Álkeı Marǵulan «Saıat qustary»
Ár dáýirdiń bolmysy bólek, tulǵasy eren, tuǵyry myqty aıtýlylary bolady. Ondaı asyldardyń «О́ziń – aspanda, oıyń tómende júrgenshe, óziń – tómende, oıyń aspanda júrsin», dep Ǵabıt Músirepov aıtqandaı, oıy men boıynda ulty men jurty, halqynyń qadirli qasıetteri, salt-dástúrleri tel qozydaı teń júretinin artynda qalǵan rýhanı mol muralarynan ańǵarasyń.
Ult tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan, óresi bıik ǵulama ǵalym, arheologııa men etnografııanyń qazaq topyraǵynda negizin qalaǵan, ushan-teńiz bilim ıesi, akademık Álkeı Marǵulan desek, sol uly oqymystynyń buryn emis-emis estilgen taǵy bir jádiger deýge turarlyq jaqsy dúnıesi jurt qolyna tıip otyr. Ol aragidik merzimdik basylymdarda jarııalanyp kelgen «Saıat qustary» atty qundy eńbegi edi.
Osy mura taıaýda Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń tapsyrysy boıynsha ádemi jınaq bolyp «Jarys.kz» baspasynan jaryq kórdi.
Betashar sózin zerdeli ǵalym, zerek zertteýshi, ótken ǵasyrdyń alyptaryn «tiriltip» júrgen alashtanýshy Tursyn Jurtbaı jazypty. «Akademık Álkeı Marǵulan... Dala danyshpanynyń keıinnen tabylǵan «Saıat qustary» atty zertteý eńbegi óz ómiriniń qysyltaıań tustarynda jazylǵan. 1934-1939 jáne 1947-1953 jyldary akademııalyq irgeli ǵylymmen aınalysýdan shettetilip, qazaq eposy men tarıhy týraly zertteýleri saıası qaǵajýǵa ushyraǵan kezde Álekeń elden boıyn aýlaq salyp, «tasada júrip» derekter jınap, ultynyń umyt qalǵan ónerin zerdelep, qaǵazǵa túsirgen eken», deıdi professor. Bul qospasy joq aqıqat sóz.
Ár alýan qustardyń sýretimen kómkerilip, ádemi bezendirilgen kitapqa engen maqalalar birneshe taqyrypqa júıelenipti. Mysaly, «Saıat qustarynyń jaratylystaǵy erekshelikteri» atty toptamada «Saıatshylardyń anyqtaýynsha, jalpy, qus zaty bir-birine qaıshy turatyn úlken eki topqa bólinedi. Onyń biri – jelbesin qustar, ekinshisi – tuıaqty qustar. Bulardy uǵym boıynsha buryn «adal», «aram» qus dep kelgen. Jelbesin qus degenimiz – etin jep, mamyq júnin sharýaǵa jumsaıtyn paıdaly qustar tobyn aıtady... Al endi tuıaqty qustarǵa kelsek, olar da ózara eki toptan quralady», dep qustar álemine sholý jasap, árqaısysynyń syr-sıpatyn, túr-túsin júıeli kórsetip otyrady.
«Saıat qustarynyń túrleri» atty bólimde búrkit, ıtelgi, tuıǵyn, tunjyr, qarshyǵa, qyrǵı, lashyn, jaǵaltaı, turymtaı, suńqar jaıly jan-jaqty baıandap, árqaısysyna sıpattama beredi. Halyq jyrlarynda aıtylatyn baılamdardan da mysaldar keltirip, kemel oımen kelistire sýretteıdi. Saıat qustarynyń eń irisi búrkit ekenin aıtyp, suńqardyń súıkimdi bolatyn sebebine túrli dáıekter keltiredi. Halyq maqaldarynyń shyǵý tegi qaıda jatqanyn da alǵa tartady. Kóp jurt bile bermeıtin termın sózder qanshama. Mysaly, «Suńqarǵa talshyq», «Suńqar tamaq», taǵy basqa.
Qustar jaıyn taldaı kelip, ony ustaý ádisteri, baýlaý tásilderi, ańǵa salý úlgisi týraly oı qozǵaǵanda, «Oraldyń aq ıyǵy», «Altaıdyń muzbalaǵy», «Qazyqtynyń qara keri», «Qumnyń qyzylkózi», «Jelektiniń jıren tuıaǵy», «Ertistiń sarsholaǵy», «Qaraǵaıdyń qońyr alasy» dep alyp, qus túrine kelgende «Sary shegir», «Qara shegir» deıdi de, baıtaq óńirimizdegi ár qustyń ózindik ereksheligin tereńnen tamyr tartqan ulttyq úlgimen ushtastyra otyryp, túlek jastaryna deıin tamyljytyp baıan etedi.
