Táýelsizdiginiń shırek ǵasyrǵa jýyq jańa shejiresinde órkenıettik damý úrdisimen tórtkúl dúnıeni tańdandyrǵan Qazaqstannyń memlekettigi keıbireýler aıtqandaı keshe ǵana bastalmaǵan. Oǵan Memleket basshysynyń 2014 jylǵy 22 qazanda Astana qalasy aktıvimen kezdesýindegi: «Kereı men Jánibek 1465 jyly alǵashqy handyqty qurdy, qazaqtyń memlekettiginiń tarıhy sol kezden bastaý alady», degen sózi dálel. Osyǵan oraı tól tarıhyn bilgisi keletin qalyń oqyrmanǵa Qazaq handyǵynyń tórt ǵasyrlyq shejiresiniń eleýli kezeńderinen syr shertken qysqasha tanymdyq sholýdy usynyp otyrmyz.
Qos qanat
Osydan bes ǵasyrdan astam ýaqyt buryn Kók Orda bıleýshisi Orys hannyń urpaqtary Kereı men Jánibek sultandar Ábilqaıyr hanǵa baǵynýdan bas tartyp, Shý ózeniniń boıyndaǵy Qozybasy atty qonysta derbes handyqtyń týyn kóterdi. Erkindik ańsaǵan elin azattyq uranymen jigerlendirgen batyr babalarymyz Kereı men Jánibek jańa bir ulystyń derbestigin jarııalap, jańǵyrǵan qazaq etnosynyń ataýyn alǵan tarıhta tuńǵysh táýelsiz Qazaq handyǵyn qurdy. Ataqty tarıhshy Muhamed-Haıdar Dýlatıdiń qaldyrǵan naqty derekterine súıene otyryp, tarıhshy-ǵalymdarymyz Qazaq handyǵynyń qurylǵan kezi 1465 jyly bolǵanyn belgiledi. Alǵashqyda Kereı men Jánibek sultandardyń sońyna erip, qazaq bolyp bólingen halyqtyń sany eki júz myń adam eken. Sol zaman úshin bul sannyń da kóp halyq bolǵanymen, baıtaq ulysty jaılaǵan qazaqtardyń qandastary budan san ese artyq bolatyn. Shý boıyna tý tikken jańa handyq biraz ornyqqannan soń búkil Kók Orda jerin túgel qaıtarý jolyndaǵy joryqtaryn bastady.
Sonymen 1465 jyly atamekenimizde tuńǵysh ret Qazaq handyǵy atty táýelsiz memleket dúnıege kelip, búgingi birtutas qazaq halqynyń negizi qalandy. Qazaq ordasy qurylǵanda aldymen jasy úlken Kereı sultan aq kıizben han kóterilipti. Odan keıin Jánibek han bılik qurdy. Tarıh sahnasyna shyqqan birtutas Qazaq memleketiniń ulttyq urany – «Alash», memlekettik Eltańbasy – «Tóre tańba», ıaǵnı kóne túrik zamanynan kele jatqan bas tańba. Bas baıraǵy – tóre tańbaly qyzyl tý, Astanasy – qasıetti Túrkistan qalasy boldy. Qazaq handyǵynyń tórt ǵasyrǵa sozylǵan sherli shejiresinde jıyrmadan astam han bılik qurǵan eken. El bıligin qolǵa ustaǵan bul tarıhı tulǵalardyń talaıym taǵdyrlary da san qıly, bılik qurýdaǵy qabiletteri de ár deńgeıde boldy. Memleket irgesin nyǵaıtyp, týǵan halqynyń máńgilik súıispenshiligine bólengenderi de, elin tozdyryp, dushpanǵa taba qylǵandary da joq emes. Biraq olardyń bárine ortaq bir qasıet – óz zamandarynyń qalyptasqan jaǵdaılaryna baılanysty qal-qadirinshe handyq týyn jyqpaýǵa tyrysty.
