Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy (jalǵasy)

Atamekeninde azattyq týyn kóterip, derbes irgeli handyq qur­ǵan qazaq halqynyń talaıym taǵ­dyr alǵa tartqan tar jol, taıǵaq keshý­leri osymen támam bola qalǵan joq. Táýelsiz jas memlekettiń bitis­pes qas dushpanyna aınalyp, kek qýǵan Ábilhaıyr hannyń neme­­­resi Muhammed Shaıbanımen jul­qy­lasqan soǵys otyz jyldan astam ýaqytqa sozyldy.

Bul qankeshý shaı­qastar Kereı hannyń uly Buryn­dyq hannyń (1480-1511) tusynda asa shıelenisken sıpat aldy. Áz-Jánibek han qaıtys bol­ǵan­nan keıin Qazaq handyǵy­nyń bıligi Kereı hannyń uly Buryn­dyqtyń ıeligine kóshedi. Bul – 1480 jyldyń shamasy bolatyn. Keshegi Kók Orda ulysynda, Deshti Qypshaq dalasynda azattyq kúresin bastap, Táýelsizdik týyn tikken Qazaq handyǵy osy shırek ǵasyr ýaqytta tórt taǵanyna nyq turyp, tóńiregindegi elderdi sana­sýǵa májbúr etken irgeli mem­leket retinde qalyptasyp aldy. Aqylyna iskerligi saı Áz-Jáni­bek ózi dara handyq qurǵan jeti jyl ishinde memlekettiń qury­lymyn, basqarý jáne zańdyq júıesin, áskerı tártibin jasap, berik ornyqtyryp ketti.

Qazaq handyǵynyń alǵashqy bas­qarý júıesinen keıingi kezeń­derine deıin jalǵasqan ozyq úrdis alǵash osy Áz-Jánibek qaldyrǵan zańdarda naqty kórinis tapsa kerek. Onyń ishinde erekshe kóńil aýdararlyǵy – handyq bıliktiń ákeden balaǵa emes, aǵadan inige kóshýi. Ol – aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyqty boldyrmaı, týys­tyqty berik jalǵastyrýǵa, ininiń aǵany, kishiniń úlkendi qurmet tutýy­na negizdelgen ulttyq dás­túr­di nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan kóre­­gen­dik saıasat edi. Ol – sonaý Túrik qaǵanaty kezeńinen ulttyq qa­ny­­myzǵa sińgen izgilikti úrdistiń la­ıyqty jalǵasy bolatyn. Oǵan kónedegi VIII ǵasyrdan bizge jetken Bilge-qaǵan eskertkishindegi «Áýeli ákeler qaǵan boldy, odan soń inileri qaǵan boldy, sodan keıin balalary qaǵan boldy» degen qasıetti shejire jazýlary aıqyn dálel.

Tórt ǵasyr boıy dáýirlegen Qazaq handyǵynyń alǵashqy «al­tyn ǵasyry» tarıhynda osy bir ula­ǵatty úrdisti barynsha buljyt­paı ustaýǵa kúsh salynǵany anyq baıqalady. Áz-Jánibektiń ózinen týǵan Mahmut, Erenshi, Ádik, Qasym, Janysh, Tanysh sııaqty el ishinde estiligimen de, erligimen de attary shyqqan, óńkeı syrttan toǵyz uly bola tura, han taǵy­nyń aǵa balasy – Kereıdiń uly Buryndyqqa berilýinen de osy babalar dástúrin jańa memlekettiń zańdarynda ornyqtyryp, urpaqqa ulaǵat etip qaldyrý maqsatynan týǵan izgilikti úrdistiń naqty jal­­­ǵa­syn kóremiz. Danagóı áke­niń parasatty ónegesine sózsiz ba­­ǵynǵan toǵyz sultan ata dás­túrin berik ornyqtyryp, qazaq eli­­niń mereıin asyrdy. Olardyń eshqaısysy Buryndyq hannyń aldynda teksizdik tanytpady. Tipti, sol kezdiń ózinde aıbary as­qan, «taqsyz han» atanǵan Qasym sul­tannyń ózi de Buryndyq hanǵa qarsy kelmedi.

Osy ulaǵaty zor ozyq dástúrdi sol zamannyń tarıhshylary da: «Bir kezde óz ákesi Jánibek Kereı hannyń bıligine bas urǵany sııaqty, Qasym da Buryndyq handy ulyq tutty», – dep erekshe mán bere jazǵan. Buryndyq han bılik qurǵan kezeńde Qazaq handyǵy ata jaý­lary­nyń úzdiksiz júrgizgen bas­qyn­shylyq soǵystaryna kúırete soqqy bere otyryp, el irgesin de keńeıte tústi. Qazaq handyǵy Kók ordanyń baıyrǵy astanasy Sy­ǵanaq qalasymen birge Syr­darııanyń jaǵasyndaǵy strate­gııalyq mańyzy zor Sozaq, Saý­ran, Arkók, Úzkent, Aqqorǵan sııaq­­ty qalalary men shuraıly aı­maq­­taryn ózine qaratty. Sony­men birge, qasıetti Túrkistan, ataq­ty Saıram, ejelgi Otyrar qala­lary dushpandardyń kóz qur­tyn je­gen qazaq memleketiniń ıeligi edi. Syrdarııa boıyndaǵy baı qala­lar­dy jaýlap alý jolynda bitispes qandy shaıqastar júrgizgen Qazaq Ordasynyń qas jaýy – Muhammed Shaıbanı boldy.

Sol sııaqty Ámir Temir áýletinen shyqqan Ámir Muham­med Mázıt Tarhan han men Mo­ǵol­stan bıleýshisi Júnis han da qazaq­tardyń strategııalyq mańy­zy zor baı qalalaryn ózderine qaratyp alýdy kóksedi. Muhammed Shaıbanı Syrdyń boıyndaǵy qalalardy basyp alý jáne atasy Ábilhaıyrdyń Deshti Qypshaqta qulaǵan ústemdigin qaıta ornatý úshin qazaqtarmen 30 jyl úzdiksiz soǵysty. Bul soǵystarda ol birde Ámir Temir áýletterine, birde Noǵaı odaǵyna, birde Moǵolstan handaryna ıek artty. Shaıbanı han óziniń osy pıǵylyn qaıtken kúnde júzege asyrý úshin Qazaq eline tórt ret joıqyn basqynshylyq joryq jasady.

1509 jyly Muhammed Shaı­banı muzdaı qarýlanǵan 100 myń ásker­men qańtardyń qaqaǵan qy­syn­da Syrdarııanyń muzynan ótip, Áz-Jánibektiń uly Janysh sul­tannyń ulysyna shabýyl jasady. Qamsyz jatqan beıbit eldi qyryp-joıyp, Arkók, Úzkent, Túrkistan (Iаsy) qalalaryn basyp alyp, Janysh sultannyń qystaýlary Qarabdalǵa jetedi. Tosyn jaýǵa qarsy Janysh sultan búkil ulysyn kóteredi. Sol kezde Janysh sultan ulysynda barlyǵy 100 myńdaı halyq bar eken, sodan 30 myńdaı azamat atqa qonyp, qanquıly jaýǵa qarsy turypty. Kúsh teń emes edi. Biraq Ja­nysh sultan bastaǵan qazaq ás­ke­ri bas­qynshylarmen shaıqasta týǵan jerdiń árbir qalasy men qyrat-qyrqasy úshin bastaryn báıgege tikti. О́zderinen úsh-tórt ese kóp jaýmen jantalasa ar­pa­lys­qan Janysh sarbazdary Shaı­ba­nı qosyndarynyń qataryn seldiretip-aq tastady. Biraq kenetten soqtyqqan kóp jaý degenin jasady. Uzaq qantógis shaıqastan keıin qazaq áskeri túgeldeı maıdan dalasynda qaza tapty. Janysh sultannyń jaýjúrek balasy Ahmet te osy soǵysta mert boldy. Muhammed Shaıbanıdiń jartylaı qansyraǵan yzaly áskeri beıbit jatqan qazaq halqyn qyryp-joıyp, myńdaǵan bala-shaǵasyn quldyqqa, qyz-kelinshekterin kúńdikke aldy. Jaý qolyna tús­ken mal-múlik te qısapsyz edi. Shaı­­banı áskeriniń quramynda bolǵan, keıinnen “Mıhmannama ı-Buhara” atty asa qundy tarıhı eń­bek jazǵan tarıhshy Fazlallah ıbn Rýzbehannyń aıtýy boıynsha, qazaqtardyń bala-shaǵalary men júkterin artyp, kóship júre beretin “jyljymaly úıleriniń” (arba ústine tigilgen kıgiz úıli kúı­meler) ózinen on myńnan astam úı olja bolǵan. Úıir-úıir jylqy, tabyn-tabyn túıe men qoı qoldy bolǵan. Jeńiske jeligip, ońaı oljaǵa qunyqqan Muhammed Shaıbanı Qazaq handyǵyn birjolata tal­qan­dap, ata kegin qaıtarý úshin 1510 jyly taǵy qys aıynda ózi­­niń sońǵy, tórtinshi joıqyn jo­ry­ǵyna shyqty. Bul joly da Syr­darııany kókteı ótip, beıbit qazaq qalalary men aýyldaryn qyryp-joıyp, áskeriniń negizgi bóli­gin Saryarqaǵa attandyrady. Jaýdyń bir jyl burynǵy bas­qynshylyq joryǵynan sabaq alǵan qazaq jurty qamsyz emes edi.

Jaýjúrek qolbasshy Qasym sultan «jaý qosyndary qaı qıyr­dan, qaı mezgilde tıisedi» degen­deı áskerin tomaǵa-tuıyq us­tap, Ulytaýdaǵy ordasynda jat­qan bolatyn. «Attan!» degen al­ǵashqy jaýshy habarynan keıin-aq Moıynsyz Qasen batyr bastaǵan áskeriniń alǵashqy legin jaýǵa qarsy attandyrady. Jaýjúrek bahadúr Moıynsyz Qasen jaý qosyndaryn Kishitaý mańynda qarsy alady. Qazaq sarbazdary Muhammed Shaıbanıdiń balasy Temir men nemeresi Ubaıdolla sultandar bastaǵan bas­­qyn­­shy­lar­dyń tas-talqanyn shyǵar­dy. Úreılengen jaý­dy túre qýyp, kóp shyǵynǵa ushy­­rat­ty. Áskerdiń qaldyǵy Syr boıyndaǵy Kók Kesene bekinisinde jatqan Shaıbanı qosyn­daryna kelip qosylady. Shaıbanı áskeriniń basyn qurap úlgergenshe qazaqtardyń negizgi jasaǵyn bastap, Qasym sultan basqynshylardy qorshaýǵa alady. Keskilesken shaıqas uzaqqa sozyldy. Týǵan jerin qanǵa bóktirgen jaýǵa degen kek jigerlendirgen qazaq sarbazdary Shaıbanıdiń esin jıǵyzbady. Ońaı olja qýyp kelgen on myńdaǵan basqynshylar jer jastandy. Bar áskerinen aı­rylǵan Muhammed Shaıbanıdiń ózi bas saýǵalap, zorǵa qashyp quty­lady (Muhammed Haıdar Dýlatı, «Tarıh-ı-Rashıdı»).

