Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kúshtik qurylymdardy «oıatqan» oqıǵa
Máskeýdegi 143 adamnyń janyn qıǵan oqıǵadan keıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysy ótip, Memleket basshysy beıbit turǵyndarǵa qatysty Máskeý oblysynda bolǵan zorlyq-zombylyq áreketti aıyptaı otyryp, terrorızmge qarsy kúreste Qazaqstannyń Reseımen birge ekenin atap ótti.
Sol jıynda quqyq qorǵaý qurylymdary men jergilikti atqarýshy organdardyń jumys jospary, sondaı-aq ekstremaldy jaǵdaılardaǵy olardyń qyzmetin úılestirý máseleleri qarastyryldy. Sóıtip, Prezıdent el azamattarynyń qaýipsizdigin jáne terrorızmge qarsy kúres maqsatynda elimizdiń basqa memlekettermen jáne halyqaralyq uıymdarmen yqpaldastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birqatar tapsyrma berdi.
Lańkestiktiń ertesi kúni-aq Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın óz halqyna shuǵyl úndeý joldap, onda bul terrorlyq áreketti uıymdastyrǵan, júzege asyrǵan adamdardyń bári qolǵa túskenin, olar zańǵa sáıkes ádil jazasyn alatynyn atap ótti. Sondaı-aq mundaı zulymdyqpen kúreste ózge elderdi de kúsh biriktirýge shaqyrdy.
Qaýipsizdik arhıtektýrasy
Máskeýdegi lańkestik áreket 3 sáýir kúni Astanada ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketterdiń Qaýipsizdik Keńesi hatshylarymen ótken úlken jıynnyń da kún tártibine qoıyldy. Qasym-Jomart Toqaev Uıymǵa múshe memleketterdiń qaýipsizdik keńesteri hatshylarymen kezdesýinde sóılegen sózinde de terrorızmdi qatań aıyptap, óńirlik jáne jergilikti deńgeıdegi qaqtyǵystardan ǵana emes, halyqaralyq terrorızmnen de tónetin qaýip kúsheıip kele jatqanyna aıryqsha mán berdi.
– Halyqaralyq terrorızmge qarsy is-qımyl máselelerin bólek qarastyramyz. Árıne, munda biz saıası erik-jiger kórsetýge tıispiz. Solaısha birge ekenimizdi tanytyp, eń bastysy, tıimdi áreket etýimiz kerek. Qazaqstan bul ıgi iske óziniń eleýli úlesin qosady. Buǵan senimdi bolyńyzdar. Sondyqtan men Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Astanada ótetin aldaǵy sammıtine zor úmit artamyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, taıaýda kóptegen beıbit turǵynnyń ómirin jalmaǵan Máskeý oblysyndaǵy qaıǵyly oqıǵa lańkesterdiń zorlyq-zombylyqtyń eń qatygez ári zulym tásilderin qoldanatynyn kórsetip otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy kezdesýde uıymnyń bir kezderi óńirdegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, «Úsh zulym kúshke» birigip qarsy turý maqsatynda qurylǵanyn da atap ótken bolatyn. Iаǵnı ShYU-ny áý bastaǵy qurýdaǵy maqsat – osyndaı qaýip-qaterge qarsy kúreste koalısııa quryp, birlese áreket etý boldy. Sondaı-aq Memleket basshysy Terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyq baǵdarlamasyn qabyldaý kerektigin kesip aıtty.
Osy jıyndaǵy Prezıdent Q.Toqaevtyń ShYU-ny jańaryp kele jatqan halyqaralyq qaýipsizdik arhıtektýrasy negizderiniń biri dep baǵalaýy oryndy. Sondyqtan geosaıası ahýalǵa áser etetin mundaı lańkestik qater tóngen qıyn jaǵdaıda atalǵan uıymnyń óńirdegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıtin ózara kelisilgen ári naqty qadamdardyń úlgisin kórsetý kerektigin halyqaralyq qaýymdastyqtyń kútip otyrǵany ras.
Al naqty qadamnyń úlgisi retinde Qasym-Jomart Toqaev barlyq el terrorızmge qarsy kúreste ózara qarym-qatynastaryndaǵy qaıshylyqtarǵa qaramastan, úlken halyqaralyq koalısııa aıasynda kúsh biriktirýge tıis ekenin jáne Qazaqstan osy mańyzdy iske óz úlesin qosýǵa daıyn ekenin atap ótti. Prezıdenttiń paıymdaýynsha, lańkestikpen kúres kópjaqty yntymaqtastyqtyń kún tártibinde birinshi orynda turýy kerek.
Aqordadaǵy alqaly basqosýdan keıin atalǵan uıymǵa múshe memleketter Qaýipsizdik Keńesi hatshylarynyń Astanadaǵy 19-kezdesýi ótti. Sol jıynnyń da negizgi kótergen máselesi halyqaralyq terrorızmmen kúres tóńireginde boldy, koalısııanyń kerektigi kóp aıtyldy. Jıynda sóz alǵan ShYU Bas hatshysy Chjan Mın bıyl Iran, Reseı jáne Pákistanda bolǵan lańkestik áreketterge kóńilin bildirip, bul qater álemdik aýqymyn keńeıtip kele jatqanyn aıtty.
