Qundylyqtyń qorǵany – mádenıet

Esikti ashatyn tutqa kerek. Biz ult, sana, rýh tárizdi irgeli uǵymdardyń mánin aıqyndap, mazmunyn túsiný maqsatynda qolǵa qalam alǵan jaıymyz bar.

Rýhtyń bir túri – óner. О́ner – adam eńbeginiń nátıjesi. Kez kelgen óner týyn­dysynda adam aqyl-oıynyń ózi jatyr, eńbeginiń, beınetiniń tańbasy bar.

Biz bul máselege ulttyq turǵydan qaramaqpyz. Elimizde qalyptasyp kele jatqan ulttyq mádenıetimiz, tól qundylyqtarymyz óz damý barysynda oq boıy ozýdyń ornyna keri sheginip bara jatqandaı ma, qalaı?

Shegine-shegine el shetine shyqqan­daımyz. Endi qazaq rýhanı qoǵamyn quramyz, ornatamyz, ilgeri ozdyramyz degen el básekede shette qalyp qoıǵan joq pa?

О́nerdiń kez kelgen túri ózindik qundylyq emes pe? Ol – basqa ólshem arqyly ólshenetin zat emes, ózindik ólshemmen ómir súretin nárse.

Qazir qazaq tiliniń ekpini basylyp qaldy. Tildi bilýdiń ornyna aıqaı kóp, talap etetin tetikter osal, qur talap qurdymǵa aparady, esikti ashatyn naqty tutqa kerek.

Pafos basyldy. Jahandaný kez kelgen jergilikti qaýip-qaterdi ǵalamdyq deńgeıge shyǵardy. Ortaq problemalar sany artty. Orman órtteri, ozondaǵy sańylaýlar, sý tasqyny, terrorıstik shaǵyn toptar bir eldiń emes, búkil planetanyń dertine aınaldy. Ony qorqynyshty etip, buqaralyq aqparat quraldary eselep kúsheıte tústi. Smartfondar kórsetken vırtýaldy álem realdy dúnıeden góri shynaıyraq kórindi.

Bul – postmodernıstik kezeń. Biraq adamzattyń altyn ýaqyty – modern áldılegen aqyl-oıdyń rasıonalıstik pafosy – áli kúnge deıin bizdi basqa jaqtarǵa, baqytty ómir súrýge shaqyrady. Deı tura, biz «týra qazir, dál osy jerde» qandaımyz? Kommýnıstik úmitten kúder úzgeli kapıtalıstik baqytqa senbeımiz.

Násildiń naǵyz dosy Qudaı ǵana. Qazirgi kúnde jarnama qalalardyń janama obrazyna aınaldy. Saýyq mádenıeti jeńip, bılep-tóstep kele jatyr. «Eń kúshtisi – men», deıdi medıajúzder, «bizdiń fılmdi tamashala, kórshi baqta jaıylǵan dastarqannan dám aýyz tı, syradan kór, syrdan «irimshik» tat, bizdiń asty ish, tátti toqashtan jep kórińiz...» Eliktirý, eltý mádenıeti ornady.

О́nerge oryn joq, uly kitaptar oqylmaıdy, kórkem sóz óneriniń dáýiri, dáýreni ótkeni me, kim bilsin, jaýapty bar ma, ne kináli?

Joq, pafos talǵamdy buzdy ma, álde falsh estetıkany búldirdi me, biz pro­grestiń jasampazdyǵyna kúmán keltirsek te, asqaq stılge senemiz, bir-birine týys túsinikter – ásemdik te, ádemilik te, kisilik te máńgi jasary sózsiz. Ádemilik ádeptilikke kóshedi, ásemdik ádilettilikke ulasady. Buryn «aıtylǵan sóz ólmeıdi» deýshi edi, qazir tańbalanǵan túsinik – máńgi. Ideologııanyń eń áserli, eń yqpaldy túri – sóz, mátin shekara qaqpalaryn ashqanda tý syrtymyzdan urǵan tasqynǵa tótep bere almady. Soqqydan eseńgiredik, sózden jańyldyq. Áleýmettik jeliler «jeti basty aıdaharǵa», «jany shyqpaıtyn jalmaýyzdarǵa» aınaldy. Sanamyzdy ýlap, rýhymyzdy, jigerimizdi joıdy, jasyq zaman ótpegendeı me?

