Túrikmenstandaǵy «Alashorda» isi

Atalǵan baıandamanyń «Tergeý qujat­ta­ry men isterin jalǵan jasaý jáne bur­malaý, arandatý» atty bóliminde Túrik­menstandaǵy «Alashorda» kontr­re­volıý­sııalyq ultshyl uıymyna qatysty tergeý isi týraly málimetter bar.

1937 jyldyń jeltoqsan aıynda Túrikmen KSR Ishki ister halyq komıssary Nodev ornynan alynǵan. Onyń ornyna Ashhabad temirjol-transport bóliminiń NKVD bastyǵy S.Monakov (1897-1939) taǵaıyndaldy. Ol respýblıkanyń Ishki ister halyq komıssary bolǵan kezinde jazyqsyz adamdardy jappaı tutqyndaý, «úsh­tikpen» azamattardy zańsyz sottaý, arandatýshylyq, jalǵan qujat jasaqtaý, upaı jınaý jáne ortalyqty aldaý, jalǵan aqparattar berý júrgizildi. S.Monakov keıingi jappaı jazalaý operasııalardy júrgizý kezinde jedel toptar men aýdandyq bólimshelerge zııandy elementterdi tutqyndaýǵa «lımıt» belgiledi. Tyńshylyq jasaý, jaýlardy tabý sekildi «úshtiktiń» qaraýyna usynylǵan basqa da isterge baqylaýdy ózi júzege asyrdy. Tergeý isterinde kez kelgen arandatýshylyq pen jalǵandyqty qoldap, kótermelep qana qoımaı, óz apparattarynyń qyzmetkerlerine shpıon, zııankester, lańkestik jáne ózge de kontrrevolıýsııalyq uıymdar týraly isterdi qoldan jasaýǵa tikeleı tapsyrmalar berdi. Qyzmetkerlerden tergeýdegi adamdardyń qınalǵan daýysy kabınetine estiletindeı etip qınap-jazalaýdy talap etti. Al tergeýshiler Monakovtyń bul talabyn buljytpaı oryndady. Qamaýǵa alynǵandardyń qınaǵandaǵy jan daýsy men aıqaıy japsarlas kósheler men halyq komıssarıaty ǵımaratyna irgeles ornalasqan úılerdiń turǵyndaryna da estildi.

1938 jyldyń basynda S.Monakov jáne onyń eń jaqyn seriktesi, Túrikmen KSR NKVD-sy 5-bóliminiń bastyǵy Pash­kovskıı tutqynǵa alynǵan jazyq­syz azamattarǵa «jappaı konveıer», «shuń­qyr», «kameralyq óńdeý», «ylǵaldy kamera», «shtattyq kýágerler» sııaqty ózderi oılap tapqan jazalaý túri men ádisin keńinen qoldandy. «Konveıerde» nemese sol kezde «konferensııalar» dep atalǵandaı, tutqyndalǵandardy toptyq uryp-soǵý, azaptaý uıymdastyryldy. Tut­qyndalǵandardyń aıǵaqtaryn bop­salaý­dyń eń shekten shyqqan tásilderiniń biri sózsiz «shuńqyr» dep ataldy.

Tergeý barysynda qamaýǵa alynǵan­dardan jaýap alýdyń bul ádis-tásilderin Krasnovodsk NKVD-sy jedel tobynyń bastyǵy A.Dımentman jıi qoldanatyny anyqtaldy. Baıandamada esimi erekshe atalatyn A.Dımentman Túrikmenstandaǵy qazaq ultshyldarynyń jasyryn «Alash­orda» uıymyn ashyp, áshkerleýge belsene kiristi.