Tórt ǵasyr Qazaq handyǵynyń bıligin ustaǵan tulǵalar mynalar edi: Kereı han Bolat sultanuly 1465-1474 jyldary bılegen. Jánibek han Baraq hanuly 1474-1480 jyldary bılegen. Buryndyq han Kereı hanuly 1480-1511 jyldary bılegen. Qasym han Jánibek hanuly 1511-1522 jyldary bılegen. Momysh han Qasym hanuly 1522-1523 jyldary bılegen. Taıyr han Ádik sultanuly 1523-1533 jyldary bılegen. Buıdash han Ádik sultanuly 1533-1538 jyldary Jetisý óńirin bılegen. Toǵym han Jádik sultanuly 1533-1537 jyldary bılegen. Ahmet han Janysh sultanuly 1533-1535 jyldary Syrdarııa mańyn bılegen. Haqnazar han Qasym hanuly 1538-1580 jyldary bılegen. Shyǵaı han Jádik sultanuly 1580-1582 jyldary bılegen. Táýekel han, Shyǵaı hanuly 1582-1598 jyldary bılegen. Esim han Shyǵaı hanuly 1598-1628 jyldary bılegen. Jánibek han Esim hanuly 1628-1643 jyldary bılegen. Salqam Jáńgir han Esim hanuly 1643-1652 jyldary bılegen. Batyr han Bólekeı sultanuly 1652-1680 jyldary bılegen. Táýke han Jáńgir hanuly 1680-1715 jyldary bılegen. Qaıyp han Hysyraý sultanuly 1715-1718 jyldary bılegen. Bolat han Táýke hanuly 1718-1729 jyldary bılegen. Ábilmámbet han Bolat hanuly 1729-1771 jyldary bılegen. Abylaı han Kórkem Ýálı sultanuly 1771-1781 jyldary bılegen. Kenesary han Qasym sultanuly 1841-1847 jyldary bılegen.
Iá, tórt ǵasyr boıy dáýirlegen Qazaq handyǵynyń tarıhynda neler bolmady. «Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalap» qalyń qazaq mamyra-jaı tirlik keshken dáýirleý kezeńi de, jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartyp keń saharany bult torlap, er etikpen qan keshken kúızelgen kezeńder de ótti. Endi búgingi tarıhshylardyń, zertteýshilerdiń, qalamgerlerdiń ár kezeńde jaryq kórgen derekti dúnıelerine súıene otyryp, sol bir aýmaly-tókpeli tórt ǵasyrlyq tarıhı shejireni sanamyzda saralap, taǵy da bir zerdelep óteıik.
Kóneden kele jatqan nebir tarıhı derekterde búgingi táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy alyp jatqan ulan-ǵaıyr aımaq ejelden-aq qazaq halqynyń etnıkalyq negizi bolyp tabylatyn qazaq taıpalarynyń atamekeni bolatyn. Qazaq handyǵynyń qurylýy qarsańynda XIV-XV ǵasyrlarda):
úısinder ózderiniń baıyrǵy zamannan bergi mekeni – Jetisý óńirinde, dýlattar – Ile, Shý, Talas ózenderiniń saǵalarynda, Ystyqkóldiń ońtústigin, Ońtústik Qazaqstandaǵy «Otyrar jasyl alqabyn»,
qańlylar – Qarataý baýraıyn, orta Syrdarııa men Jetisýdyń batys bóligin,
arǵyndar – Ertisten batysqa qaraı Ortalyq Qazaqstandy, Syrdarııanyń alqaptaryn jáne Jetisýdyń batysyn,
naımandar – Ulytaýdan Esilge deıingi aımaqtarda,
qońyrattar – Túrkistan men Qarataý óńirlerin,
kereıler – Tarbaǵataıda, Ertis boıynda, Zaısan kólinen Om jáne Tobyl ózenderiniń ańǵarlaryna deıingi ulan dalany jaılap jatty.
Sibirden Syr boıyna, Ertisten Jaıyq atyrabyna deıingi jarty álemdi alyp jatqan qazaq taıpalarynyń arasynda qypshaqtardyń orny erekshe edi. Tipti, sonaý XIII ǵasyr tarıhshylarynyń derekterinde Altyn Orda handary «Qypshaq patshalary» dep ataldy. Altaı taýlarynan Dýnaıǵa deıingi ulan-ǵaıyr aımaqty túgel qamtyǵan Altyn Orda atty alyp memlekettiń eýropalyq bóligi – oń qanat, al azııalyq bóligi – sol qanat dep eseptelgen edi.
