Quqyq • 12 Sáýir, 2024

Terrorızmge qarsy kúreste ortaq koalısııa kerek

133 ret
kórsetildi
9 mın
oqý úshin

Bıyl 22 naýryz kúngi Máskeý keshiniń tynyshtyǵyn buzǵan «Krokýs Sıtı Holl» oıyn-saýyq ortalyǵyndaǵy qandy terakt álemde biraz eldiń qaýipsizdik qyz­me­tin uıqysynan oıatqandaı boldy. Halqynyń amandyǵyn qamtamasyz etý maq­satynda kóptegen memleket basshylary kún qurǵatpaı-aq Qaýip­sizdik Keńe­siniń shuǵyl jıynyn ótkizip, etek-jeńin jınaýǵa kirisip ketti. Ásirese Reseı­men kórshiles elder, onyń ishinde Qazaqstan bıligi de qarap qalmady. Lań­kesterdiń Tájikstan azamaty ekeni belgili bolǵannan keıin Ortalyq Azııa elderi qaýipsizdik sharalaryn tipti kúsheıte tústi.

Terrorızmge qarsy kúreste ortaq koalısııa kerek

Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Kúshtik qurylymdardy «oıatqan» oqıǵa

Máskeýdegi 143 adamnyń janyn qıǵan oqıǵadan keıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysy ótip, Memleket basshysy beıbit turǵyndarǵa qatysty Máskeý oblysynda bolǵan zorlyq-zom­by­lyq áreketti aıyptaı otyryp, terro­rızmge qarsy kúreste Qazaqstannyń Reseımen birge ekenin atap ótti.

Sol jıynda quqyq qorǵaý qury­lym­da­ry men jergilikti atqarýshy organ­dardyń ju­m­ys jospary, sondaı-aq ekstremaldy jaǵdaılardaǵy olar­dyń qyzmetin úı­lestirý máseleleri qarastyryldy. Sóı­tip, Prezıdent el azamattarynyń qaýip­sizdigin jáne terrorızmge qarsy kúres maqsatynda elimizdiń basqa mem­lekettermen jáne halyqaralyq uıym­dar­men yqpaldastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birqatar tapsyrma berdi.

Lańkestiktiń ertesi kúni-aq Reseı pre­zı­denti Vladımır Pýtın óz halqyna shuǵyl úndeý joldap, onda bul terrorlyq áre­ketti uıymdastyrǵan, júzege asyrǵan adam­­dardyń bári qolǵa túskenin, olar zańǵa sáıkes ádil jazasyn alatynyn atap ótti. Sondaı-aq mundaı zulym­dyq­pen kú­reste ózge elderdi de kúsh birik­ti­rý­ge shaqyrdy.

 

Qaýipsizdik arhıtektýrasy

Máskeýdegi lańkestik áreket 3 sáýir kúni Astanada ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myna múshe memleketterdiń Qaýip­siz­dik Keńesi hatshylarymen ótken úlken jıyn­nyń da kún tártibine qoıyldy. Qasym-Jomart Toqaev Uıymǵa múshe memleketterdiń qaýipsizdik keńesteri hatshylarymen kezdesýinde sóılegen sózinde de terrorızmdi qatań aıyptap, óńirlik jáne jergilikti deńgeıdegi qaqtyǵystardan ǵana emes, halyqaralyq terrorızmnen de tónetin qaýip kúsheıip kele jatqanyna aıryqsha mán berdi.

– Halyqaralyq terrorızmge­ qar­­sy is-qımyl máselelerin bólek qaras­ty­ramyz. Árıne, munda biz saıası erik-jiger kórsetýge tıispiz. Solaısha birge ekenimizdi tanytyp, eń bastysy, tıimdi áreket etýimiz kerek. Qazaqstan bul ıgi iske óziniń eleýli úlesin qosady. Buǵan senimdi bolyńyzdar. Sondyqtan men Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Astanada ótetin aldaǵy sammıtine zor úmit artamyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, taıaýda kóptegen beıbit turǵynnyń ómirin jalmaǵan Máskeý oblysyndaǵy qaıǵyly oqıǵa lańkesterdiń zorlyq-zombylyqtyń eń qatygez ári zulym tásilderin qoldanatynyn kórsetip otyr.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy kezdesýde uıymnyń bir kezderi óńirdegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, «Úsh zulym kúshke» birigip qarsy turý maq­satynda qurylǵanyn da atap ótken bola­tyn. Iаǵnı ShYU-ny áý bastaǵy qurýdaǵy maqsat – osyndaı qaýip-qaterge qarsy kúreste koalısııa quryp, birlese áreket etý boldy. Sondaı-aq Memleket basshysy Terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyq baǵdarlamasyn qabyldaý kerektigin kesip aıtty.

