaratylysy bir adamzat balasy týraly osyndaı kózqarasty qalyptastyrýy saldarynan, ejelgi zamanda ómir súrgen halyqtardyń naqty kimder ekenin, olardyń qaı tilde sóılegenin tanyp-bilýge múmkindik bolmaı qaldy, izdenis sabaqtastyǵynyń joly kesildi. Sol sebepti kóne órkenıet oshaǵyna ot jaqqan halyqtardyń tól tarıhy egjeı-tegjeı zerttelip, basy ashylmady. Eń ókinishtisi – tanýǵa talpynys ta jasalynbady.
Osy órkenıettik órkókirektik zertteýshilerdi qalyptasqan eýropalyq tanym-túsinik sheńberi aıasynan shyǵarmady. Eger eski zamandardan jetken jazba derekter ózderi belgilegen «úndieýropa» nemese «semıt» tilderinde tanýǵa kelmese, bitti – «belgisiz halyqtiki» degen «úkimmen» birjola jyly jaýyp qoıady. Sonyń saldarynan álgi halyqtardyń shyqqan tegi, sóılegen tili áli kúnge belgisiz kúıinde qalyp keledi. Búgingi ǵylymnyń damyǵan, tehnıkanyń meılinshe jetilgen zamanynda ony zerttep bilsek, shyndyqty anyqtasaq, bir kezde ketken kemshiliktiń ornyn toltyrsaq dep izdenip jatqan jan, taǵy joq. Qalyptasqan tanym-túsinik boıynsha: bári anyqtalǵan, odan ári birdeńe bilý múmkin emes sekildi. Alaıda damyǵan tehnologııa jetistikteri basqa jaıdy ańǵartady. Buǵan genetık ǵalymdardyń sońǵy tabystary anyq.
– Sizdiń sózińizden ǵylymdaǵy birjaqtylyq álem órkenıetine zalalyn tıgizip otyrǵanyn ańdadyq. Áıtkenmen, ábden súrleýge aınalǵan syńarezýlik taptaýryndyqty buzýǵa bolatyn shyǵar?
– Árıne. Eger zertteýshi eýropalyq tanym-túsinik aıasynan shyǵyp, shýmerlerden alǵan mıfterdiń, gımnderdiń, epostardyń tilin tek semıt tilimen salystyryp qana qoımaı, agglıýtınavtik tildi mura etken álemniń basqa halyqtary tilimen sabaqtastyra zerttese, olardyń shyqqan teginiń Mesopotamııaǵa qaıdan kelgenin múmkindiginshe biraz anyqtaýǵa jol ashar edi. Osyndaı aýqymdy zertteýlerdiń qolǵa alynbaýynan, eýropalyq ólshemderdiń ǵylymdaǵy ústemdigi saldarynan, tyǵyryqtan shyǵa almaı otyrmyz. Sondyqtan qazirgi tańda shýmerlerdi «túrik halqy» dep tanyp, dinı tanymy, tildik birligi turǵysynan dáleldep júrgen jekelegen zertteýshilerdiń eńbegi ǵylymı ortanyń iltıpatyna ilikpeı, nazardan tys qalyp keledi.
Sondaı-aq shýmerge tikeleı qatysy bolmasa da, kezinde pıktografııalyq jazýǵa ıe bolǵan Amerıkanyń baıyrǵy turǵyndary Maııa, Astek (Astek) halyqtarynyń tilin zerttep, olardy «Túrik tilderiniń tobyna qosýǵa bolady, morfologııalary tym uqsas, ekeýi de jalǵamaly (agglıýtınatıvtik) til» degen amerıkalyq Otto Rerıgtiń, ýrýgvaılyq B.Fereıronyń paıymdaýlary óte qundy. Bul isti ári jalǵastyrǵan reseılik Iý.Knorozovtyń, tatarstandyq A.Karamýlınniń, bizdiń Á.Ahmetovtiń eńbekteri de zor. Biraq ókinishke qaraı, bulardyń eshqaısysy ne til, ne tarıh ǵylymy tarapynan maquldanbaı, eskerýsiz kúıde aıaqasty etilip otyr. Bar úmit – genetık ǵalymdardyń DNK zertteýleriniń nátıjelerine súıenip, Amerıka úndisterin kezinde «Altaıdan Berıng buǵazy arqyly ótip, muhıttyń arǵy jaǵyna qonys aýdarǵan túrik halyqtary» degen jańalyǵynda. Eger osy jańalyq ǵylymı ortadan jappaı qoldaý tapsa, onda izdeniske jańa óris ashylyp, til jáne tarıh ǵylymdary salalarynda iri ózgeris bolary anyq.