1937 jyldyń tamyzynda Túrikmen KSR-i Krasnovodsk NKVD-nyń bas­tyǵy, jedel ýákil A.Dımentman «Qara­buǵazhım» trest kareriniń meńgerýshisi Qo­ny­sovty tutqynǵa aldy. NKVD jen­­deti Krasnovodsk qalasy men Tú­rik­­menstannyń basqa aýdandarynda qazaq ultshyldarynyń uıymy bar ekeni týraly arandatýshylyq aıǵaqtar alý­ǵa Túrikmen KSR Ishki ister halyq komıs­sary Nodevpen «úshtik» tarapy­nan Qonysovty aıyptaý týraly ke­li­simge keldi. Biraq tutqyndaýǵa deıin Qo­ny­sovty aıyptap, sottaý úshin esh­qan­daı derekterdiń joqtyǵyna qara­mas­tan, zańdylyqty óreskel buzyp, tut­qyn­daı­dy. Krasnovodsk NKVD-nyń jedel toby Qonysov, Jetykbaev, Elemesov jáne basqalardy qamaýǵa aldy.

Tikeleı bastyǵy Nodevtiń qoldaýyna súıengen Dımentman Qonysovty atý jazasyna kesý týraly aldyn ala júr­giziletin tergeýsiz-aq «úshtiktiń» sheshimin shyǵartyp aldy. Bul aldaǵy ýaqytta júrgiziletin tergeý kezinde Qonysovtan «uıalmaý» úshin qajet boldy. Jendet Qonysovqa «shuń­qyr» ádisin qoldanǵan. «Úshtikten» atý týraly sheshimge qol jetkizgen Dı­mentman Qonysovtyń qolyn baılap, úkimdi oryndaý maqsatynda atý ornyna alyp keledi. Tek atylar aldynda oǵan «úshtiktiń» sheshimi oqy­lyp, tanystyrylady. Atýǵa daıyndalǵan shuń­qyr basyna kelgennen keıin A.Dımentman Kras­­novodsk aýdanyn­da «Alashorda» kontr­revo­­lıýsııalyq ultshyl uıy­my bar ekeni týraly kýálik berýge Qony­sov­tyń jaýabyn kútedi. Sonymen birge A.Dımen­tman eger Qonysov oǵan qajetti aıǵaqtar berýge kelisse, «úsh­tik­tiń» sheshimi joıylyp, ómiriniń saqtalatynyn eskertedi.

Jazyqsyz Qonysov óziniń kinásin joqqa shyǵaryp, «Alashorda» uıymyna múshe emes ekenin málimdeıdi. Alaıda jendetter Qonysovtyń kózinshe bir­neshe adamdy atyp óltiredi. Osydan keıin ǵana ol Dımentman bopsalaǵan aıǵaqtardy berýge kelisedi.

Sol túni Qonysovtan jedel túrde «jaýap alyndy». A.Dımentman men onyń kómekshisi Sarychev tarapynan aldyn ala jazylǵan jaýap alý hattamasyna qol qoıdy. Onda Krasnovodsk qala­synda ultshyl qazaq uıymynyń qaty­­sýshylary retinde 40-tan astam adamnyń esim-soıy ataldy. «Jaýap alýdan» keıingi kelesi kúni «Alashorda» qazaq ultshyldary uıym­nyń múshe­leri retinde hattamada esimderi atalǵandardyń barlyǵy qamaýǵa alyndy. Zańdylyqty aıaqqa taptaǵan jendetter A.Dımentman men Sarychev Qonysovqa qamaýǵa alynǵandardy kamerada tıisti túrde «óńdeýdi» qatań túrde tapsyrǵan.

Tergeýshiler A.Dımentman, Sarychev jáne Alek­seev tutqynǵa alynǵan «Alash­­­or­­dashylar» aıaýsyz uryp-soǵý men qor­laýǵa ushyratty. Olar úzdiksiz azap­taýlar arqyly Alash isi boıynsha tutqyndalǵandardy jazalaýdy áste báseńdetken joq. Adam tózgisiz azap­taýlardyń nátıjesinde atalǵan uıy­mynyń ondaǵan, tipti júzdegen qaty­sý­shysynyń tizimi bar jańa aıǵaqtar paıda boldy. Sol aıǵaqtar boıynsha uıymǵa múshe degen jalǵan aıyptaýmen jańa adamdar qamaýǵa alyndy. Mysaly, tut­qyndalǵandardyń biri ultshyl uıym­nyń músheleri retinde 200 adamdy ata­dy. Olardyń 180-i biraz ýaqyttan keıin A.Dımentmannyń buıryǵymen qamaldy. Osylaısha, A.Dımentman men Sarychev Krasnovodsk, Gasan-Kýlıı jáne basqa aýdandardyń 800-ge jýyq tur­ǵynyn qamtıtyn «Alashorda» qazaq ultshyl uıymy týraly arandatýshylyq isti qoldan jasaqtady.