Ultqa qaýipti nárse urpaqqa da zııandy. Bóten mádenıet elimizge as túrinde (hot-dog, býrger, sendvıch) keldi. Jat jer­diń keıpin nasıhattaǵan oıynshyqtar, kıim-keshekter, kompıýterlik oıyndar arqyly janymyzdy jaýlady. Baı­ly­ǵyn súıretip, avtomobılderin poıyz platformalaryna tizip kerneıletip-syrnaılatyp qashyq jerden ala keldi. Jalǵyz kelgen joq, jaý shapqandaı dalany dúrliktirip, motorlaryn kúrkiretip bizdiń uıqyly-oıaý ómirimizge qalyń kól, qatty sel bolyp jetti.

Helloýınder kóshede qaptady, eń uıatty jerlerine temir-tersek qadady, qazannan qaqpaq ketkende... ıtten uıat ketetinniń sory.

Jańa dástúr ákeldi. Bizdiń dástúrdi mensinbeıtin boldy. Bizge qorǵan salt-dástúrdiń ózi qorǵansyzdyń kúnin kesh­ti. Keshe panamyz dep edik, endi ózi úısiz-kúısiz qaldy. Adam óz ortasynda ǵana orasan zor baqytqa ıe. О́z dástúri, óz otany, óz tili, óz óneri – mine, adam rýhynyń mekeni.

Sanymyz ósti, sanamyz qaıda? El azamaty qandaı bolýy kerek degen aýqymdy suraqqa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly bylaı dep aǵynan jaryl­dy: «Adal azamat degenimiz – jaqsy qasıet­terge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne ta­bysqa adal jolmen jetetin adam». Iаǵnı adaldyq pen ádildikti bárinen bıik qoıady.

«Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Osy úshtaǵandy ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti deýge bolady. Balalar men jastardy tárbıelep, olardyń boıyna osy ozyq qundylyqtardy sińirýge aıryqsha kóńil bólinýi kerek.

О́zderińizge málim, keıingi bes jylda biz túrli qundylyq tóńireginde jıi pikir almasyp, oı eleginen ótkizdik. Onyń bári ýaqytsha ǵana máni bar jalań taqyryptardy talqylaý emes, ıdeologııa salasynda júrgiziletin keshendi jumystyń naqty baǵdaryn aıqyndaý úshin jasaldy.

Men búgin mańyzdy ıdeologııalyq tujyrymdarymyz ben negizgi baǵyt­tarymyz týraly tarqatyp aıtyp berdim. Taǵy da bir qaıtalap óteıin: Bul táýelsizdik jáne otanshyldyq, eńbek­qorlyq jáne kásibı biliktilik, jasam­pazdyq jáne jańashyldyq. Ultymyz osy ıdeıalyq negizderdi basshylyqqa alsa, boljaýsyz jáne qarqyndy damyp kele jatqan HHI ǵasyrda laıyqty ornyn tabady.

Sana – rýhtyń kórinisi, tórt qasıet-qubylystan turady: «kóńil», «aqyl», «jady», «sezim». Demek tanym jolynda sana tur. Sanaly, bilimdi jan ıesi ǵana álemdi tanı alady. О́rkenıet pen mádenıet – sana qyzmetiniń nátıjesi nemese oıdyń jemisi.

Til – ulttyń mazmuny. Sondyqtan tili joıylǵan halyqtyń ulttyq keleshegi joq. Mádenıet basqa tilde uzaq ómir súre almaıdy. Túptiń túbinde bóten til basqa mádenıetti jutady.

Ult muraty – til.

Ulttyq sana kezeńi – kez kelgen halyq­tyń damýynyń eń bıik kórsetkishi. Ultty qalyptastyratyn – til, ulttyq til – rýhtyń oıanýy. Ult – memlekettiń negizi. Qazirgi zamanda memleket mádenıetten týyndaıdy, formasyn da aıqyndaıdy, mazmunyn da belgileıdi.