Sol sekildi saıat qustaryn túletý, baptap baýlý jaıyn da nazardan tys qaldyrmaıdy. Saıat qustaryna qajet qural-saımandar da saralanady.
«Saıatshylyq óneri – mádenı istiń biri» degen bólimde «Qusshy dep ańshylyq jolyndaǵy adamdardyń bárin aıtpaıdy», deıdi de ańshy, qusshylyqtyń tórt túri bolatynyn, bul kez kelgenniń qolynan kelmeıtinin, jolaı qosylyp, jolym bolady deý abyroı ápermeıtinin, kıesiniń baryn, ony eleı qoımaı esirgenderdiń birde bolmasa birde aıaǵy shalynatynyn ǵylymı túrde dáleldeıdi. Ań aýlaýdyń ózindik óner ekenin, saıyn daladaǵy saltanatqa úlken mádenıettilik kerektigin alǵa tartady.
Kitaptaǵy bir erekshe atap óter qundylyq, ań-qus ataýlaryna qatysty túsindirme sózdik der edik. Máselen, saıat qustarynyń qazaqsha, oryssha atalýyn qatar beredi. Bul úlgidegi taqyrypshalar «Saıat qustary», «Jelbesin (adal) qustar», «Qaz toptary», «Úırekter», «Balshyqshy men jylqyshy toptaryna kiretin qustar» jáne «Qyr qustary», «Aram qustar», «Jyrtqysh ańdar», «Mamyq júndi ańdar», «Eti jeýge qosylǵan ańdar», dep kete beredi.
Ańshylyq sózderiniń aýdarmasy, máselen, «Aq suńqar – Belyı krechet», «ıtelgi – baloban», «lashyn – sapsan», «qarashaqaz – kazarka», «áýpildek – vyp», «qutan – saplıa», «jelbesin – dıch», «aqbasúırek – nyrok savka», «baryldaq – krıakva», «shýyldaq úırek – svıstýn», «mańyraq qus – bekas», «ógiz shaǵala – martyshka», «qur – teterev», «shil – kýropatka», «bozdaq – sýrka», «keles – chekan», «baqashy – skopa», «japalaq – sova», «qaraqumaı – chernyı grıf», al ańshylyq sózderdiń aýdarmasy «aý – set, teneta, nevod», «búrkit salý – ohota s berkýtom», «balaq jún – shtan», «Qoń et – bedrıanye myshsy», «tomaǵalaý – nadet klobýchok, klobýchechlıt», osylaı jalǵasa beredi. Osynyń ózinen-aq uly ǵalymnyń artyna ólmes, óshpes mura qaldyrǵanyn ańǵarý qıyn bolmasa kerek. Muny ulynyń ulylyǵy demeske sharań qaısy?!
«Qý zaman, ıt tirshilik qınadyń ǵoı», dep Alash arysy Sultanbek Qojanov aıtqandaı, úreıdi ushyrǵan ústem zamannyń ózinde osylaısha ultqa kerek dúnıeni qaǵazǵa túsirip ketýdiń ózi erlikke para-par ekeni aıdaı anyq. Bul ekiniń biriniń qolynan kelmegen is.
Osy kúnderi qolynan kelgender, bes qarýy saılardyń bári ańshy bolyp ketti. Biraq olardyń Álkeı Haqanulynyń saıat qustaryn ustaý men baýlý mádenıetin jan-jaqty saralap ketkendiginen habary bolyp, bul da halqymyzdyń qadirli, dástúrli óneri ekenin júrek túkpirine altyn túımedeı saqtasa utylmas edi. Eger ǵalymnyń osy eńbegin mektep tabaldyryǵyn attap álippe ustaǵan búldirshindeı, ár qazaq, ásirese, saıatshylyqqa den qoıǵandar jadynda saqtasa jańylys baspas edi.
Jalpy, saıatshylyq óner de – jurtymyzdyń erekshe salt úlgisiniń ádemi álemi. Muny baǵalap, tórtkúl dúnıege tanytyp, baǵyn ashsaq taǵy bir taǵylymdy isti tuǵyryna qondyrǵan bolar edik. О́ıtkeni, jaqsymyzdy úırený bylaı tursyn, úptep áketip ıemdenip ketkender az ba?
