Baqsaq, qalam ustaǵan nópir jurt arasynan záý bıikke jete almaı, elikteý deńgeıinde qalyp jatatyny da kól-kósir. Al álem ádebıetin zerdelep, jahandyq aqyl-oıdyń injý-marjanyn toqyǵandar sońǵy beketke toqtap at sýaryp, bar qazynasyn ulttyq qazynaǵa quıady. Ulttyq qalamgerdiń jan kúıi qazaqtyń qońyr haline, meıirbandyq, adamgershilik nuryna tolyp, ar, uıat, obal, saýap shoǵynyń uıasyna aınalady. Quldyqqa kónbeıtin, odyraıǵanǵa qulaqkesti boısunýdy bilmeıtin naǵyz ulttyq qalamger – órkenıetti eldiń barometri. Farabı tilimen aıtqanda, materııany qajet etpeıtin kemeldik dárejesine jetip, ulttyq oılaý deńgeıine kóterilgen aıbarly ónerpaz – el joqshysy, rýh shyraqshysy.
Qazaqtyń Qadyr Myrza Álisi bir sózinde: «Orystarda uly aqyndar kóp, biraq ulttyq aqyndar az. Nekrasov, Lermontov, Maıakovskıı, Svetaeva bári uly aqyndar. Al Pýshkın, Esenın, Tvardovskıı – osy úsh-tórteýi-aq ulttyq aqyndar, bularda orystyń rýhy bar. Ulttyq aqyn óziniń ultyna ǵana tán bolady da basqa ultqa qansha tyqpalasań da sińbeıdi», dep oı qorytady.
Iá, ulttyq bıikke shyǵý – ekiniń birine buıyrar baq emes. Bul úshin týǵan topyraqtan nár alyp, qantamyrǵa halyq rýhynyń dánin sińirip ósý qajet. Áıtpegende, tamyrsyz daraqtaı, ıissiz gúldeı borpyldaq dúnıeler ulttyq tóbege mańaılamaıdy. Máselen, Áýezovti oqysańyz – qazaqty oqısyz, Ilııastyń «Qulagerine» úńilseńiz – ózińizdi tanısyz, Táken Álimqulovtyń «Qaraoıyna» kóz júgirtseńiz – darqan tanymyńyzǵa aýnap qurt ishkendeı qumardan shyǵasyz. Ábish Kekilbaev, Qalıhan Ysqaq, Asqar Súleımenov, Qýandyq Shańǵytbaev, Keńshilik Myrzabekov, Jumataı Jaqypbaev, Esenǵalı Raýshanov sekildi ulttyq ısi burqyraıtyn qalamgerler týraly sóz bólek. Taıǵa tańba basqandaı eńký-eńký jer sholǵan eren shyǵarmalardy oqyp, qazaǵýar bı turpatty tulǵaǵa uqsap alshańdaı basyp, budyraıǵan eki shekeli, muzdaı úlken kóbeli alash balasyndaı bıikten tómenge qonýdy ar sanaısyz.
«Qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi-aý murtyń.
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń,
Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń».
Mine, ulttyq ýyz, ulttyq ıirim. Muny shetel tiline qalaı aýdarmaqsyz? Aýdarǵanmen ulttyq dástúr-ǵuryptan beıhabar jat el balasy muny túısine alar ma?
«Qaýdyrap appaq qýdaı saqal, shashy,
Qaltyrap jyndanǵandaı qoly, basy.
Saǵynaı saptyaıaqqa sıip óldi,
Toqpaqtaı toqsan tórtke jetip jasy».
Jansúgirovtiń «Qulagerinde» eldik tuǵyrmen bite qaınasqan, baltalasań da aıyrylmas, ýaqyt jambysynan ushy maıyrylmas jebe-uǵym jeterlik. Ulttyq poezııany tek sol ulttyń ýyzyna jaryp, topyraǵyna toıǵan tekti uly ǵana jasaı alady. Eýropa jurtshylyǵy orys shejiresimen tamyrlasqan Pýshkındi áli aýdara almaı, aýdarsa da tushyna almaı keledi. Sol sekildi Abaı jyrlary búginge deıin kórshiles orys tiline tıisti deńgeıde aýdaryldy, shetel jurty tereń túısindi deý qıyn.
Jańa zamanǵy keıbir prozalardy oqysaq, shetel jazýshysynyń sátsiz aýdarmasyn oqyǵandaı, mojantopaı varıasııa men kalka kózge uryp turady. Ne tatymdy til, ne ulttyq oılaý júıesi bolmaǵan jutań dúnıeler tańdaıda qalmas tátti ispetti. Máselen, Áýezovti oqysańyz, kókeıge sińgen qaınardan minezińiz qoıýlana túsedi. «Taý qabaqty, juldyz kózdi, túndeı qara kempir taý ishin quıyndaı qutyrtyp, kezip júrgendeı. Qara jelimen «ápsin» oqyp úshkirip turǵandaı» nemese Ǵazızanyń «esi aýysyńqyrap, kóńiline dúnıe dúnıeligin joǵaltqandaı, ózinen alystap bara jatqandaı» tek qazaq qyzyna ǵana tán ar-uıat aldyndaǵy shuńǵyma jan arpalysyn ulttyq qalamgerden ózge kim bere almaq? Ábishtiń «Ańyzdyń aqyryndaǵy» «sýsyma qum baıansyzdyqtyń tylsym qudiretin tanytqysy kelgendeı, qup-qý júzine jolap ketken sál tańbany jalmap jutyp jatyr» degen joldaryn uly dalanyń qadir-qasıetin týabitti boıyna sińirgen qalamger ǵana bere alary sózsiz.
Birde áńgime arasynda «qazaq bolý qıyn, biraq bul baqyt» dedi jaqsy aǵamyz. Qıyn bolatyny, azat bastyń asqaqtyǵyn saqtap ótý, kisilik qadir-qasıet bıiginen túspeý – ekiniń biriniń isi emes. Sirá, Qaztýǵan jyraý «Madaq jyrynda» óziniń emes, qazaqtyń avtoportretin jasaǵan-dúr.
«Budyraıǵan eki shekeli,
Muzdaı úlken kóbeli,
Qary unymy sultandaıyn júristi,
Adyrnasy shaıy jibek oqqa kiristi,
Aıdasa – qoıdyń kósemi,
Sóılese – qyzyl tildiń shesheni,
Ustasa – qashaǵannyń uzyn quryǵy,
Qalaıylaǵan qasty ordanyń syryǵy,
Býyrshynnyń buta shaınar azýy,
Bıdaıyqtyń kól jaıqaǵan jalǵyzy».
Bul keshegi óńi buzylmaǵan, rýhy asqaq qazaq balasynyń sýreti, anyq sulbasy. Ulttyń bolmysyn ózine ǵana tán boıaýymen, ereksheligimen, ózine tán asqaqtyǵymen sheberlik deńgeıinde beıneleıtin qalamger osy bıiktiń adamy, osy zańǵardyń tóbesinen búr atqan erekshe qubylys.