– Arǵy ata-babalarymyzdyń izi taǵy da qandaı qurlyqtardan naqty baıqalady?
– О́tken ǵasyrdyń orta sheninde arheologter Jerorta teńizindegi Krıt aralymen tustas jatqan Kıpr aralynyń shyǵys jaǵalaýyndaǵy Enkomı degen jerden, eski qalanyń ornynan mınoı órkenıetine tıesili jazýlardyń bir túrine tán qariptermen bederlengen qysh taqtaıshalar tapqan. Al Kıpr aralynyń baǵzydaǵy aty – «Alash».
– Qalaı?
– Qazir túsindireıin. Genetıkalyq ǵalymdar DNK tásili arqyly «Adamzat balasynyń alǵash jaralǵan jeri – «Ońtústik-Shyǵys Afrıka» degen tujyrymdy ǵylymǵa engizdi. Osy Ońtústik-Shyǵys Afrıkada paıda bolǵandar keıin ósip-ónip jan-jaqqa taraǵanda, aldymen Jerorta teńizi jaǵalaýlaryna jaıǵasady, Peloponnes túbeginde áıgili «As» dep atalatyn taıpalar birlestigin qurady. Osy As birlestiginiń quramyndaǵy taıpalardyń keıbir ókilderi turmystyń ár alýan kásibimen kóptiń kózinen de, kóńilinen de tysqary teńizdiń arasynda jatqan araldy kep saǵalap, mekendeı bastaıdy. Arada birneshe ǵasyr ótkende As birlestiginiń ár taıpasynan osyndaı kúnkórýshilikpen ár kezeńde kelgenderdiń sany kóbeıip, olar ósip-óngen urpaqtarymen tutas bir irgeli elge aınalady. As birlestiginiń ár taıpasynan kelip, quralǵandyqtaryna saı ózderiniń halqyn «Ala-As» (ár túrli As), al mekenderin «Ala-Asııa» dep ataıdy. «Kıpr» – bul aralǵa keıin berilgen ataý. Jazý-syzýǵa erte qol jetkizgen basqa elderdiń zertteýshileriniń jazýy men aıtýynyń nátıjesinde keıin «Ala-Asııa» – «Alashııaǵa», «Ala-As» – «Alashqa» aınalyp ketken. Mundaǵy «Ala-Asııa» – qaztekterdiń (qazirgi qazaqtardyń túpatasy) «ala», «as», «uıa» (ala – ár túrli, As – taıpa birlestiginiń aty, uıa – meken) degen úsh sózinen tutasyp, «As birlestiginiń ártúrli taıpalarynan quralǵandardyń mekeni» degendi bildiredi.
Munyń bári – tarıhqa málim, belgili jaılar. Tek resmı tarıhty jazýshylar Alashııanyń negizin qalaǵandar Qaztekter (qazaqtektester) ekenin aıtpaıdy, ataý sózderdiń tórkinin (etımologııasyn) taratpaıdy.
– Keremet jańalyq! Sonymen tabylǵan jazýǵa keleıik.