Ataqty qalamger Muhtar Maǵaýın «Qazaq tarıhynyń álippesi» atty eńbeginde: «Altyn Ordanyń oń qanaty – Aq Orda, sol qanaty – Kók Orda dep atalady. Bul arada kóne túrik tilinde aq sózi – batys, kók sózi – shyǵys deıtin maǵyna beretinin aıta ketý kerek. Sondyqtan sovet tusyndaǵy keıbir tarıhı eńbekterdegideı bul eki ordanyń ornyn shatastyrýǵa bolmaıdy.
Altyn Ordanyń shyǵys bóligi, ıaǵnı Kók Orda negizinen qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń terrıtorııasyn qamtydy» dep tujyrymdaıdy. Osyndaı qurylymdar elimizdiń batys óńirinde de qurylyp jatty. Árıne, onyń bárin tizbelep jatý gazet maqalasynyń aıasyna syımaıdy.
Endeshe, saıyn dala eshqashan ıesiz jatqan emes. Keshegi otarshyldyq ezgi esimizdi alyp, bodandyq buǵaýynda bolǵan sońǵy ǵasyrlardaǵy «aǵa halyq» ókilderi sanamyzdy ýlap, mıymyzǵa sińdirmek bolǵandaı «buratana halyq, teksiz, memleketsiz, jalpaq dalany malsha jaıylyp júrgen jabaıy taıpalar» emes ekenbiz. San ǵasyrlar boıy dáýirlegen memleketterimizdi joqqa shyǵaryp, tarıhı shyndyqty qasaqana burmalaýdan eshteńe shyqpady.
Jalpy, jalǵandyqtyń qudiretti ýaqyt aldynda dármensiz ekendigin tarıh taǵy dáleldedi. Osy oraıda oıymyzdy jınaqtaı aıtsaq, búgingi azat alash eliniń túp qazyǵy – kóne Túrik qaǵanaty, Altyn Orda – odan keıingi babalarymyz ornatqan uly memleketimiz, Kók Orda qazaq jurtynyń etnıkalyq birliginiń bastaýynda turǵan qazaqqa ǵana tıesili memleket bolsa, Qazaq handyǵy halqymyzdyń esimimen kóringen, etnos retinde túbegeıli ornyqtyrǵan táýelsiz memlekettik qurylymymyz. 1428 jyly Kók Ordanyń bıleýshisi Baraq han opasyzdyń qolynan opat boldy. О́z zamanynyń tarıhshylary aqyldy, qaısar da batyl ámirshi dep baǵalaǵan. Baraq ómiriniń barlyq kúresin Kók Ordanyń qýatyn arttyrýǵa arnady. Ol ózi bılik qurǵan kezde bul maqsatyn oryndady. Osy ámirshiniń kezinde Kók Orda múlde derbes memleket retinde tanyldy. Baraq hannyń qazasynan keıin birjola ydyraýǵa bet burǵan Altyn Ordanyń shyǵys bóligindegi eldiń de ishine iritki kirip, bılikke talasqan sultandar memleket birliginiń tamyryna balta shapty. Kók Ordanyń irgesi sógilip, onyń ornyna Ábilqaıyr handyǵy men Noǵaı odaǵy quryldy. Joshydan taraǵan Shaıbanı butaǵynan shyqqan Ábilqaıyr han bılik qurǵan jyldarynda qol astyndaǵy halyqty alalap, Orta Azııanyń otyryqshy aımaqtaryna búıregi burdy. Bul Orda – Ejen, Toqaı-Temir áýletterinen taraǵan tuǵyry berik sultandarǵa unamady. Uzaq ýaqyt tolassyz júrgen qantógis soǵystar men ishki bılikke talasqan qyrqystar Ábilqaıyr handyǵynyń irgesin shaıqaltty, halyqty aýyr kúızeliske ushyratty. Aýyr taýqymet tartqan halyq beıbit ómirdi, Ábilqaıyr hannyń ústemdiginen qutylyp, táýelsiz tirshilik etýdi arman etti. Qazaq halqy ashyq azattyq aıqasyna shyqty.
Mine, naq osy tarıhı syndarly shaqta Kók Ordanyń ataqty bıleýshisi Orys hannyń urpaqtary Kereı men Jánibek sultandar Ábilqaıyrdyń ústemdigine qarsy kóterilgen qazaq taıpalarynyń kósemine aınalyp, táýelsizdik jolyndaǵy qasıetti maıdanǵa shyqty. Qalyń qazaq taıpalaryn bastap Batys Jetisýǵa qonys aýdarǵan Kereı men Jánibek Moǵolstan hany Esenbuǵadan (1434-1462 j.j.) qonys surady. Esenbuǵa jaýynger qazaqtardy Ábilqaıyrǵa qarsy paıdalaný úshin qarsy alyp, qonys berdi. Kereı men Jánibek osy jerde Qazaq handyǵyn qurdy.
Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbeginde bylaı delinedi: «Jánibek han men Kereı Moǵolstanǵa kóship bardy. Esenbuǵa han olardy qushaq jaıa qarsy alyp, Moǵolstannyń batys shetindegi Shý men Qozybasy aımaqtaryn berdi…». Táýelsizdik týyn kóterip, derbestigin pash etken Qazaq handyǵynyń ataǵy shyǵysymen-aq Deshti Qypshaq jurty Ábilqaıyr hannyń qyspaǵynan qutylyp, bógetin buzǵan tasqyn sýdaı aǵylyp, jańa handyqqa qosyla bastady. Ábilqaıyr han ózine qarsy shyǵyp, derbes handyq qurǵan qazaqtarǵa qylyshyn qaırap, joıyp jiberýdi kózdedi. 1468 jyly qys aıynda Ábilqaıyr han Qazaq handyǵyn joıyp jiberý úshin uzaq daıyndalǵan joryǵyna attandy. Biraq onyń qalyń áskeri Qazaq handyǵyna qarsy soǵysqa qulyqsyz edi. Olar ishteı azattyq ańsaǵan halyqtyń qasıetti kúresine jaqtas bolatyn. О́ıtkeni, olar da Kereı men Jánibektiń týy astyndaǵy jurttyń qandastary – bir halyq ókilderi, bári bir Alashtyń uldary edi.
Sóıtip, Ábilqaıyr hannyń bul joryǵy dittegen jerine jete almady. Kútpegen jerden alapat sýyq soǵyp, áskerdiń jolyn bógeıdi. Sol jerde Ábilqaıyr hanǵa kenetten kesel jabysyp, qaıtys bolady. Ábilqaıyr ólgen soń onyń áskeri tarap ketedi. Onyń elinde qııan-keski taq talasy bastalyp, handyq ydyraı bastaıdy. «Ábilqaıyr han dúnıe saldy da, ózbek ulysynyń shańyraǵy shaıqaldy. Iri-iri shıelenister bastaldy. Onyń úlken bóligi Kereı han men Jánibek hanǵa kóship ketti» (Muhammed Haıdar Dýlatı, «Tarıh-ı-Rashıdı»).
Iá,osy bir taǵdyr tartqan tıimdi jaǵdaıdy qazaq handary Kereı men Jánibek der kezinde, barynsha paıdalandy. Olar dereý atqa qonyp, ózderi osydan biraz jyl buryn eriksiz tastap ketken atamekeni – Deshti Qypshaqqa qaıta oraldy. Erkindiktiń qasıetti týyn kóterip, ne ólý, ne jeńý kúresine shyqqan qazaq halqynyń tuńǵysh handary, jaýjúrek kósemderi Kereı men Jánibek Ábilqaıyr hannyń muragerlerine qarsy bitispes soǵysty bastady. Halyqtyń sheksiz senimine ıe bolǵan jáne azattyq jolyndaǵy adal kúreste parasattylyqtaryn tanyta bilgen qazaq handary bastaǵan isteriniń aq ekendigin az ýaqytta dáleldep, iri tabystarǵa jetti. Kóregen Kereı han men Jánibek atamekendi azat etý jolyndaǵy bul qankeshti soǵystarda Ábilqaıyrmen uzaq jyldardan beri bılikke talasyp kele jatqan Joshy urpaqtary – Ahmet han men Mahmud sultandardyń, batys Sibirdiń bıleýshisi Ibaq hannyń da kúshin sheber paıdalana bildi.
