«Armanymnyń bárin jazar bolsam, dápterge syımas edi», deıtin Qojany umytpaǵan shyǵarsyz. Iá, arman eshqandaı ólshemge syımaıdy. Ol tap-taza júrekte, aq qaǵaz kóńilde ǵana saltanat qura alady. Armanymyzdyń asýdan, qııalymyzdyń qııadan asa almaı qalyp jatqany sodan emes pe eken? Kim bilipti? Áıtse de sanamyzdyń túkpirinde balalyq baǵyndaǵy sáýleli sátterdiń bir ushqyny qalǵany anyq. Olardy tirshilik batpaǵynan arshyp alyp, ǵaryshqa samǵatý úshin kishkentaı qııalshyldardan kóp úırenýimiz kerek. Mundaǵy «qııalger» sózimdi «qııalshyl» degen durysyraq dep qııa basyp júrmeńiz. Eresektigińizge basyp erejeshil bolýdyń qajeti joq. «Qaıratker» dep qoldanyp júrgende, «qııalger» degen de qısyndy emes pe? Sondyqtan sanańyzdaǵy shekaralardy bir mezet alyp tastańyz da, bala qııalynda barlyǵy ruqsat dep, ári qaraı tarta berińiz.
Shekara degennen shyǵady. Baıaǵyda bir top qurbaqa qudyqtyń túbine qulap ketipti. Ári talpynyp, beri talpynyp shyǵa almaı amaly quryǵan soń, aqsaqaldarynyń bireýi aqyl aıtypty. «Qudaı buıyrǵan qudyq eken. Seksen qulash tereńnen sekirgennen paıda joq. Myna jer de jaman emes. Osynda ósip-óne bereıik. Keıin urpaǵymyz «ańsap júrgen aspandaryń teńgedeı-aq nárse ǵoı» dep, qudyqta qurqyldasyp jatady áli», dep sabyrǵa shaqyrypty. Aıtyp jatqany sol edi, bir jas qurbaqa qarǵydy da qudyqtan bir-aq shyǵyp ketipti. Sóıtse, álgi baqa sańyraý bolǵan kórinedi. Eresek baqanyń erejesin estimegennen keıin, erkindikke shyǵatyn senimi de óshpegen eken onyń. Sol syndy balanyń da erkin oıyna eresekterdiń shekteýi qoıylmaǵany lázim.
Iá, armannyń bir aty – erkindik. Tartylys zańyna tabıǵaty qaıshy qubylys. Onyń aıqyn dáleli – ushýǵa degen umtylys. Eki metr eresekterdiń aspannan qarasań núktedeı ǵana tulǵasy máz qylmaı kórsin balany. Másele onda da emes. Arqasyna qanat baılap, qalyqtap turǵan balaǵa alpaýyt dún-dúnıe kishkentaı oıynshyǵy sekildi kórinedi. Al kishkentaı oıynshyqty barlyq bala jaqsy kóredi. Osy sezimdi bastan keshkisi kelgennen keıin, armanshyl kóńildiń aspandy ańsaıtyny sondyqtan bolsa kerek. Qanattylarmen qatar ushqan qııal ıesi qashanda azat. Al azat sananyń ıesi qashanda baqytty.
Balanyń kelesi ári eń úlken qııal keńistiginiń biri – ǵarysh. Ǵaryshker bolýdy armandamaǵan bala bolmaǵan da shyǵar. Sebebi ǵarysh – ǵajaıyp álem. Al ǵajaıypty tanyp-bilý – bala sanasynyń eń súıikti isi. О́zińiz oılańyzshy, juldyzǵa jaqyndap, Aıdy aınalyp júrýden asqan qýanysh bola ma? Sondaǵy kóńil kúıdi óziń de sezinip, qııalyńa qanat baılaýy úshin balalar ádebıetine barmasa bolmaıdy. Baǵanadan beri osy taqyrypty tóńirektep kele jatqanymyzdy túsingen bolarsyz, qadirli oqyrman. Endeshe, osy týrasynda oıymyzdy ortaǵa salyp, balalar ádebıetindegi ǵarysh taqyrybyna tanymdyq barlaý jasap kóreıik.
Ǵarysh kýlti álem ádebıetinde az oryn alǵan joq. Kerisinshe, jerdegi qalypty qaharmandardan góri kishkentaı oqyrmandar ǵalamsharlarda saıahattap, túrli jaǵdaıdy basynan keshetin ǵaryshkerlerdi janyna jaqyn tuta bastady. Qalamgerler de pálsapalyq mán darytyp, balany bıikke samǵatqan saıyn, júregine tereńdeýdi úıretti. Antýan de Sent Ekzıýperıdiń «Kishkentaı hanzadasy» balalarǵa mahabbattyń mánin, dostyqtyń baǵasyn, ómir súrýdiń mazmunyn ǵaryshtan úıretti.