– Tarıhqa belgisiz bul jumbaq jazýdy alǵash 1900 jyly tapqan adam aǵylshynnyń ataqty arheologi Artýr Evans, osy jazýdy 1952-1953 jyldary alǵash tanyp, oqyǵan (deshıfrovka jasaǵan) aǵylshyn sáýletshisi Maıkl Ventrıs. Qupııa qaripterdiń talaıyna úńilip, syryn ashqan osy salanyń bilgirleri onyń bul jańalyǵyn kóne Mysyr jazýynyń kiltin tapqan fransýz Jan Fransýa Shampolon men parsynyń syna jazýyn oqyǵan aǵylshyn Genrı Roýlınsonnyń jańalyqtarymen teńestiredi. Ǵalymdar jumbaq jazýdyń bederlengen ýaqytyn hrıstıan dáýirine deıingi XIV ǵasyrǵa jatqyzady. «Syzyqty A jazýy» («lıneınoe pısmo A») túrimen naqyshtalǵan álgi áripterdi ǵalymdar oqyǵanymen, ondaǵy sózderdiń maǵynasyn túsine almaı, onyń tilin «grekterge deıingi til» dep tabady. Sóıtip, bári eski zamanda Kıprdi mekendegen, keıin iz-túzsiz joǵalyp ketken belgisiz bir halyqtan qalǵan mura degen ortaq qorytyndyǵa keledi. Alaıda joǵalyp ketkender kimder? Ol jaǵy anyqtalmaıdy. Qupııa qaripterge «eteokıpr» degen at berip, sonymen jazýǵa qatysty izdenisti doǵarǵan.
– Qysh taqtaıshadaǵy qaripter qalaı ornalasqan eken?
– Sóz ben sózdiń, sóılem men sóılemniń arasyn ashatyn eshqandaı tynys belgisi qoıylmaǵan, tek áripter tizbegi. Osy eteokıprlik jazýdy zertteýshi ǵalymdar qyshtaqtashanyń bireýindegi jazýdy latyn qarpine túsirgende, ol tómendegideı bolǵan eken:
«anamatoriumiesaimukulailasanaarisitonosearatovanakasokoosekerakeretulosetakanaku».
«Syzyqty A jazýy» mátinderimen aınalysyp júrgen mamandar oqýǵa tyrysyp, múmkindikterine qaraı býyndar tirkesin jeke sózderge bólgenimen, mánin tolyq tanyp, ajyrata almaǵan. Bar bolǵany bir zertteýshi óziniń janynan áripter qosyp, grektiń bir qalasy men bir adamynyń atyn zorǵa shyǵarǵandaı bolǵan.
Qupııa qaripter talaı zertteýshini qyzyqtyrǵan. Solardyń qatarynda tarazdyq áýesqoı jas zertteýshi Amantaı Aızahmetov te qatty shuqshıǵan. Ol óziniń 2004 jyly jaryq kórgen «Rojdenıe tıýrkskogo mıra» degen kitabynda qupııanyń kiltin tapqan. Basqalar sekildi ózge bir árip te, sóz de qospaı jáne eshteńesin alyp tastamaı, qysh taqtaıshadaǵy jazýdy latyn qaripine qalaı túsirse, sol kúıinde oqyp shyǵady.
«anama//tori//umiesai//mukulai//las//ana//risi//ton//ose//ar//ato//vana//kas//ok//ose//kerak//er//et//ul//ose//tak//ana//ku».
Eshqandaı tynys belgisiz, bir-birine tirkestirilip jazylǵan býyndar tizbeginen quralǵan mátindi A.Aızahmetov osylaısha bóledi de, ony «anama torı emes-aı, makýlaı las ana arısı ton ósse, ar ata pana qas oq ósse, kerak er et ul ósse, taq ana qý» dep oqıdy jáne onyń maǵynasyn orys tilinde «materı moeı ne sar, a glýpyı rab dostoın, eslı ee mat shýbý kroıt, a eslı v ýbejıshe praotsa strely strogaıýtsıa, syn v mýskýlah mýjchınoı rastet, tron, gonıaısıa za materıý» dep túsindiredi.