Sondaı-aq, ózderine ish tartatyn Noǵaı odaǵynyń bıleýshilerimen de senimdi odaqtas boldy. Qazaqtardyń joıqyn kúshine tótep bere almaǵan Ábilqaıyr hannyń murageri Shaıh Haıdar oısyraı jeńilip, jazasyn aldy. Deshti Qypshaqta ústemdik qylmaq bolǵan О́zbek ulysynyń san myńdaǵan áskeri ydyraı qashty. Ábilqaıyr hannyń nemereleri Muhammed Shaıbanı men Mahmud sultan Astrahanǵa baryp panalady. Ábilqaıyr hannyń muragerlerimen bolǵan azattyq kúresinde tolyq jeńiske jetken Kereı men Jánibek Deshti Qypshaq dalasyn túgeldeı Qazaq handyǵynyń ıgiligine qaratty. Ábilqaıyr hannyń 40 jylǵa sozylǵan ezgisinen qutylǵan kóptegen qazaq taıpalary atamekenderinde derbestigin alǵan Qazaq handyǵynyń týy astynda toptasty. Ártúrli ulystarda bytyrap júrgen qazaq rýlary endi qazaq degen ulttyq ataýǵa ıe bolyp, jóke halyq, derbes memleket retinde tarıh sahnasyna shyqty. Qazaq handyǵynyń halqy bir mıllıonǵa jetti. Ol zamanda mundaı halqy bar memleket saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana edi.
Mine, órkenıetti elder shoǵyrynda eńsesin bıiktetip, Kók baıraǵyn asqaq jelbiretken Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 23 jyldyǵyn artqa tastap úlgerdi. Bul – sonaý ǵasyrlar qoınaýynan atoılaǵan babalar úrdisi jalǵasynyń saltanat qurýy. Uly dalanyń qas perzenti – qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy qasıetti kúresiniń asyl shejiresi, sol jolda elin bastap, tý kótergen babalarymyzdyń óshpes esimderi biz úshin qashanda qymbat. Áli kómeskilikten aryla almaı kele jatqan osy asyl shejireni, ardaqty esimderdi jarqyrata pash etip, urpaǵymyzdyń ulttyq maqtanyshyna aınaldyrý – kezek kúttirmes paryz. Osy oraıda, halqymyz úshin eńbegi eren, esimi qasıetti eki tulǵa bar.
Olar – Qazaq handyǵynyń irgesin qalaǵan, myzǵymas memleket qurǵan, halqymyzdyń birtýar ult bolyp birigýine muryndyq bolǵan – Kereı han men Jánibek han. Bul eki tulǵany bir-birinen ajyrata baǵalaý artyqtaý bolar. Ekeýi de – eli úshin basyn báıgege tigip, ultynyń ulylyǵyn asyrýda aıanbaǵan parasat ıeleri, halyq súıgen perzentteri. Qazaq handyǵy qurylǵanda jasy úlken Kereı handyq tizgindi ustasa, odan keıin Jánibek bılik júrgizdi. Qazaq Ordasynyń irgelenýi men irilenýi Jánibek han tusynda bolǵan. Jańa handyqtyń memlekettik qurylymy men zań júıesi de Jánibek zamanynda júıelenip, keler urpaqqa mura etilgen. Halqymyzdyń qasıetti shejiresinde Jánibek hanǵa erekshe aıshyqty oryn beriledi. Ol el esteliginde aqylgóı, danagóı jáne ádiletti ámirshi retinde máńgi qalǵan. Halyq ony jaı ǵana Jánibek han demeı, Áz-Jánibek dep aıryqsha áspetteıdi. Sondyqtan da, bul kesek tulǵa, tarıhı qaıratker Táýelsiz Qazaqstannyń jańǵyrǵan jańa tarıhynda jan-jaqty zerttelip, laıyqty zerdelenýi tıis.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
"Egemen Qazaqstan". (Jalǵasy bar).