Sondyqtan, elin qulatý úshin áýeli mádenıetin nysanaǵa alady. Mádenıet – sana, aıqyn sana.

Mádenıettiń irgetasy – qundylyqtar. Bul ǵasyr mádenıettiń ǵasyrly qor­ǵany – memleket. Memlekettiń mádenıeti – ulttyq mádenıet, ony ulttyq sana qalyptastyrady. О́z tilinde sóılemegen halyq óziniń jan dúnıesin joǵaltady. О́zge tilde ómir súrgen, jat tilde sóıleıtin belgili bir top birtindep óz mentalıtetinen aırylady. Til – mádenıettiń mekeni.

«Orystildi qazaq» degen ult joq. Qazaq arasynda oryssha sóılep turǵan qazaqtyń násili kim? Oılanatyn saýal.

Biraq. О́z mádenıetimizdiń qaıraty, belsendiligi qaıda? Qazaq sahnasy jat ónerge toly. Biz ózgeniń qundylyqtaryn nasıhattap júrmiz. О́nerimizge, ómirimizge (mádenı) nuqsan keltirip otyr. Qubyjyq qundylyq túrinde keledi, jalǵan, jasandy mádenıet úlgisinde qalady.

Kóne zamandardan beri máni ózgermeı kele jatqan máńgilik kategorııalardyń biri – sana.

Sana – adamı rýhanı belsendiliktiń eń joǵarǵy kórinisi.

Qazirgi  ýaqytta qaıda qarasaq ta shala dúnıe, dúregeı ónim, neǵaıbil nátıje.

Urpaq tárbıesi degen sózdi umyttyq: bul – bir, oıdyń aqyry – sózdiń jamany tárizdi. 

Qazaq tarıhy ultymyzdyń jan­keshti, jarqyn isterine toly. Ár ult óz tarıhyna jaramdy. Tarıh – ulttyń obektıvtik  rýhy, qalyptastyrýshysy – sana. Ult – tarıhı sananyń ómir súrý qalyby.

Qazirgi tańda tehnıkanyń qaryshtap damýy adamzat aldynan tehnologııalyq jańa múmkindikter ashty. Endi mashınalar kúrdelenip qana qoımaı, sonymen qatar qoldanylatyn aıasy da keńeıe tústi. Ásirese aqparattyq tehnologııa top jaryp, alǵa shyqty. Kúlli álemdi jaýlady. Búkil aımaqty qamtydy.

Endi ıdeıalar, ıdeologııa ataýly jyldam taraıtyn boldy. Búgingi ınternet ashylǵaly basqa kózqaras, ózge uǵym – túsinik aıqyndalyp kórsetilip keledi. Ulttyq qasıetterimiz qaıshy, ulttyq tálim-tárbıemizge qarsy dúnıeler eldi jaýlap sanamyzda oıran saldy. Ulttyq sana-sezimge teris áser ete bas­tady. О́zimizdiki arzan, qunsyz, nashar kórinip, syrttan kelgen qundylyqtar úzdik kórindi.

Talǵam kúresinde tarıhı túsinik­terimiz oısyraı jeńildi. Sebebi jat ıdeıalyq kúshterdiń nasıhatynyń artynan aqshasy da qosa júrdi. Instagram, tık-toktan bas­tap Koka-kolaǵa deıingi aralyqta túgel jaýlady, bóten mádenıet ústemdik qura  bastady. Balanyń, urpaq­tyń nazary jat mádenıette. Bala­nyń ishkenine, kıgenine, kórgenine qara­ńyz. Tań atqannan kesh batqansha kóre­tini smartfondar. Birge oıanady, birge uıyqtaıdy, kúndiz de birge.