Amantaı orystildi azamat. Zertteý baǵytynda jańsaqtyqqa jol bermeý jáne ózgelerdiń salystyryp oı túıýine az da bolsa septigi tıer degen maqsatpen osy jazýdy men de óz tarapymnan qaıta oqyp, qazaq tildi zertteýshi retinde mátindi jeke-jeke sózderge bólip kórdim. Sonda mynadaı bolyp shyqty:
«anama//tor//iumi//es//aimu//kul//ailas//ana//risi//ton//ose//ar//ato//vana//kas//ok//oose//kerak//er//et//ul//ose//tak//ana//ku».
Endi osyny búgingi qoldanystaǵy kırıll qarpine kóshirip oqyǵanda: «Anama tor ıými es aımý, qul aılas, ana risi ton ósse, ár ata pana qas oq ósse, kerek er et ul ósse, ana taq qý» degen sóz tirkesterine aınaldy.
Maǵynasy: «Anama bılikti ııý (talasý) aıymnyń aqyly emes, (ol) qulmen birdeı bolý. Ana iri si ton shyǵarsa (tikse), ár pana bolar ata naǵyz oq shyǵarsa (jonsa), (el) kerek eter ul ósirse, taq anany ózi qýady».
Osyndaǵy kónetúrkilik «tor» (bılik) degen bir sóz bolmasa, basqasy túgeldeı búgingi qazaq tiliniń tildik qorynda bar sózder, kez kelgen qazaq tilin biletin adam eshqandaı aýdarmasyz tolyq túsinip, uǵyna alady. Ári, muny basqa tilde jazylǵan mátindi qazaq avtorynyń jeke sózderge bólýinen paıda bolǵan sózderdiń kezdeısoq uqsas jıyntyǵy bolar deseńiz, onda júıeli mazmundy qaıda qoıamyz? Mátindegi «iri isi (basty sharýasy) ana ton ósse, ár pana ata oq ósse» degen tirkesti qazirgi qazaq tilindegi «Ata kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher» degen maqaldyń ejelgi alǵashqy nusqasy desek, kim qısynsyz deı alar?
Sonda grekterden de buryn Kıprdi mekendep, bir tilde sóılep, bir jazýmen jazý jazyp júrgen eteokıprlikterdi kimder deýimiz kerek? Hrıstıan dáýirine deıingi XV ǵasyrda «Syzyqty A jazýymen» tańbalanǵan jazýlarda búgingi XXI ǵasyrdyń qazaqtary túsinbeıtin bir sózdiń bolmaýy qalaı? Bireý emes, ekeý emes osynshama kóp sózdiń báriniń dybystalýynyń da, berer maǵynasynyń da, búgingi qazaq tiliniń sózdik qoryndaǵy sózdermen birdeıligin kózben kórip turyp, ádettegideı múmkin emes dep, qoldy bir siltep, qoıa salýǵa bola ma? Oı júıesi, mazmun, maǵynasy she? Basqany qoıǵanda, kezdeısoq uqsas sózderdiń joǵarydaǵydaı «Ana iri isi ton tigedi, pana bolar ár ata oq jonady» sekildi maǵynaly tutas tirkesterdi quraýy múmkin be? Al sonda buny ne deımiz? Hrıstıan dáýirinen XV ǵasyr buryn jazylǵan eteokıprlik jazýdyń túrik tilinde, onyń ishinde taza qazaq tilinde sóıleýi qalaı? Osydan 3500 jyl buryn Jerorta teńiziniń Kıpr aralynda bolyp, taqtaıshaǵa óz tilinde jazý qaldyryp júrgen bul qaı túrik, qaı qazaq?
– Shynynda da qupııa qaripterdiń jumbaǵy qaıran qaldyratyn dúnıe eken. Áńgimeńizge raqmet. Ult tarıhyna qatysty qundy derekterdi aldaǵy ýaqytta da el ıgiligine aınaldyra berýińizge tilektespin.
Áńgimelesken –
Ádilbek YBYRAIYMULY,
jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