Dımentman men Sa­ry­chev qurastyr­ǵan re­fe­­rattar arqyly qa­maý­ǵa alynǵan saýatsyz qazaq­tardy atalǵan jen­detter oılap tapqan Kras­no­vodsk qalasyndaǵy «Alash­orda» qazaq ult­shyl­ uıymy týraly aran­datý­shylyq is boıyn­sha aıǵaqtar berýge máj­­búrledi. Keıin bul zań­syz qylmystyq áre­ket­­­terdi tergep-tekserý­ ba­ry­­s­ynda Túrikmen KSR Ishki ister halyq komıs­sary janyndaǵy ınspektor A.Dımentman basqarǵan NKVD Krasnovodsk jedel toby jáne kómekshisi Sarychevtiń tapsyrmasy bo­ıyn­sha qamaýǵa alynǵandardy «óńdeýdi» Qonysov, Jetikbaev jáne basqalar júrgizgeni anyqtaldy.

Bul tutqyndalǵandardyń kópshiligi «úsh­tiktiń» úkimimen Túrikmen KSR NKVD-sy tarapynan atylyp, sottaldy. Atýǵa kesilgenderdiń ishinen Qonysov pen Qarabuǵazkól aýdandyq gazetiniń redaktory Jetikbaev kezdeısoq tiri qaldy. Sebebi olar aldyn ala jasaqtalǵan qu­jattar boıynsha atylǵan bolatyn. Osyndaı zańsyz sumdyq isterge jol berildi.

Túrikmenstandaǵy «Alashorda» uıymy «múshelerine» taǵylǵan aıyp­tardyń aqylǵa qonbaıtyny kópe-kóri­neý edi. Biraq bul qara­nıettilerdi shimirkendirgen joq. Osyn­daı standartty aıyptaýlar eldiń barlyq aımaǵynda júrgizildi.

NKVD áskeriniń Túrikmenstan Shekara okrýginiń áskerı prokýrory, I rangaly áskerı zańger Kosharskıı baıandamasynda: «Alashorda» Kras­no­vodsk uıymy dep atalatyn is boıynsha NKVD «úshtigi» tarapynan sottalǵandarynyń arasynda naqty jaýlardyń belgili bir paıyzy bolǵany daýsyz. Tutqyndalǵandar men sottalǵandardyń basym kópshiliginiń ertedegi ultshyldarmen ortaq eshteńesi bolmaǵan. Qyzmetkerlerdiń isin tergeý barysynda «Alashorda» isimen qamaýǵa alynǵandardyń barlyǵyn talqylaýdyń durystyǵyn tekserý múmkin bolmady. О́ıtkeni isterdi tekserý kóp ýaqytty qajet etedi. Alaıda KSRO Prokýratýrasy Túrikmen KSR-i prokýratýrasyna bul máseleni arnaıy sheshýdi tapsyrýy qajet dep sanaımyn. Atap aıtqanda, NKVD «úshti­gimen» bas bostandyǵy­nan aıyrý­ǵa sottalǵandardyń isterin qaıta tekserý qajet. Qazirgi ýaqytta tutqyn­dalǵandardyń keıbiri qamaýdan bosatyldy» dep jazdy.

Jazyqsyz jandardyń naqaq kóz jasyna qalǵan NKVD jendentteriniń barlyǵy 1939 jyly tutqynǵa alynyp, atý jazasyna kesildi. Sóıtip, laıyqty jazalaryn aldy. Túrikmenstandaǵy «Alashorda» isi osylaısha aıaqtaldy.

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory