Kásipker Dılmurat Kýzıev týraly tolǵaý
Jańa 2015 jyl – ındýstrııalandyrýdyń nurly jolynda qaryshty qadam jasaıtynymen qabat, úlken-úlken mereıtoılar jyly. Tek elimizge kóz tımesin: toıy toıǵa ulasýda. Táýelsizdigimizdiń jıyrma tórtinshi belesine, shúkirlik, el aman, jurt tynysh jaǵdaıda kóterilsek, bul Qazaq elindegi bereke-birliktiń, júzden asa etnostyń tatý-tátti qol ustasyp eńbek jemisin terýiniń arqasy. Elbasy Joldaýynda aıtylǵandaı, bıyl Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly saltanatpen atap ótilmek.
Máńgilik El halqynyń dostyǵy, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarǵan yntymaqtastyǵy kórkem ádebıet aınasynan aıqyn kórinis tabýda. M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı-zertteý jospary boıynsha jasalǵan zertteýlerde týǵan ádebıetimizdiń damý úrdisimen qatar, mindetti túrde elimizdegi uıǵyr, koreı, orys jazýshylarynyń shyǵarmalary da talqy, taldaýdan ótýde.
Bul maqalada esimi elimizge áıgili kórnekti uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Ashırıdiń «Dılı Zııa» («Jarqyn jan») atty roman-essesi sóz bolaıyn dep otyr.
Kórkem ádebıet keıipkeriniń óz zamanynyń betke ustar batyry atanýy bir búgin emes. Meıli oıdan shyǵarylsyn, meıli tarıhı naqtyly tulǵa bolsyn, beınesi sátti quıylsa, qaı-qaısysy da el túlegi qatarynda jurt aýzyna ilinbek.
Mıhaıl Lermontov romanyn «Bizdiń zamanymyzdyń batyry» dep ataǵan bolsa, bas geroıy – Pechorın uly sýretkerdiń bıik qııalynan týǵan obraz. Al Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqty» shyǵarmasynyń bas keıipkeri – sosıalıstik revolıýsııanyń qaısar jaýyngeri Pavel Korchagın avtordyń ózi ekeni beseneden belgili. Sattar Erýbaevtyń «Meniń qurdastarym» atty romanynyń geroıy ınjener Raqmet – sosıalıstik qurylys qaıratkeri. Eńbek maıdanynyń eri. Oıdan shyǵarylǵan tıptik beıne. Sońǵy ekeýi jáne de «tap jaýlaryna» – baı, býrjýıǵa qarsy kúres qaharmandary.
Al endi búgingi jańa qoǵamnyń geroıy kim degenge kelsek, zamana batyry týraly eski túsinikke túbirli ózgeris engenin baıqaımyz. Beıne bir aq pen qara oryn aýystyrǵandaı. Baı ataýly qazirgi kórkem ádebıet aınasynda jaǵymsyzdan jaǵymdy keıipkerge aınalǵan.
Qazaqstandyq uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Ashırıdiń «Dılı Zııa» – «Jarqyn jan» (Máskeý, 2013) atty roman-essesiniń bas geroıy – «Bent» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Dılmurat Pırmuhametuly Kýzıev. Romandy oqyp shyqqanyńda osy joıqyn kásipkerdiń búgingi bizdiń zamanymyzdyń naǵyz batyry ekendigine sózsiz kóz jetkizesiń.
Shynymdy aıtsam, ómirimniń negizgi bóligin keńes dáýirinde ótkizgen óz basym qazirgi baılarǵa áli de syn kózben qaraıtyndyqtan, naryqtyń geroıy qalaı sýretteler eken dep dúdámaldanyp júretinmin. Mundaıda shyndyqtyń belinen basyp ótý ǵajap emes. Geroıy oıdan shyǵarylmaǵan, naqtyly kisi bolsa, aıtpaǵyńdy aınytpaı jetkizý ońaı sharýaǵa jatpasa kerek. Atalǵan roman-esseniń ilki betterin azdaǵan kúmánmen paraqtaýǵa kiriskenimdi jasyrmaımyn.
Biraq saqtyǵym artyq bolyp shyqty.
Kitaptyń alǵashqy betin ashqan boıda-aq kúmán seıile bastady. Aldynda aq qaǵaz, qolynda qaryndash, jazý ústelinde áldeneni oılastyrý ústinde otyrǵan samaı shashy aǵara bastaǵan orta jastaǵy ashyq júzdi, denesi syptaı adamdy kóremiz. Bas qaharman Dılmurattyń fotosýreti. Pishinine qarap, shonjar baıdan góri, oqymystyǵa, ıa memleket tutqasyn ustaǵan qaıratkerge uqsatasyń.
Dılmurat Kýzıevtiń ómirindegi eń mańyzdy oqıǵa bolǵandyqtan shyǵar, birqatar sýretten onyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń birde zavod óndiretin qomaqty turbalardy kórip, birde «Bent» aksıonerlik qoǵamynyń qus fabrıkasy sehtaryn aralaǵan kezinde Elbasyn óndiris jańalyqtarymen tanystyryp júrgenin kóremiz. Sımvoldyq sýret, joǵary bılik pen kásipkerliktiń maqsat tutastyǵyn beıneleıtin. Prezıdent Aqordada elimizdiń bıznes-elıtasymen ótkizgen jınalysta sońǵy jyldary qaýlap ósken bul býynnyń jańa qoǵamdaǵy rólin dálme-dál anyqtap berdi. «Kásipkerlik – ekonomıkanyń pármendi qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady», dedi Elbasy.
Dılmurat Kýzıev jahandyq kásipkerlerdiń alaman báıgesine júregi shaılyqpaı túsetin úzdikterdiń sanatynan. Mundaı beleske ol qalaısha kóterildi?
Bul geroıdyń ótken jolyn, is-áreketin kisi qyzyǵatyndaı etip beıneleý úshin búgingi kúrdeli óndiris úderisiniń tetigin bes saýsaǵyńdaı bilýiń shart. Jazýshy Ahmetjan Ashırıdiń taýyp ketken jeri – roman-dıalog janry tásiline júgingen. Ekeýara qyzý áńgime ústinde shyǵarma geroıy óndiristiń kúrdeli problemalaryn qolmen qoıǵandaı etip baıandaıdy. Jeke basynan keshken ne túrli oqıǵalardy ara-tura aıtqanda da áńgimeniń maıyn tamyzady. О́mir tarıhy shynaıylyǵymen baýraıdy.
«Dılı Zııanyń» alǵashqy taraýy «Nravstvennye ıstochnıkı pobed» dep teginnen tegin atalmaǵan. Jeńisten jeńiske jetýiniń adamı negizderi sonaý balalyq shaǵynda eńbekqor uıǵyr otbasynda qalanǵan.
Asyra silteýdiń álegi áke-sheshesi Pırmuhamed pen Sharapathandy Qazaqstannan shetelge qonys aýdarýǵa májbúr etedi. Olar Qazaqstanǵa qaıta oralǵandarynda Dılmurat úsh jastaǵy bala bolatyn. Tarıhı Otany – Qazaqstan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýty (qazir akademık Qanysh Imantaıuly Sátbaev atynda), aýyldyń qara domalaq balasyn mápelep baýlydy. Joǵary mamandaq alǵan eńbeksúıgish jas ulan tez jetildi. Sheber zerger atandy. Temir-beton zaýytynyń ınjener-tehnologi bolyp istegen alǵashqy qyzmetinen satylap joǵarylaı berdi. Seh, turba óndirisi bastyǵy, zaýyt dırektorynyń orynbasary... 1987 jyly qysym turbalary zaýytynyń dırektory dárejesine kóterildi.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Dılmurat keshegi keńestiń kezinde de oza shaýyp báıge alǵandardyń qatarynan tabylǵan. Adal eńbek ıesin keńes qoǵamy atalyq qamqorlyqqa bólegenin jazýshy jasyrmaıdy. Qaısybir qalamgerdeı keńeske jóni joq kúıe jaǵa bermeıdi. Meılinshe obektıvti bolýǵa umtylady. Shyǵarmasynyń sol tustarynan sıýjettik ózegi jańa men eskiniń arasyndaǵy aıqas-tartystan turatyn báz-baıaǵy óndiristik romannyń silemderi baıqalady.
Kúnderdiń kúni naryq zamany týdy. «Dılı Zııanyń» geroıy qyzmet istep júrgen ujymymen birge kásiporyndy jekeshelendirý amalyna kirisedi. Burynǵy burynǵy ma, eski men jańanyń qyrqysy tipten ýshyǵady. Dılmurat kútpegen jerden bas dıreksııanyń qasarysqan qarsylyǵyna kezigedi. Basqa bógesin de az ba edi?
О́tpeli kezeńniń qıynshylyqtary shydas bermeı, kóptegen kásiporyndar biriniń sońynan biri jabylyp jatty. «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn, Bas ıip qara jerge sulaǵanyn» demekshi, alyp KSRO dúrs etip qulaǵan boıda burynǵy ekonomıkalyq baılanystar kúrt úzildi. Apattyń ashy dámin Dılmurat az tatqan joq. Máseleńkı, bular ter tógip óndirip jatqan ónim – turbaǵa degen suranys kúrt kemidi. Bas keıipkerdiń órge shapsa órshelene túsetin harakteri osy qııamet qıynshylyqpen aıqasta ashylady.