– Dál qazir halyqaralyq qaýipsizdik tóńiregindegi ahýal kúrdeli ári turaqsyz, qaýipsizdiktiń shyrqyn buzǵan dástúrli jáne dástúrli emes qaterler bir-birimen bite-qaınasyp barady, geosaıası táýekelder artyp, terrorızm, ekstremızm jáne separatızm órshýin jalǵastyryp keledi. Munyń bári jahandyq jáne aımaqtyq tynyshtyq pen turaqtylyqqa barynsha qaýip tóndirip otyr. Sondyqtan terrorızmmen kúres qashanda Uıym jumysynyń basty baǵyttarynyń biri bolmaq jáne biz osy oraıda elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtýge áreket qylamyz, – dedi Mın myrza.
Sarapshylar sózi
Jýyrda Prezıdent bedeldi amerıkalyq senator Stıv Deınspen bolǵan kezdesý kezinde halyqaralyq terrorızmge qarsy kúreste jahandyq yntymaqtastyq ornatýda Reseıdi qoldaıtynyn taǵy bir ret atap ótken-di. Prezıdent osy kezdesýde de koalısııa týraly áńgimeni keńinen órbitken. Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty Eýropalyq jáne amerıkalyq zertteýler bóliminiń basshysy Bekjan Sadyqov Máskeý mańyndaǵy jantúrshigerlik oqıǵalar lańkestiktiń transulttanǵandyǵynyń dáleli ekenin aıtty. Bul qubylyspen kúresýde elderdiń kúsh-jigerin biriktirý qajettigin taǵy bir márte kórsetip otyrǵanyna toqtaldy.
– Terrorızmniń ulttyq nemese geografııalyq shekaralary joq, kóptegen el men olardyń azamattarynyń qaýipsizdigine qaýip tóndirip otyr. Ekonomıka jáne beıbitshilik ınstıtýtynyń (IEP) Jahandyq terrorızm ındeksi esebine sáıkes keıingi jyldarda jaǵdaı nasharlap barady. Lańkestikpen kúres kópjaqty yntymaqtastyqtyń kún tártibinde birinshi orynda turýy qajet. Qazirgi geosaıası jaǵdaıdaǵy qaıshylyqtarǵa qaramastan, halyqaralyq qaýymdastyq lańkestikke qarsy turý úshin keń aýqymdy koalısııa aıasynda bar kúsh-jigerin salýy kerek, – deıdi ınstıtýt sarapshysy.
Parlament Májilisiniń depýtaty Aıdos Sarym, eń aldymen, Úkimet Memleket basshysynyń Qaýipsizdik Keńesi otyrysynda bergen tapsyrmalaryn ýaqyt ozdyrmaı, jedel oryndaý kerektigin alǵa tartty.
– Qazaqstan Reseıdegi jaǵdaıdan barynsha sabaq alýǵa tıis. О́ıtkeni oqıǵaǵa júrgizilgen taldaý qorytyndylary kórsetkendeı qurbandardyń úshten biri tikeleı lańkesterdiń oǵynan qaza tapsa, qalǵan adam shyǵyny sol sátte tutanǵan órtten, tútinge tunshyǵyp dúrligýden, kúshtik qurylymdar men saýda úıindegi is-sharany uıymdastyrýshylardyń salǵyrttyǵynan bolyp otyr. Sondyqtan ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar Memleket basshysynyń osy baǵyttaǵy tapsyrmalarynyń joǵary deńgeıde oryndalýyn barynsha qamtamasyz etýge tıis, – dep bul másele tóńiregindegi biraz túıtkildiń shetin shyǵardy.
Onyń aıtýynsha, aldymen memleket eldegi iri oıyn-saýyq jáne mádenı-sporttyq ǵımarattardyń jobalanýynan bastap onyń qurylysyna paıdalanylatyn materıaldardyń sapasyn, ǵımaratty qabyldap alar kezde qaýipsizdik máselesin muqııat qadaǵalap, qatań baqylaýǵa alý kerek.
– Ekinshiden, úlken is-sharalardy uıymdastyrýdyń algorıtmin qaıta qaraý qajet. Iаǵnı Máskeýdegideı oqys jaǵdaı bolǵanda, eń aldymen, uıymdastyrýshylar ǵımarat ókilderimen, quqyq qorǵaý qyzmetimen nendeı birlesken áreketke barý kerek degen naqty qadamdardy bekitýimiz kerek. Sondaı-aq iri saýda oryndarynda halyqtyń qatysýymen jappaı oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizýdi jolǵa qoıý kerek, – dedi A.Sarym.
Qalaı bolǵan kúnde de Reseıdegi lańkestik áreket quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń, ásirese oıyn-saýyq, mádenı-sporttyq nysandar basshylyǵynyń qamsyz, qareketsiz otyrýǵa bolmaıtynyn taǵy bir kórsetip berdi. Osy qatermen kúres jóninde qolǵa alynǵaly jatqan koalısııa qurý máselesi óz jemisin berer degen senimdemiz.