Halyq tabysy kemimeıdi

О́tken jyl dúnıejúzi ekonomıkasy úshin aıtarlyqtaı boldy. О́ıtkeni, 2008-2009 jyldarda bastalǵan daǵdarys tumanynyń áli seıilip, tolyq ashylmaǵany barshaǵa aıan, al onyń tek ekonomıkaǵa ǵana emes, álemdik geosaıasatqa da óz yqpalyn tıgizetini anyq. Biz tárizdi syrtqa shıkizat shyǵaratyn elder úshin bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda oryn alǵan munaı baǵasyndaǵy terbelistiń de máni bar. Jalpy, jyldy qorytyndylaı kelgende, jahandyq ekonomıkanyń bir nemese bir jarym esege tómendeý yqtımaldyǵy aıtylýda. Mundaı jaǵdaı álemdegi azýyn aıǵa bilegen alpaýyttar– Qy­taı, AQSh, EO elderinde de bar. Eko­nomıkasynyń negizin shıkizat quraıtyn elder munaı-gaz, tústi metall, t.b, álemdik naryqtaǵy baǵa básine táýeldi. Jáne ol baǵa shyǵa­rylatyn ónimniń sapasyna, shyǵa­rýshy eldiń áleýetine, ónim­niń mólsherine qatysty emes, naryqtaǵy alpaýyt oıynshylardyń taýarlarǵa degen suranysyna, keıde geosaıasatqa da baılanysty júrgizilip keledi. Bizdiń ekonomıkamyz osy ýaqytqa deıin 6 paıyzǵa deıin ósip keldi. Bıylǵy jyldy 4,3-4,2 paıyz kólemindegi ósimmen aıaqtaıtyn túrimiz bar. Aldymyzǵa keýdeli maqsattar qoıǵan biz sııaqty elge ósý jyldamdyǵynyń 5-5,5 paıyz bolýy qaıtkende de kerek. Sondyqtan da aldaǵy jyly umtylatyn mejemiz osy kórsetkishke jetip jyǵylyp jatsaq, utarymyz mol. Keler jyldyń basynan bastap, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq óz jumysyna tolyqqandy kirisedi. Bul qadam tek ekonomıkamyzǵa tıgizetin áserimen ǵana emes, jalpy alǵanda, tarıhymyzda qattalatyn aıtýly dúnıe ekenin uǵyný mańyzdy. Sonaý qadym zamannyń ózinde saýda-sattyq arqyly elder bir-birimen baılanysyp jatsa, qazirgi ýaqytta onyń aýqymy da, sıpaty da ulǵaıa túsken. О́ıtkeni, jeke el ǵalamdasqan myna dúnıede ekonomıkasyn qorǵap ta shyǵa almaıdy, ósip, órkendep damyp ta kete almaıdy, sol sebepten de, túrli odaqtardyń, saýda alıanstarynyń, basqa da qaýymdastyqtardyń bolýy zańdylyq. Ol – ómir men zaman talaby. Osyǵan baılanysty Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq der ýaqytynda qurylyp tur jáne onyń aıasyna umtylyp jatqan memleketter de barshylyq. Biz mundaı odaqtastyqtan zııan shekpeımiz, qaıta keleshekte paıdaǵa shyǵatyn bolamyz. Yqpaldasa qımyldaǵannyń tıimdiligin sezingende qazirgi kúni alyp-qashpa pikir aıtýshylardyń ózderiniń-aq kózderi jetetinine senimdimin. Jalpy alǵanda, qoshtasyp otyrǵan jyldy bıýdjette qaralǵan deńgeıde, kirisi men shyǵysyn tolyqtaı, shamaly ǵana túzetýlermen aıaqtaǵaly otyrmyz. 9 aıdyń qorytyndysymen qarasaq, bıýdjetke túsetin túsimder artyǵymen oryndalyp tur, altyn-valıýta qorymyz ósip jatyr, ult­tyq qordaǵy qarajat eselenip, 105 mlrd. dollardan asyp ketti. Son­dyqtan da, kári qurlyqtyń ózin­de Grekııa, Ispanııa tárizdi elder bel­derin qynaı býyp jatqanda, bizdiń shúkirshilik aıtatyn jónimiz kóp. Jańa jyl tabaldyryǵyn, árıne, jaqsy úmitpen attap otyrmyz. Dúnıejúzilik sarapshylyq ortalyqtardyń saraptamalaryna júginsek, olardyń keıbireýi daǵdarystyń áli de 1-2 jylǵa sozylýy múmkin, sondyqtan alda qıynshylyqtar oryn alýy ábden yqtımal dep esepteıdi. Al endi bir sarapshylar, munaıdyń baǵasy keler jyly kóteriledi, onyń iri-iri faktorlary bar, eger ol ári qaraı tómendeı beretin bolsa, munaı shyǵaratyn elderdiń barlyǵy belshelerinen shyǵynǵa batady, sondyqtan jyldyń ekinshi jartysynda munaı baǵasy kóteriledi, qalaı bolǵanda da, keler jyl eń bir belgisiz jyldyń biri, deıdi. Sondyqtan osyndaı belgisizdeý jyl aldymyzda turǵanda oǵan esh qamsyz otyra almaımyz. Ol qam – Elbasynyń qazan aıyndaǵy Joldaýy. Ony elimizdiń ekonomıkasy úshin óte mańyzy bar tarıhı Joldaý dep esepteımin. Munda Ulttyq qordan 9 mlrd. dollar bólinip, ekonomıkaǵa qoldaý kórsetiletini aıtyldy. Bizdiń elimiz