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
Ár dáýirdiń bolmysy bólek, tulǵasy eren, tuǵyry myqty aıtýlylary bolady. Ondaı asyldardyń «О́ziń – aspanda, oıyń tómende júrgenshe, óziń – tómende, oıyń aspanda júrsin», dep Ǵabıt Músirepov aıtqandaı, oıy men boıynda ulty men jurty, halqynyń qadirli qasıetteri, salt-dástúrleri tel qozydaı teń júretinin artynda qalǵan rýhanı mol muralarynan ańǵarasyń.
Ult tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan, óresi bıik ǵulama ǵalym, arheologııa men etnografııanyń qazaq topyraǵynda negizin qalaǵan, ushan-teńiz bilim ıesi, akademık Álkeı Marǵulan desek, sol uly oqymystynyń buryn emis-emis estilgen taǵy bir jádiger deýge turarlyq jaqsy dúnıesi jurt qolyna tıip otyr. Ol aragidik merzimdik basylymdarda jarııalanyp kelgen «Saıat qustary» atty qundy eńbegi edi.
Osy mura taıaýda Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń tapsyrysy boıynsha ádemi jınaq bolyp «Jarys.kz» baspasynan jaryq kórdi.
Betashar sózin zerdeli ǵalym, zerek zertteýshi, ótken ǵasyrdyń alyptaryn «tiriltip» júrgen alashtanýshy Tursyn Jurtbaı jazypty. «Akademık Álkeı Marǵulan... Dala danyshpanynyń keıinnen tabylǵan «Saıat qustary» atty zertteý eńbegi óz ómiriniń qysyltaıań tustarynda jazylǵan. 1934-1939 jáne 1947-1953 jyldary akademııalyq irgeli ǵylymmen aınalysýdan shettetilip, qazaq eposy men tarıhy týraly zertteýleri saıası qaǵajýǵa ushyraǵan kezde Álekeń elden boıyn aýlaq salyp, «tasada júrip» derekter jınap, ultynyń umyt qalǵan ónerin zerdelep, qaǵazǵa túsirgen eken», deıdi professor. Bul qospasy joq aqıqat sóz.
Ár alýan qustardyń sýretimen kómkerilip, ádemi bezendirilgen kitapqa engen maqalalar birneshe taqyrypqa júıelenipti. Mysaly, «Saıat qustarynyń jaratylystaǵy erekshelikteri» atty toptamada «Saıatshylardyń anyqtaýynsha, jalpy, qus zaty bir-birine qaıshy turatyn úlken eki topqa bólinedi. Onyń biri – jelbesin qustar, ekinshisi – tuıaqty qustar. Bulardy uǵym boıynsha buryn «adal», «aram» qus dep kelgen. Jelbesin qus degenimiz – etin jep, mamyq júnin sharýaǵa jumsaıtyn paıdaly qustar tobyn aıtady... Al endi tuıaqty qustarǵa kelsek, olar da ózara eki toptan quralady», dep qustar álemine sholý jasap, árqaısysynyń syr-sıpatyn, túr-túsin júıeli kórsetip otyrady.
«Saıat qustarynyń túrleri» atty bólimde búrkit, ıtelgi, tuıǵyn, tunjyr, qarshyǵa, qyrǵı, lashyn, jaǵaltaı, turymtaı, suńqar jaıly jan-jaqty baıandap, árqaısysyna sıpattama beredi. Halyq jyrlarynda aıtylatyn baılamdardan da mysaldar keltirip, kemel oımen kelistire sýretteıdi. Saıat qustarynyń eń irisi búrkit ekenin aıtyp, suńqardyń súıkimdi bolatyn sebebine túrli dáıekter keltiredi. Halyq maqaldarynyń shyǵý tegi qaıda jatqanyn da alǵa tartady. Kóp jurt bile bermeıtin termın sózder qanshama. Mysaly, «Suńqarǵa talshyq», «Suńqar tamaq», taǵy basqa.
Qustar jaıyn taldaı kelip, ony ustaý ádisteri, baýlaý tásilderi, ańǵa salý úlgisi týraly oı qozǵaǵanda, «Oraldyń aq ıyǵy», «Altaıdyń muzbalaǵy», «Qazyqtynyń qara keri», «Qumnyń qyzylkózi», «Jelektiniń jıren tuıaǵy», «Ertistiń sarsholaǵy», «Qaraǵaıdyń qońyr alasy» dep alyp, qus túrine kelgende «Sary shegir», «Qara shegir» deıdi de, baıtaq óńirimizdegi ár qustyń ózindik ereksheligin tereńnen tamyr tartqan ulttyq úlgimen ushtastyra otyryp, túlek jastaryna deıin tamyljytyp baıan etedi.