Otyz jyl boıy qazaq dalasyna dúrkin-dúrkin soǵys ashyp, beıbit eldiń berekesin qashyrǵan Muhammed Shaıbanıdiń saǵy múl­de syndy. Kir jýyp, kindik kes­ken atamekenderin eshbir jaýǵa taptatpaıtyndyqtaryn is júzinde dáleldegen qazaq halqynyń qaı­sarlyǵyn ata jaý da eriksiz moıyn­dady. Ǵulama tarıhshy Fazlallah ıbn Rýzbehan: «Bul qazaqtar – ózderiniń qaıtpas erligimen de, qýat-kúshimen de búkil álemge tanylǵan halyq. Eger qazaqtar rýly elimen bas qurap, tý kóterip, ýaqytynda shep túzeı alsa, eshbir jaýǵa aldyrmaıdy», dep súısine jazdy. Sol kezdiń tarıhshylary orta ǵasyrlyq iri memlekettiń irge­tasyn qalaǵan, Ábilhaıyr áý­letiniń quldyraǵan bedelin qaı­ta kótergen bilikti han, búkil ómirin jaýgershilikpen ótkiz­gen daryndy qolbasshy dep baǵalaǵan Muhammed Shaıbanıdiń qazaqtarmen soǵysta shyn saǵy synyp, baǵy taıdy. Burynǵy kúshinen de, bedelinen de aıyrylyp, qaıta ońala almady. Qazaq eline jasaǵan osy soń­ǵy joryǵynan soń shamaly ýa­qyt ótkennen keıin burynǵy uly qosyndarynyń qalǵan-qut­qanymen eline tıisken Iran ásker­lerimen qarsy soǵysta qorshaýǵa tústi. Ismaıl shahtyń áskerleri Shaıbanı qosyndaryn túgeldeı derlik qyryp jiberdi. Muhammed Shaıbanıdiń ózi osy soǵysta Merv qalasynyń túbinde qaza tapty.

Muhammed Shaıbanı ólgen soń, onyń urpaqtary bılikke talasyp, ózara abyroısyz qyrqysqa tústi. Budan bylaıǵy shırek ǵasyrǵa taqaý ýaqytta Orta Azııa taq talasy úshin bolǵan qankeshý soǵystyń ortalyǵyna aınaldy. Otyz jylǵa sozylǵan basqyn­shylyq soǵysqa qarsy turyp, Orta Azııa ámirshisi Muham­med Shaıbanıdi birjolata tal­qan­daǵannan keıin Qazaq handyǵynyń mereıi ósip, ataq-dańqy tórtkúl dúnıege tegis tarady. Syr boıy­nyń qos jaǵalaýyna qonys tepken qalalardyń barlyǵy Qazaq ordasyna qarap, beıbit ómir qa­lyptasty. Qazaqtyń jeńimpaz áskeriniń bas qolbasshysy Qasym sultannyń ataǵy bir jaǵy Máskeý knıazdigine, bir jaǵy Iran men Úndistanǵa jetti.

О́zara jaýlasqan Orta Azııa bıleýshileriniń arasyn­daǵy bitispes kıkiljińdi Qasym tıimdi paıdalanyp, qazaq eliniń shyrqyn buzatyndaı bul jaqtan eshqandaı qaýiptiń bolmaýyna qol jetkizdi. Qazaq handyǵynyń irgesi nyǵaıyp, halqy beıbit tirshiliktiń berekesin kórdi. Buryndyq han Qazaq ordasy­nyń ishinde eshqandaı alaýyzdyq boldyrmady. Ol Áz-Jánibek han­nyń ulaǵatyn jalǵastyrýshy Qa­sym sultan bastaǵan jaýjúrek týystarynyń kómegine súıene otyryp, eliniń bosaǵasy bekip, berekesi artýyna tıimdi jaǵdaı jasaı bildi. Áz-Jánibek qaldyrǵan irgeli handyqtyń kúsh-qýatyn odan ári arttyryp, nyǵaıta tústi. Ata kegin qýǵan Muhammed Shaıbanıdiń otyz jyldyq basqynshylyq soǵysyna tótep berip, bitispes jaýdy tize búktirdi. Otyz jyl bılik qurǵan Buryn­dyq han bar ómirin eliniń táýel­sizdigin saqtap, birligin berik qylý jolynda bel sheshpeı, at ústinde ótkerdi. Ol atalary mıras etip qaldyrǵan qasıetti taqqa da, qazaq eliniń qoly jetken azattyqqa da qylaý túsirgen joq. Ejelden erkindik ańsaǵan halqymyzdyń tarıhynda Qazaq memleketiniń irgesin shaıqaltpaı, jan-jaqtan kóz alartqan basqynshylarǵa taba qylmaı, táýelsizdik muratyn bıik ustap, el birligin saqtaı bilgen Buryndyq hannyń alar orny erekshe. Tórt ǵasyr dáýirlegen Qazaq handyǵynyń uly bıleýshileriniń biri – Buryndyq hannyń esimi tarıhshylar eńbeginde laıyqty baǵasyn alýǵa tıis.