Qazaqtyń qara óleńi joıyldy. Shań qapty. Alpaýyttar qazaqtyń rýhanı keńistigin ózderi óndiretin, orta dárejeli ónimderin tutynatyn elge aınaldyrǵysy keledi. Ult ónerin, el mádenıetin qor­ǵaıtyn, saqtaıtyn mehanızmder kóbeıýge tıis. Til máselesi túbegeıli sheshimin tappaı kele jatqan suraq.

Til – sananyń kilti. Memlekettik mártebesi bar ana tilimiz ekonomıkada, tipti aqparattyq keńistikte belsendilik tanyta almaı otyr.

Olarǵa óz ónimderin, óz ıdeologııasyn tutynatyn táýeldi el kerek. Biz úshin oılaıdy, biz úshin talǵam qalyptastyrady.  Olarǵa ózderine baǵynǵan, ózderine táýeldi, aıtqanyna júretin, aıdaǵanyna kónetin halyq kerek.

Basqarý da ońaı...

Ultyn súıgen urpaq – eldiń bolashaq qaıratkeri.

Qazaq jurty urpaǵyna ulanǵaıyr jerdi amanattady. Endi ony saqtaı bilýimiz qajet. Rýhymyz jete me? Rýh degenimiz sana, paıym, oılaý. Materıaldyq emes bastaý – ózegi!

Halyqty túsiný úshin onyń tilinde sóıleý qajet. Qazaq tili – eń kóne tilderdiń biri. Kem til joq, tildiń bári birdeı. Qasıetteri de qatar. Másele ony súıýde. Qazaq tili – ortaq til. Uly til – uıalatyn til emes. Ana tilinde sóıleýge arlanatyndar – kembaǵal jurt.

Tildiń tarıhı sıpaty bar. Ol – eldi biriktirýshi. Kóp jurttan bir el jasaýshy.

Ult degenimiz – bir tilde sóıleýshiler.

Ult – mekendep júrgen ólkesin Otanǵa, Otanyn memleketke aınaldyrýshy.

Ult, ulttyq memleket – jasampaz kúsh. Til – atadan balaǵa mıras. Eseıgen, es jıǵan, aqyl toqtatqan eldiń tili de belsendi. Ulttyń murageri – urpaq. Til – ulttyń mazmuny. Til, sana, paıym – áleýmettiń ámirshisi.

Árıne, azattyqtyń joly uzaq boldy. Táýelsizdik ońaı kelgen joq. Ata-babamyz jaýmen alysyp, ulańǵaıyr ólkeni saqtap qaldy. Qazaq búgin de úlken muraǵa ıe. Oılanýymyz kerek, bul sanamyz bolsa, ult sol sana, tildiń sıpaty, kerisinshe, ulttyq sıpat til men sanadan kórinýi kerek. Murattas, tilektes, qazaq tilinde sóıleýshi áleýmet – elimizdiń patrıoty. Ulttyń damýynyń bir-aq ssenarııi bar: Ol – eńbekqorlyq, zańǵa degen qurmet jáne qasterli táýelsizdikti saqtaý. О́ner men ádebıettiń taqyryby da, mazmuny da osy.

Adamzat tarıhynda eli joıylyp, ózi saqtalyp qalǵan óli tilder de bar: ol – latyn tili. Nemese ózi bar, biraq tili joq elder de kezdesedi. Máselen, ırlandyqtar.

Ulttyq sanany til qalyptastyrsa, tildi dúnıege ákeletin – ult.

Ekeýi bir-birimen tyǵyz baılanysty. Ulttyq sana – bilimdi, tanymy joǵary, halqyna janashyr sana.

Ulttyq sana – zııaly, bilimdi sana.

Ár taýar – shyǵarmashyl, ár shyǵarmashyldyq – taýar.

Elin tanytady, jerin jarnamalaıdy.

Ári nasıhattaıdy.

Bizdiń jol – ulttyq memleket.

Mártebeli Prezıdentimizdiń ultty uıys­tyratyn, biriktiretin ıdeıa- usynys­taryn tolyq qoldaımyz.

Bári sátti bolsyn.

Ádiletti Qazaqstan jasasyn!

Doshan JOLJAQSYNOV,

Qazaqstannyń Halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń eki márte laýreaty