Sol sekildi saıat qustaryn túletý, baptap baýlý jaıyn da nazardan tys qaldyrmaıdy. Saıat qustaryna qajet qural-saımandar da saralanady.
«Saıatshylyq óneri – mádenı istiń biri» degen bólimde «Qusshy dep ańshylyq jolyndaǵy adamdardyń bárin aıtpaıdy», deıdi de ańshy, qusshylyqtyń tórt túri bolatynyn, bul kez kelgenniń qolynan kelmeıtinin, jolaı qosylyp, jolym bolady deý abyroı ápermeıtinin, kıesiniń baryn, ony eleı qoımaı esirgenderdiń birde bolmasa birde aıaǵy shalynatynyn ǵylymı túrde dáleldeıdi. Ań aýlaýdyń ózindik óner ekenin, saıyn daladaǵy saltanatqa úlken mádenıettilik kerektigin alǵa tartady.
Kitaptaǵy bir erekshe atap óter qundylyq, ań-qus ataýlaryna qatysty túsindirme sózdik der edik. Máselen, saıat qustarynyń qazaqsha, oryssha atalýyn qatar beredi. Bul úlgidegi taqyrypshalar «Saıat qustary», «Jelbesin (adal) qustar», «Qaz toptary», «Úırekter», «Balshyqshy men jylqyshy toptaryna kiretin qustar» jáne «Qyr qustary», «Aram qustar», «Jyrtqysh ańdar», «Mamyq júndi ańdar», «Eti jeýge qosylǵan ańdar», dep kete beredi.
Ańshylyq sózderiniń aýdarmasy, máselen, «Aq suńqar – Belyı krechet», «ıtelgi – baloban», «lashyn – sapsan», «qarashaqaz – kazarka», «áýpildek – vyp», «qutan – saplıa», «jelbesin – dıch», «aqbasúırek – nyrok savka», «baryldaq – krıakva», «shýyldaq úırek – svıstýn», «mańyraq qus – bekas», «ógiz shaǵala – martyshka», «qur – teterev», «shil – kýropatka», «bozdaq – sýrka», «keles – chekan», «baqashy – skopa», «japalaq – sova», «qaraqumaı – chernyı grıf», al ańshylyq sózderdiń aýdarmasy «aý – set, teneta, nevod», «búrkit salý – ohota s berkýtom», «balaq jún – shtan», «Qoń et – bedrıanye myshsy», «tomaǵalaý – nadet klobýchok, klobýchechlıt», osylaı jalǵasa beredi. Osynyń ózinen-aq uly ǵalymnyń artyna ólmes, óshpes mura qaldyrǵanyn ańǵarý qıyn bolmasa kerek. Muny ulynyń ulylyǵy demeske sharań qaısy?!
«Qý zaman, ıt tirshilik qınadyń ǵoı», dep Alash arysy Sultanbek Qojanov aıtqandaı, úreıdi ushyrǵan ústem zamannyń ózinde osylaısha ultqa kerek dúnıeni qaǵazǵa túsirip ketýdiń ózi erlikke para-par ekeni aıdaı anyq. Bul ekiniń biriniń qolynan kelmegen is.
Osy kúnderi qolynan kelgender, bes qarýy saılardyń bári ańshy bolyp ketti. Biraq olardyń Álkeı Haqanulynyń saıat qustaryn ustaý men baýlý mádenıetin jan-jaqty saralap ketkendiginen habary bolyp, bul da halqymyzdyń qadirli, dástúrli óneri ekenin júrek túkpirine altyn túımedeı saqtasa utylmas edi. Eger ǵalymnyń osy eńbegin mektep tabaldyryǵyn attap álippe ustaǵan búldirshindeı, ár qazaq, ásirese, saıatshylyqqa den qoıǵandar jadynda saqtasa jańylys baspas edi.
Jalpy, saıatshylyq óner de – jurtymyzdyń erekshe salt úlgisiniń ádemi álemi. Muny baǵalap, tórtkúl dúnıege tanytyp, baǵyn ashsaq taǵy bir taǵylymdy isti tuǵyryna qondyrǵan bolar edik. О́ıtkeni, jaqsymyzdy úırený bylaı tursyn, úptep áketip ıemdenip ketkender az ba?
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