Kemeńger ámirshi

Qasym sultannyń ataq-dańqy el arasynda sharyqtaı kóterilip, onyń bedeliniń alys-jaqyn elderge de keńinen tanylǵanyn Buryndyq han der kezinde kóre bildi. Ol aǵa balasynyń mereıi óskendigine ishtarlyq kórsetpedi. Buryndyq han atalary muraǵa qaldyrǵan týystar arasyndaǵy tatýlyqtyń odan ári saltanat qurýyn oılady. Qasym sultannyń el basqarýdaǵy qasıetterin tanyp, óz múddesinen memleket múddesin joǵary qoıdy. Sondyqtan da parasaty bıik Buryndyq han taqtan óz erkimen bas tartyp, atalardan qalǵan qasıetti úrdispen Áz-Jánibektiń balasy Qasym sul­tanǵa jol berdi. Buryndyq qudaı jolyn qýyp, shamaly nóker­lerimen Máýerenahr jerine qonys aýdardy.

Ata saltymen Qasym sultan aq kıgizge qondyrylyp, han kóteril­di. Qazaq halqynyń qasıetti sheji­re­sinde «Qasym hannyń qasqa joly» degen ataýǵa ıe bolǵan Qazaq or­da­sy­nyń nyǵaıyp, dáýirleý ke­zeńi bastaldy. Úndistandaǵy Uly Moǵol ımperııasynyń negizin qa­la­ǵan uly bıleýshi, ǵulama Babyr óziniń ataqty «Babyr­nama» at­ty kitabynda: «Qazaq hal­­qy­nyń buryn-sońǵy han, sultan­darynyń ishinde Qasym handaı qudi­retti ámirshi bolǵan emes. Onyń úsh júz myń áskeri bar edi», – dep jazdy.

XV ǵasyrdyń sońy men XVI ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵynda Qazaq handyǵynyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıy erekshe nyǵaıyp, áskerı kúsh-qýaty barynsha artty. Qazaq memleketiniń ataǵy tórtkúl dúnıege túgel tarap, sol kezeńderdegi barlyq ımperııa­lardy ózimen sanasýǵa májbúr etti. Mońǵol shapqynshylyǵynan keıingi zamanda qazaq rýlary men taıpalary berik etnostyq negizi qalyptasqan birtutas halyq retinde tuńǵysh ret bir mem­le­ket­tiń týy astynda toptasty. Qazaq memleketiniń birligi bekip, irge­­siniń nyǵaıýyna Qasym hannyń sińirgen tarıhı eńbegi ólsheýsiz. Zamanynyń zańǵar perzenti, ozyq oıly memleket qaıratkeri, dara tulǵa Qasym hannyń esimi sodan bergi dáýirlerde halyq jadynda máńgi jattalyp, urpaqtan-urpaqqa ulaǵat tutar ulylyǵymen pash etilip keledi.

Orta ǵasyr shejiresin jasaǵan tarıhshylar men ǵulama ǵalymdardyń qaı-qaısysy bolmasyn osy bir uly tulǵa týraly shyǵarmalarynda pikir aıtpaı ketkeni joq. Atap aıtqanda, Álkeı Marǵulan óziniń eńbekterinde XV-XVI ǵasyrlarda ómir súrgen birqatar tarıhshy-ǵulamalardyń Qasym haqynda aıtqan pikirlerin, osy tarıhı tulǵaǵa zamandastary bergen baǵalaryn jan-jaqty atap kórsetken. Máselen, «Muhammed Haıdar Dýlatı óziniń «Tarıh-ı Rashıdı» atty eńbeginde, Joshy hannan sońǵy dáýirlerde Qasym hanǵa jetetin qudiretti ámirshi bolǵan emes dep baǵalasa, Ǵafarıdiń aıtýynsha, Qasym han Deshti Qypshaqtyń eń uly bilimpazy, Haıdar Razıdiń pikirinshe, Joshy ulysynda Qasym hannyń tárti­bindeı uly birlik jasaý buryn-sońdy bolmaǵan edi» (Á.Marǵulan, «Tańbaly tas jazýy», «Juldyz». №1, 1988).