Osy jıyndaǵy Prezıdent Q.Toqaev­tyń ShYU-ny jańaryp kele jatqan ­ha­lyq­aralyq qaýipsizdik arhıtektýrasy n­e­giz­deriniń biri dep baǵalaýy oryndy. Son­dyq­tan geosaıası ahýalǵa áser etetin mun­daı lańkestik qater tóngen qıyn jaǵ­daıda atalǵan uıymnyń óńirdegi turaq­tylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıtin ózara kelisilgen ári naqty qa­dam­dardyń úlgisin kórsetý kerektigin ha­lyq­aralyq qaýymdastyqtyń kútip otyrǵany ras.

Al naqty qadamnyń úlgisi retinde Qasym-Jomart Toqaev barlyq el ter­ro­rızmge qarsy kúreste ózara q­a­rym-qatynastaryndaǵy qaıshy­lyq­tar­ǵa qaramastan, úlken halyqaralyq koa­lısııa aıasynda kúsh biriktirýge tıis ekenin jáne Qazaqstan osy mańyzdy iske óz úlesin qosýǵa daıyn ekenin atap ótti. Prezıdenttiń paıymdaýynsha, lańkestikpen kúres kópjaqty ynty­maq­tas­tyqtyń kún tártibinde birinshi orynda turýy kerek.

Aqordadaǵy alqaly basqosýdan keıin atalǵan uıymǵa múshe memleketter Qaýip­sizdik Keńesi hatshylarynyń Astana­da­ǵy 19-kezdesýi ótti. Sol jıynnyń da negizgi kótergen máselesi halyqaralyq terrorızmmen kúres tóńireginde boldy, koalısııanyń kerektigi kóp aıtyldy. Jıynda sóz alǵan ShYU Bas hatshysy Chjan Mın bıyl Iran, Reseı jáne Pákistanda bolǵan lańkestik áreketterge kóńi­lin bildirip, bul qater álemdik aýqy­myn keńeıtip kele jatqanyn aıtty.

– Dál qazir halyqaralyq qaýipsizdik tóńiregindegi ahýal kúrdeli ári turaqsyz, qaýipsizdiktiń shyrqyn buzǵan dástúrli jáne dástúrli emes qaterler bir-birimen bite-qaınasyp barady, geosaıası táýe­kel­der artyp, terrorızm, ekstremızm jáne separatızm órshýin jalǵastyryp keledi. Munyń bári jahandyq jáne aımaqtyq tynyshtyq pen turaqtylyqqa barynsha qaýip tóndirip otyr. Sondyqtan terrorızmmen kúres qashanda Uıym jumysynyń basty baǵyttarynyń biri bolmaq jáne biz osy oraıda elder ara­syn­daǵy yntymaqtastyqty kúsheıtýge áreket qylamyz, – dedi Mın myrza.

 

Sarapshylar sózi

Jýyrda Prezıdent bedeldi ame­rı­ka­lyq senator Stıv Deıns­pen bolǵan kezdesý kezinde halyq­ara­lyq terrorızmge qarsy kúreste ja­han­dyq yntymaqtastyq ornatýda Reseıdi qoldaıtynyn taǵy bir ret atap ótken-di. Prezıdent osy kezdesýde de koalısııa týraly áńgimeni keńinen órbitken. Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zert­teýler ınstıtýty Eýropalyq jáne ame­rıkalyq zertteýler bóliminiń basshysy Bek­jan Sadyqov Máskeý mańyndaǵy jantúr­shi­gerlik oqıǵalar lańkestiktiń trans­ult­tan­ǵan­dy­ǵynyń dáleli ekenin aıtty. Bul qu­by­lyspen kúresýde elder­diń kúsh-jige­rin biriktirý qajettigin taǵy bir márte kór­se­tip otyrǵanyna toqtaldy.