Iýrıı Gagarın ǵaryshqa ushqannan keıin ile-shala jaryq kórgen Nıkolaı Nosovtyń shyǵarmasy balalarmen qatar eresekterge qatty áser etti. Kim ne dese de «Dymbilmestiń Aıǵa saıahaty» keńes dáýiri balalarynyń otanshyldyq sezimin erekshe kóterdi. Memlekettiń ǵylymı jetistigi balalar ádebıetinde kórinýi – damýdyń negizgi irgesi. Balalardyń barlyǵy ǵaryshker bolýdy armandaýyna bálkim osy shyǵarma – negizgi sebep. N.Nosov osy oraıda óziniń «Dymbilmesimen» adamshylyq qaǵıdalaryn nasıhattaı otyra, memlekettiń tehnokratııalyq áleýetin beısanaly túrde tanystyra bildi.
Qazaq balalar ádebıeti de ǵaryshqa sapar jasady. Fantast jazýshy Abdýlhamıt Marhabaevtyń 1972 jyly jaryqqa shyqqan «Ǵaryshtaǵy qymyz» shyǵarmasyn oqyrman qaýym jaqsy qabyldady. Mektep baǵdarlamasyna engizildi. Alfalyqtar týraly qııal-ǵajaıyp áńgimeniń oqıǵasy kúrdeli ekenine qaramastan, tili jeńil, baıandalýy qyzyqty. О́zge órkenıetterdi zertteý arqyly, dostyq, yntymaq taqyryby nasıhattalady.
Al Júnis Sahıevtiń «Aıdaǵy jasyrynbaq» shyǵarmasy balalardy tabıǵat tazalyǵyna úndeıdi. Oqıǵa Sartaı men Mergenniń ǵarysh kemesimen qalaı saıahattaǵanyn synyptastaryna baıandaýynan bastalady. Aıǵa baryp jasyrynbaq oınamaqshy bolǵan balalar ondaǵy qaýipti sezedi. Olardy saıahatqa alyp shyqqan ákesi kezinde aıda da tirshilik bolǵanyn aıtady. Alaıda adamdardyń tabıǵatqa degen qamqorsyzdyǵynan, osyndaı aıanyshty kúıge túskenin túsindiredi.
Iá, bergi zamanda jazylǵan osy taqylettes shyǵarmalar kóp. Alaıda qazaq balalar ádebıetindegi ǵarysh taqyryby HH ǵasyrdan ǵana bastaý alady degen oıdan da alshaq bolǵan durys. Qazaq balasyn eń áýeli ǵaryshqa samǵatqan – Tazsha bala. Áıgili qyryq ótiriginiń birinde ol jeti jylqysyn joǵaltyp alady. Aınalasyna qarasa, eshteńe kórinbeıdi. Boıy jetpegen soń, quryqtyń ústine shyǵyp qaraıdy. Onda da nátıje bolmaıdy. Kenet qaltasynda teben ıneniń bary esine túsip, ony quryqqa qadap, ústine shyǵady. Aınalanyń bári ap-anyq jarqyrap sala beredi. Ǵalym Aqjan Mashanıdiń pikirinshe, Tazsha balanyń «ótiriginde» ǵaryshtyq ǵylymı shyndyqtar tur. Joǵalǵan jylqy degen – jeti qaraqshy juldyzdar shoǵyry. Al olardy aıdan anyq, kúnnen jaryq kórsetken teben ıne – kádimgi kompas. Mashanıdiń bul taldaýyna súıensek, ilkidegi ǵarysh týraly túsiniktiń tym tereń bolǵanyn túsinesiz. Sondyqtan qazaq balalar ádebıetindegi ǵarysh taqyrybynyń geneologııalyq órisi sonaý Tazsha baladan kele jatyr dep aıtýǵa turarlyq.
Balalar sekildi jazý, balalar sekildi oılaný – eń qıyn nárse. Bul janr aqyl aıtyp kósemsýdi, eresekterge tán úıretimpazdyqty unatpaıdy. Balaǵa jaı ǵana dos bola bilý kerek. Shirkin, balany ózi sekildi túsine bilsek qandaı? Sózimizdi myna dıologpen aıaqtaǵymyz keledi:
– Balaqaı, sen óskende kim bolǵyń keledi?
– Baqytty bolamyn.
– Sen suraqty túsinbegen sııaqtysyń.
– Kerisinshe, siz jaýapty túsinbegen sekildisiz...