úshin ınfraqurylymdardy damytý men joldar salýdyń qanshalyqty máni barlyǵyn sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Eger Qazaqstan kartasyna qarasaq, onda barlyq joldardyń ońtústikten soltústikke qaraı, Máskeýmen jalǵaý úshin salynyp kelgenin kóremiz. Bul – keńestik saıasattyń saldary, al el ishinde kóldeneń túsken, shyǵys pen ortalyqty, batysty bir-birine jalǵaıtyn joldar múlde az. Al jol joq kezde ekonomıkanyń ósip, jetilip, damýy neǵaıbyl dúnıe. Tasymal júzege aspaı, taýar quny arzanǵa túspegen kezde ónim óndirýshilerdiń de, ony tutynýshylardyń da adymyn asha almaıtyny anyq. Mysaly, Astanadan Aqtaýǵa baratyn jol Arqalyqtyń, tarıhı Torǵaıdyń ústimen Aral arqyly túbekke jetedi. Torǵaıdyń perzenti retinde óz basym osy jol úshin qatty qýanyshtymyn. Jerdiń shalǵaılyǵynan, kólik qaty­nasynyń qıyndyǵynan ábden japa shekken halyq kindik kesip, kir jýǵan týǵan jerlerinen, myńǵyr­typ mal ósirip, jaıqaltyp egin egetin, tarıhyna kóz salsań tóbe quı­qańdy shymyrlatar nebir shejire qat­talǵan elden kóship ketti. Bos qalǵan dalaǵa qarap, janyń bir aýyrsa, qalaǵa kelip, úısiz-kúısiz júrgenderdi kórgende taǵy júregiń syzdaıdy. Al shyndyǵyna kelgende, Tor­ǵaı men Jezqazǵan óńiri qazaq jurtynyń dál kindiginde jatyr. Osyndaı máselelerdi sheshýdiń biri – joldar salý. Qazirdiń ózinde «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tas jolynyń boıynda qanshama eldi mekender paıda boldy. Jol degen – tirshilik, jergilikti jerlerge dem beretin, olardyń damýyna jol ashatyn asa mańyzdy aǵzanyń boıyna qan júgirtetin kúretamyr. Sonyń arqasynda qosymsha qanshama jumys oryndary ashylady. Sıfrdyń tilimen aıtsaq, Joldaý kóleminde ekonomıkaǵa 32 mlrd. dollardaı ınvestısııa keledi, onyń 15-20 paıyzy bıýdjetten bolsa, qalǵanyn dúnıejúzilik bank­ter, kredıttik ınstıtýttar ber­mekshi. Olar qazirgi kúnniń ózinde 120-130 shamasynda nysandardy qarjylandyrýǵa qulshynyp otyr. Árıne, bul máseleden bizdiń otandyq bank júıeleri de qalys qalmaýy tıis. Qazaqstannyń Damý banki de osy turǵyda jumystar júrgizýde. Osyndaı kólemdi qarajattyń arqasynda qarjyny jol tárizdi mańyzdy salalarǵa baǵyttaýmen biz keler jyldyń tolyp jatqan belgisizdiginen eshteńemizdi joǵaltpaı shyǵatyn bolamyz. Eger táýelsiz el atanǵan­nan bergi tarıhymyzdy oı eleginen ótkizsek, memlekettik turǵyda al­dyn ala osyndaı qam jasaýy­myz bizdi kezdesken talaı qıyn­dyqtardan alyp shyqqan. Sondyq­tan da ózimiz jobalap otyrǵan 5 paıyzdyń kólemindegi ósimmen shyǵamyz deýge úlken úmit bar. Bizdiń halqymyz Reseı rýbliniń baǵasy tómendegen saıyn qorqa túsedi. Ol máseleniń de óziniń she­shýi bar. Byltyrǵy kúzde biz mýltı­­valıýtalyq qorjynymyzdy jumys­qa qostyq. Ondaǵy Reseı rýbli­niń kólemi 10-aq paıyz, qalǵan 70 paıyzyn dollar, 20 paıyzyn eýro quraıdy. Al qazirgi kúni AQSh dollary ósip kele jatyr, nege de­seńiz, olarda «jumsartý mól­sheri» degen saıasat bolǵan edi. Ol bıyl­ǵy qyrkúıek aıynda toqtatyl­dy, osyǵan baılanysty AQSh-tyń aldaǵy jyldan bastap qarjysyz­dandyrý paıyzy ósýi ábden múmkin. Olaı bolsa, Amerıkanyń ekonomıkasy ınvestorlar úshin eń tıimdi, eń qyzǵylyqty ekonomıkaǵa aınalady. Ol – dollar qýatynyń artýy degen sóz. Sondyqtan da biz mýltıvalıýtalyq qorjyndaǵy 10 paıyzǵa bola alańdamaýymyzǵa bolady. Eger de munaıdyń baǵa­sy 60-tan tómendep, tipti, 40 dollarǵa túsken kúnde de Ulttyq banktiń birinshi jartyjyldyqta valıýtanyń baǵamyn basqa bir dálizge shyǵaryp, ornalastyratyn múmkindigi bar. Sondyqtan qandaı bir qaýip ekonomıkamyzdyń basyna tónbeıdi dep oılaımyn. Halyqtyń tabysy da bıylǵy jyldan kemimeıdi. Aldaǵy jyldy elimiz úshin jaqsy jyldardyń biri bolady dep úmittenemin. Ǵalym Baınazarov, ekonomıst-bankır, «Nur Otan» partııasynyń Qoǵamdyq saıasat ınstıtýty dırektorynyń keńesshisi.