Alqa bıler soty qoljaýlyq bolǵany ma?

Bizdi eldiń bas gazetiniń bıligine júginýge tómendegideı keleńsizdik májbúrleýde. Sarsańy úsh jylǵa jaqyndaǵan osynaý oqıǵa qazir úlken otbasyn sansyratyp otyr. 2012 jyldyń 1 sáýirinde Shý­chınsk qalasynda jergilikti mıl­lıoner Sergeı Chekandy bireýler alyp ketip, uryp-soǵyp, qaıtadan qoıa beredi. Ol kelesi kúni, ıaǵnı 2 sáýirde úıine keledi de, áıeli men qyzy ony kórgennen keıin aý­dandyq ishki ister bólimine «Bel­gisiz bireýler Chekandy sabap ketti», dep habarlaıdy (AIIB-niń kezekshi jýrnalyndaǵy sol kúngi jazý boıynsha). Artynsha S.Chekan jergilikti jigitterdi murnynan tizip bere bastaıdy: anyq kórdim, mynaý urlady, my­naý urdy, mynaý urysty, mynaý qorqytty, t.s.s. Eger bul kór­setkenine aıǵaqtar sáıkes kel­mese, nemese ol týraly qorǵaý­shylar talap-aryz usynsa, onda jaýabyn qaıta ózgerte salady (anyq kórgen joqpyn, daýysyn estidim, jelkesin kórdim, ol sońy­nan keldi, joq, basynda boldy da ketip qaldy, urǵan joq, ura jazdady, t.s.s.). Osylaısha jaýabyn tergeý barysynda qarama-qaıshy baǵytta keminde 4-5 ret ózgertedi. Tize ber­se, jaýabyndaǵy qısynsyzdyq pen kereǵarlyq badyraıyp kózge ura­dy. Biraq aldyn ala tergeý men pro­kýratýra muny kózge de ilmeı otyr, al sot bolsa (alqa bıler soty­nan basqasy) «Jábirlenýshi S.Chekan is qozǵalǵannan bastap óz­ge­rissiz birqalypty jaýap berip otyr», dep kórsetedi. Sot­tyń bul tu­jyrymynyń sot hatta­ma­syna qa­rama-qaıshy ekeni esh­kimdi de tol­ǵandyrmaıdy. Rasynda da, «Aýzy qısyq bolsa da, baı balasy sóıl­esin» degen osy shyǵar. Tipti, Chekan sottyń ústinde kýálerdiń bireýiniń sózi unamaı qalsa, «sen de sonda bolǵansyń» dep ashyq qoqan-loqy jasaıdy (sot hattamasynan). Aqyry, Chekannyń kórsetýimen sol oqıǵa bolardan úsh kún buryn tula boıy tuńǵyshy dúnıege ke­lip, odan bir kún buryn zaıyby men ná­restesin perzenthanadan shy­ǵa­ryp alyp, shildehana jasap, ar­qa-jarqa bolyp qýanyp, dúkenge azyq-túlik alýǵa shyqqan jerinen jer­gilikti kásipker A.Adaevty tapa-tal túste kósheden ustap áke­­tip, bir jyl tórt aıǵa qamap tas­­taı­­dy (tergeý sonsha ýaqytqa sozylady). Al R.Qabylbaev degen aza­mat­ty S.Chekan basynda «meni bastan-aıaq sabaǵan, qınaǵan osy» dep kórsetedi de, Chekannyń zaıyby men onyń esepshisi bizden kelip aqsha alyp ketken osy (1 mln. 400 myń teńge) dep kórsetedi. Osynyń saldarynan Qabylbaev qamalady, biraq keıinnen onyń sol túni, tipti, Shýchınskide emes, Kókshetaý qalasynda túngi saǵat tórtke deıin bolǵanyn anyqtaıtyn beınetaspa tabylady. Budan keıin Chekan «ol tańǵa jaqyn keldi» dep ózgerip shyǵa keledi, al Chekannyń áıeli men esepshisi bizden aqsha alǵan Qabylbaev emes eken dep «shatasqan» bola­dy. Aqyry bul kezeńde pro­ký­ra­týra R.Qabylbaevtyń isin qys­qartady. Tergeý bastaly­symen, S.Chekannyń zaıyby KTK telearnasyn shaqyryp, qaraýyn­daǵy satýshylar men dúken­derinen jalǵa oryn alyp otyr­ǵandardyń atynan A.Adaev­tyń jergilikti halyqqa «kórsetken jábirin» aıtqyzyp, ujymdyq hat jazǵyzady jáne BAQ arqyly AIIB-niń orynbasarlaryn para­qorlar dep aıyptaıdy. Alaı­da, tekseris barysynda hatqa qol qoıǵandardyń birde-bireýi Adaevty bilmeıtin bolyp shy­ǵady. Sotta Chekannyń zaıy­by Adaev­qa jala japqanyn mo­ıyn­­d­ap, muny «jáı, qoǵamdyq rezonans jasaý úshin jasadym» dep kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda áli kúnge deıin Chekandy kimniń qınaǵany anyqtalmaǵan, al zań boıynsha árkimniń istegi tolyq áreketi saraptalyp, árqaısysy ózi úshin jaýap berýi kerek. 2013 jyldyń 10 shildesinde Kókshetaý qalasynda osy iske baılanysty alqa bıler soty jumysyn bastaıdy. Alqa bı­ler aldyn ala egjeı-tegjeı­li irikteýden ótedi, oǵan proký­ra­týra da, qorǵaýshy jaǵy da birdeı dárejede qatysady. Eki aıǵa sozylǵan sot aqyry úkim shy­ǵarady. Alqa bıler soty­nyń she­shi­mi boıynsha, bir aıyp­ker sot­talyp (Almaty qala­synan kelgen), A.Adaev pen R.Qa­byl­baevty alqa bıler «bul iske qatysy joq» dep tanyp, biraýyz­dan aqtap, sot zalynan bosatady. Tergeý barysynda-aq bul iske qatysy bar degen tórt adam anyqtalǵan, onyń bireýi izdeý­de júrgen, Chekan otbasymen kezinde tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan E.Ýsenov degen azamat. Ol osy maqsatpen Almatydan avto­mobılmen, ózimen birge úsh adam alyp kelgen, muny tergeýdiń ózi joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Qazirgi jaǵdaıda tórteýdiń ekeýi sottalyp: Madıev pen Bısıkov, al ekeýi qashyp ketken: joǵaryda atalǵan Ýsenov pen Sergeı degen bireý. Biraq ádildik qysqa ǵana ýaqyt­qa saltanat qurdy. Artynsha Aq­mola oblysynyń aýdanaralyq soty alqa bılerdiń jartysyn «jaramsyz» qylyp (sot úkim shyǵarǵannan keıin (?!), alqa bıler sotyna qarama-qaıshy úkim shyǵaryp, A.Adaevty 9 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Úkim prokýratýranyń apellıasııalyq narazylyǵyn tolyq kóshirip alǵan. Qorǵaýshy jaqty kózderine ilmeı, adamnyń konstıtýsııalyq quqyǵy buzyldy. «Qashpaq bolsań zymyra» dep, rekordtyq qysqa ýaqyt – 25 kún ishinde, Qylmystyq is júrgizý kodeksin óreskel buza otyryp, úsh ınstansııadan ótip (orta eseppen 3 aı merzim qajet), isti qaıta qaraýǵa jiberedi. Al «jaramsyz» bolǵan alqa bılerge kelsek, olardyń ekeýi ákimshilik jaýapqa tartylǵan bolyp shyqty: bireýiniń MAI teksergende saq­tandyrý polısi bolmapty, bireýi mashınanyń shamyn jaqpaǵan. Al zańǵa súıensek, bul jaǵdaıdyń ol adamnyń alqa bı bolýyna esh kedergisi joq. Al taǵy bir alqa bı, sot úkimi boıynsha, soltús­tik óńirdiń turǵyny bola tura, oryssha-qazaqsha mektep muǵalimi bolsa da, «oryssha bilmeıtin» bolyp shyǵady. Negizgi alqa bılerdiń on adamnan jeteýi eýropalyq etnos ókilderi, ıaǵnı orys tildiler ekenin eskersek, eki aı boıy sot úderisi kezinde «oryssha bilmeıtin» alqa bı qalaı tilge kelgen? «О́te baıqampaz ádil­dik saqshylary» bul alqa bı­diń «oryssha bilmegendikten du­rys sheshim qabyldamaǵanyn» mem­lekettik tilde mektep biti­rip, aralas mekteptiń qazaq sy­nyp­­­tarynda sabaq júrgize­tin­digi­men «negizdepti». Bir qyzyǵy, sol alqa bıge «Oryssha bilmeı­tinińiz ras pa?» dep telefon shalǵanymyzda, «Bul zamanda kim oryssha bilmeıdi», dep renish tanytty. Eshqandaı eldiń sot tarıhynda alqa bıler sotynyń sheshimi negizsiz qaıta qaralmaıdy eken jáne alqa bıler sot aıaqta­lyp, sheshim qabyldanǵannan ke­ıin, tekserilip, qysymǵa ushy­ra­maıdy eken. Munyń bári kúlki­li bolyp kóriner edi, árıne. B­iraq, ókinishtisi sol, bir jyldan keıin, bul joly alqa bılerdiń qatysýynsyz, jalǵyz sýdıa, aqtalyp shyqqan eki azamatty: A.Adaev pen R.Qabylbaevty 9 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp otyr. Qoldarynda eshqandaı jańa aıǵaq joq (burynǵy aıǵaqtar sot hattamasyna qaıshy kele otyryp, burmalanǵannan basqa). Apellıasııalyq sot úkimdi sol qalpynda qaldyrdy. Bul joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵy Aqmola oblystyq sotynyń saıtynda jarııalanǵan sot hattamalarynda kórsetilgen (08.08.2013 j. jáne 24.09.2014 j. hattamalary). Bul týraly 2014 jyldyń 12 jeltoqsanynda «Akmolınskıı oblastnoı sýd ıgnorırýet re­she­nıe sýda prısıajnyh ı pods­tavlıaet ınstıtýt prısıajnyh» taqyrybyna Astana qalasynda «Halyqtyq jemqorlyqqa qarsy komıtet» qoǵamdyq qorynyń uıym­dastyrýymen baspasóz más­lıhaty ótken bolatyn. Qazir mynadaı saıttarda, www.youtube.com, antijemkor.kz, baspasóz más­lıhatynyń beınetaspasy jarııalanǵan, www.youtube.com saıtynda halyq óziniń kózqarasyn bildirip hattar jazyp otyr. Qoljaýlyq bolǵan alqa bıler soty, jazyqsyzdan jazyqsyz taǵdyry talqan bolǵan azamattar, beıbit kúnde zar jylaǵan analar (A.Adaevtyń anasy «Batyr ana» ataǵynyń ıegeri), jesir qalǵan áıel, jetim qalǵan jas sábıler... Bul iske Joǵarǵy Sot qalaı qa­r­aı­dy eken?.. Bir ýaıym, bir úmit. Hasen IGÝBAEV, advokat.