– Terrorızmniń ulttyq nemese geogra­fııa­lyq shekaralary joq, kóptegen el men olardyń azamattarynyń qaýip­siz­digine qaýip tóndirip otyr. Ekonomıka jáne beıbitshilik ınstıtýtynyń (IEP) Jahandyq terrorızm ındeksi esebine sáıkes keıingi jyldarda jaǵdaı nasharlap barady. Lańkestikpen kúres kópjaqty yntymaqtastyqtyń kún tártibinde birinshi orynda turýy qajet. Qazirgi geosaıası jaǵdaıdaǵy qaıshylyqtarǵa qaramastan, halyqaralyq qaýymdastyq lańkestikke qarsy turý úshin keń aýqymdy koalısııa aıasynda bar kúsh-jigerin salýy kerek, – deıdi ınstıtýt sarapshysy.

Parlament Májilisiniń depýtaty­ Aıdos Sarym, eń aldymen, Úkimet Memleket basshysynyń Qaýipsizdik Keńesi otyrysynda bergen tapsyrmalaryn ýaqyt ozdyrmaı, jedel oryndaý kerektigin alǵa tartty.

– Qazaqstan Reseıdegi jaǵdaıdan barynsha sabaq alýǵa tıis. О́ıtkeni oqıǵaǵa júrgizilgen taldaý qorytyndylary kórsetkendeı qurbandardyń úshten biri tikeleı lańkesterdiń oǵynan qaza tapsa, qalǵan adam shyǵyny sol sátte tutanǵan órtten, tútinge tunshyǵyp dúrligýden, kúshtik qurylymdar men saýda úıindegi is-sharany uıymdastyrýshylardyń salǵyrttyǵynan bolyp otyr. Sondyqtan ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar Memleket basshysynyń osy baǵyttaǵy tapsyrmalarynyń joǵary deńgeıde oryndalýyn barynsha qamtamasyz etýge tıis, – dep bul másele tóńiregindegi biraz túıtkildiń shetin shyǵardy.

Onyń aıtýynsha, aldymen memleket eldegi iri oıyn­-saýyq jáne mádenı-sport­tyq ǵı­ma­­­­­rat­­­­tardyń jobalanýynan bas­tap onyń qu­ry­ly­syna paıdalanylatyn ma­te­­rıal­dardyń sapasyn, ǵımaratty qa­byl­­­dap alar kezde qaýipsizdik máselesin mu­qııat qadaǵalap, qatań baqylaýǵa alý kerek.

– Ekinshiden, úlken is-sharalardy uıym­­­dastyrýdyń algo­rıtmin qaıta qaraý qajet. Iаǵnı Más­keý­degideı oqys jaǵ­daı bol­ǵanda, eń aldy­men, uıym­das­­tyrýshylar ǵı­marat ókil­derimen, qu­qyq qorǵaý qyz­metimen nendeı bir­les­­ken áreketke barý kerek degen naqty qa­damdardy beki­týi­miz kerek. Sondaı-aq iri saýda orynda­ryn­da halyqtyń qa­ty­sýy­­men jappaı oqý-jattyǵý jıyndaryn ótki­­zýdi jolǵa qoıý kerek, – dedi A.Sarym.

Qalaı bolǵan kúnde de Reseıdegi lań­kes­tik áreket quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń, ásirese oıyn-saýyq, mádenı-sporttyq nysandar basshylyǵynyń qamsyz, qareketsiz otyrýǵa bolmaıtynyn taǵy bir kórse­tip berdi. Osy qatermen kúres jónin­de qolǵa alynǵaly jatqan koalısııa qurý máselesi óz jemisin berer degen senimdemiz. 

Sońǵy jańalyqtar

Denıs Nıkısha kelesi kezeńge óte almady

Olımpıada • Búgin, 16:16