Al ǵulama ǵalym Hantemir (Hondemır) óziniń «Habıb assıır» atty eńbeginde: «Qasym han óziniń uly kemeńgerlik jáne joıqyn erligimen Deshti Qypshaqty bıleýshiler arasynda bárinen de erekshe boldy. Onyń qasyna ergen bıleri de, el basqarýshylar da ózindeı bilgir, áskeri de orasan kóp edi. Olardy basqarýshy – Moıynsyz Qasen, bári sonyń aıtqanyn eki etpeıtin. Qasym hannyń joıqyn kúshinen jeńilgen Shaıbanı han endi Syr boıyna bara almaı sharshap, Horasanǵa kelip, sol jerde safavıtter qolynan óldi» dep jazǵan eken. Tarıhshy Qadyrǵalı Jalaırıdiń eńbekterinde de Qasym han týraly derekter mol. Sonymen, Qasym han Qazaq han­dy­ǵynyń negizin qalaǵan qa­sıetti Áz-Jánibektiń bel balasy. Anasy – Jaǵan-begim (Shahan-bıkem). Bolashaq uly han 1445 jyl shamasynda dúnıege kelgen. Eseı­gen shaǵynda derbes Qazaq Ordasynyń qurylýyn kózimen kórip, atqa qonǵan azamat kezinde eliniń táýelsizdigin saqtap qalý jolyn­daǵy qandy shaıqastarǵa qaty­syp, erkindik úshin bolǵan kúres­terde shynyǵady. El erkin­digin, halyq birligin tý etip kótergen qasıetti áke ulaǵaty, ata­mekendi jaýǵa taptatpaý jolyn­daǵy aǵa urpaq kúresi Qasym sultannyń erekshe turpattaǵy qaıratker retinde qalyptasýyna yqpal etti. Qazaq handyǵynyń tórtinshi ámirshisi – Qasym han ulystyń ty­nysh­tyǵyn, memleketiniń ejelgi Kók Orda aýmaǵynda birjola bekip, irgelenýin barlyq bılik saıa­satynyń tuǵyrnamasyna aınaldyrdy.

Qasym hannyń týy astynda muzdaı qarý­lanǵan jer qaıysqan áskeri bola tura (onyń áskeri úsh júz myńnan asty «Ba­byr­nama»), jańa jerler jaýlap alý úshin basqynshylyq soǵystar jasamaı, barlyq kúsh-qýatyn eliniń tynyshtyǵyn qorǵaýǵa, mem­leketiniń tutastyǵyn nyǵaıtýǵa arna­dy. Kemeńger Qasym osy ha­lyq­tyń kókeıkesti mu­raty jolynda Orta Azııa mem­le­ket­teri­men kórshilik tatýlyq ornatyp, at tuıaǵy jeter jerdegi irgeli eldermen dıplomatııalyq qarym-qatynas jasady. Zamanynyń sheber dıplomaty Qasym han alǵashynda Moǵolstan memleketimen dostyq odaq ornatyp, Shaıbanılardyń Jetisýǵa tóndirgen qaýpine tosqaýyl qoıdy. Oırat-jońǵar bıleýshisi Amasanjynyń Moǵolstanǵa ja­­sa­ǵan shabýyldaryna qarsy kú­resti, Noǵaı odaǵy, Sibir han­dyq­­tarymen odaqtasa otyryp, Ábil­­haıyr hannyń muragerlerin tize búktirdi. Qazaq ordasynyń bitispes ata jaýy – Muhammed Shaıbanıdi talqandaǵannan keıingi kezeńde Qasym han memleketiniń tóńiregindegi eldermen túgel tatý, beıbit jaǵdaıda boldy. Irge kótergennen bergi elý jyl ishinde únemi basqynshylarǵa qarsy soǵys júrgizgen qazaq halqy úshin bul taptyrmas tıimdi saıasat edi.

Jylqybaı Jaǵyparuly,

«Egemen Qazaqstan». (Jalǵasy bar).