Taǵattylyq – Qazaqstan saıasatynyń negizi

Qazaqstan – san túrli tilder men mádenıetter toǵysqan kópultty memleket. Taǵattylyqqa negizdelgen ultaralyq birliktiń biregeı qazaqstandyq formýlasyn barlyq el moıyndady. Syılastyqqa, tózýshilik pen qoldaý kórsetýge Islam dini de erekshe kóńil bóledi. Tózýshilik osy kemel dinniń negizi bolyp tabylady dep te aıtýǵa bolady. Basqa dindi ustanýshy adamdarǵa jaqsy qarym-qatynas jasaýǵa Qasıetti Quran da shaqyrady. Islam dininiń birden bir erejesi túsinistik pen eriktilik qaǵıdasyn ýaǵyzdaý bolyp tabylady. «Dinde zorlyq joq, týralyq azǵyndyqtan aıqyn bólindi» (Baqara súresi, 256). Islam dinı tanymy azattyq negizine qurylady. Jaratýshy Iemiz adamǵa ózi sheshim qabyldaýy úshin erik berdi, sana men oılaý qabiletin berdi. Onyń tańdaǵan joly qandaı bolady: aqıqat dinmen jaryqtanǵan nurly bola ma, álde ol adasqandardyń birine aınala ma – tek ózi sheshedi. Adamdardyń júrekterin tebirente otyryp, sanany oıata otyryp, Islam tek beıbitshilikke shaqyrady. Qasıetti Quranda din ustanýdyń eriktiligi jaıynda kóptegen aıattar bar. «Bul aqıqat (Quran) Rabbylaryńnan de. Sonda kim qalasa sensin...» Káhf súresi, 29. О́ziniń hadısterinde súıikti Paıǵambarymyz Muhammed (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) múminderge kórshilermen jaqsy qarym-qatynas jasaýdyń, adamdarǵa meıirimdilik tanytýdyń, týysqandyq qatynasty úzbeýdiń mańyzdylyǵyn eskertedi. «Shyn máninde Alla barlyq iste jumsaqtyqty (izgilikti) jaqsy kóredi». Alla Elshisi musylman emesterge óziniń ómirine birneshe ret qaýip tóndirgenine qaramastan, árdaıym keńpeıildilik tanytty. Kóshede qol jaıyp qaıyr surap turǵan basqa dindegi shal týraly oqıǵa tańǵalarlyq. Shaldyń múshkil jaǵdaıyn kórgen taqýa halıfalardyń biri kómektespek bolyp, ony tamaqtandyrýdy buıyryp, bylaı deıdi: «Sen jas, qaıratty kezińde bizge salyq tólemediń be, endi biz qalaısha seni dármensiz kezińde qoldaýsyz qaldyra alamyz». Bir ókinishtisi, Islam qazirgi álemde soǵyspen, qaqtyǵystarmen jáne lańkestikpen baılanystyrylady. Aqyl-oı jáne sanaǵa baǵyttalǵan bastyrmalatqan shabýyl óz degenin jasady. Islamǵa degen úreı bar, jáne biz buny joqqa shyǵara almaımyz. Alaıda árbir sanaly adam dinı senimine, mamandyǵy men ultyna qaramastan, bul – Islam dininiń negizgi mánin joıatyn, burmalanǵan túsinik ekenin túsineri sózsiz. О́zderin Islam dinin ustanýshylar dep kórsetken adamdardyń zorlyq-zombylyqtary, qatygezdikteri, basqa din ókilderine basqynshylyq qatynastary týraly málimetter keıbir turǵyndar qatarynyń Islam jáne musylmandar týraly qate túsinikteriniń qalyptasýyna sebep boldy. Alaıda, qatygezdik, basqynshylyq, tózbestik tanytýshylardyń maqsattary men pıǵyldarynyń dinge esh qatysy joq ekenin este saqtaý qajet. Saıası maqsattardy kózdegen adamdar shoǵyrynyń ıdeıalary júrekterdi ýlap, qoǵamda búlik týdyrýda. Al kez kelgen ýaqtyly toqtaý salynbaǵan búlik, tarıhtan biletinimizdeı, beıberekettiliktiń basy bolyp tabylady. Bul týraly qysqasha, biraq keń maǵynamen, HIH ǵasyrdyń ózinde 1880 jyldary ómir súrgen fransýz jazýshy-romanshysy Jozef de Gobıno bylaı dep aıtty: «Eger dinı senimdi saıası qajettilikten ajyratsaq, Islamnan asqan tolerantty din bolmas edi». Adam tabıǵatyna qatelesý tán kórinis. Biraq eger qate oı-pikirdiń sońy basqa adamdarǵa jáne sol adamnyń ózine zııan tıgizetin is-áreketke ulassa, onda bul qateliktiń quny óte qymbat bolary haq. Biz táýelsiz memlekette, ashyq aspan astynda ómir súrýdemiz. Barlyq basqa din ókilderimen, ózge ulttarmen dostyq qatynas ustanyp kelemiz. Alaıda beıbitshilik – óte názik sanat, jáne oǵan uqypty qaraý kerek. Qazaqta mynadaı maqal bar: «Qolda barda altynnyń qadiri joq». Biz kóbinese qolymyzda bar zattyń qadirin jete túsine bermeımiz. Tek joǵaltqan jaǵdaıda ǵana, ol biz úshin qanshalyqty qymbat, ári qundy bolǵanyn uǵamyz. Beıbitshilikti, turaqtylyq pen birlikti saqtaý – jaı sóz emes. Bul bizdiń ustanyp otyrǵan, budan bylaı da ustanýymyz tıisti bolyp tabylatyn ómirlik qaǵıdamyz. Tól tarıhy, túp-tamyry joq halyq bolmaıdy. Halqymyzdyń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan danalyǵy toleranttylyqtyń bizge tán násildik kod ekendigine kýá. Máselen, ejelgi dala turǵyndarynyń ózderinde árbir qazaq kez kelgen qonaqqa, onyń ishinde basqa eldiń adamyna tegin as pen jatyn oryn berýge mindettelgen «qonaq asy» dástúri bolǵan. Budan bas tartqan jaǵdaıda as-sýsyz jáne dalada qalǵan jolaýshy bul týraly bıge shaǵymdana alatyn. Osyndaı qasıetti qonaqjaılylyq dástúrin oryndamaǵan sarań qojaıyndar «at-ton aıyby» dep atalǵan aıyppulmen jazalanǵan. Qonaq asyn berýden bas tartqan adam barlyq aıyppuldan da aýyr bolyp sanalǵan jaza - qoǵamda masqaralanatyn. Sebebi, adamnyń qoǵamdaǵy orny, syıy oǵan degen qatynasty ǵana emes, sondaı-aq onyń urpaqtaryna, tipti tutas bir rý ókilderine qarym-qatynasty anyqtaıtyn edi. Mine, qazaqstandyq toleranttylyq, turaqtylyq pen kelisimniń túp-tamyry qaıda jatyr?! Biz – kópultty halyqpyz. Kóptegen ulystar men ult ókilderiniń ózara beıbit jáne yntymaqta ómir súrýiniń óz negizi bar. HIH-HH ǵasyrlardaǵy Reseıdiń eýropalyq bóliginen sharýalardyń jappaı kóshirilýi jáne odan keıingi 1937-1944 jyldardaǵy tutas halyqtardyń – nemis, koreı, polıak, evreı, kavkazdyq jáne soltústik kavkazdyqtardyń jer aýdarylýy bizdi beıbit jáne tatý kórshilik, ózara syılastyqtyń dástúri qalyptasqan, «San alýandylyqtaǵy birlik» qaǵıdasy boıynsha ómir súretin Jer sharynyń biregeı túkpirine aınaldyrdy. Elbasy saıasatynyń birden bir baǵyty, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizde ómir súretin san alýan mádenıet pen etnos ókilderine tolerantty qarym-qatynasty qalyptastyrýdyń maqsatty jáne júıeli saıasaty bolyp tabylady. Jáne bul óz jemisterin berdi. Halyqtardyń birligi, múdde, taǵdyr, tarıh ortaqtyǵynyń ajyramastyǵy túsinigi jetistikke alyp keldi. Qazaqstan halqy óz basynan talaı syn ótkerdi. Alaıda, bizge sol synnan súrinbeı, abyroımen ótýdi jazǵan Álemderdiń Rabbysy Allaǵa maqtaý-madaqtar bolsyn. Tózýshilik – kúshtiliktiń, senimdilik pen óz dinine beriktiliktiń belgisi. Bul týraly ál Buharıden jetkendeı, Paıǵambarymyz Muhammed (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) óz hadısinde: «Bir-birińe kóre almaýshylyq pıǵylda bolmańdar, baǵalardy kótermeńder, bir-birińdi jek kórmeńder, bir-birińe arqalaryńdy qaratpańdar, biriń birińniń saýdasynyń ústinen saýda jasamasyn, bir-birińe baýyr bolyńdar. Musylman óz baýyrymen úsh kúnnen artyq araz bolmasyn» – dep anyq túsindiredi. Qazirgi tańda álem musylmandar týraly teris pikirde. Teris pıǵyldy adamdar ıslam atyn jamylyp óz oılaryn júzege asyrýda. Islam – taza jáne izgi din. Biz osyny óz mysalymyzben, ómirimizben jáne óz birligimizben dáleldep, barlyǵyna kórsetýimiz kerek. Qanat QYDYRMIN, Aqmola oblysy boıynsha ókil ımam, «Naýan Hazret» ortalyq meshitiniń bas ımamy.