Avtor geroıynyń is-áreketin, jiger-qaıratyn kókeıge qonymdy etip kesteleý maqsatynda kollaj tásilin paıdalanǵan. Ártúrli shyǵarmalardan sıtatalar, qujattar men qanatty sózder, kóptegen keńes-májilisterde kóterilgen problemalar qur tizbektele bermeıdi, ishki baılanysta úılesimin taýyp baıandalady. Qıynshylyq eki ókpeden qysqan mezettiń birinde bas geroı: oý, osy biz turbaǵa jipsiz baılanǵanymyz qalaı? – dep tolǵanady. – Zaýytymyzdyń qural-jabdyǵyn birshama jańalap, basqa ónim shyǵarýmen shuǵyldansaq qaıtedi? Aıtalyq, shetelden tasymaldanatyn temirjol shpaldaryn nege ózimizde óndirmeske?
Roman-esse geroıynyń boıynda dıplomat qasıeti bary dáp osy tustarda ǵoı jarq etip kórinetini. Ol germanızm doktory Isabekovti tilmash esebinde qasyna ertip Germanııaǵa attanady. Ideıasy ıgilikti iske aınalady. «BENT-FOSSLO» atty qazaq-nemis birlesken kásiporny dúnıege keledi. «Joly bolar jigittiń jeńgesi shyǵar aldynan» degendeı, isiniń ońǵa basýyna Úkimet kómegi de az bolǵan joq. Shetelmen birlesip uıymdastyrǵan kásiporyndarǵa jeńildikter beretin ınvestısııa týraly zańnyń der kezinde qabyldanǵany jańa birlestiktiń oıdaǵydaı jumys isteýine aıtarlyqtaı septigin tıgizdi.
Shpal tósemin relske bekitetin bolt-shegemen qosa óndirý jaı tehnıkalyq is-shara kóringenimen, astarynda memlekettik máni zor qubylys jatqanyn roman-esse avtory baısaldy asha bilgen. «Jol azabyn tartqan biledi». Jıyrma shaqty jyl ǵana buryn Qazaqstan Respýblıkasy aýdandarynyń ishki ekonomıkalyq aralas-quralastyǵy joqtyń qasy-tyn. Bir-birimen mashına tursyn, jaı kólikpen, at-arbamen qatynaýynyń ózi muń boldy. Táýelsizdik týy jelbirep, óz bıligi óz qolyna tıgen el jol azabyn tartýdan qutylý úshin ishki temirjol qatynasyn qarqyndy damytyp, eńsesin tez tiktedi. Ol-ol ma?! Kóne Jibek joly qaıta jandandandyrylyp, Batys Eýropa men Batys Qytaıdy tikeleı baılanystyratyn ǵasyr jobasy júzege asyrylýda.
Jazýshy Ahmetjan Ashırıdiń úlken tabysy, bas geroıy Kýzıev beınesin bolashaqqa bastaıtyn nurly jol salýǵa mol úles qosýshy, úlken qoǵamı, rýhanı kategorııalarmen oılaıtyn qaharman dárejesine kóterip sýretteıtin sheberliginde dep bilsek kerek.
Shyǵarmanyń «Baqyt qusy» atty kelesi taraýy beımálim jaılarymen eleń etkizedi. Bas aldyrmaı oqytady. Taraýdyń tilge tıek etetini...kádimgi taýyq. Sol shirkiniń tutas bir ujymnyń bereke, baılyǵyna, baq qusyna qalaısha aınalǵanynan syr shertedi.
Joǵary oryndardyń ıek qaǵýyna oraı Kýzıev Almaty qus fabrıkasyn qamqorlyǵyna alǵan bolatyn. Bastapqyda: e, taýyqqa tarydan tátti tamaq joq, toıdyrdyń, jumyrtqasyn tóge bermesine amaly qaısy dep oılaǵan. Biraq kóp uzamaı qateleskenin túsindi. Fabrıka 270 gektar jeri, et borshalaıtyn sehy bar táp-táýir kásiporyn sııaqty kóringenimen, azyq-túlik bazasynan jurdaı eken. Taýyq jemin syrttan satyp alýǵa týra keldi. Oǵan jumsaıtyn qyrýar qarajat turba zaýytynyń moınyna tústi. Bas qatyratyn basqa da problemasy jetip-artylady. Ne isteý kerek?
Dılmurattyń esine temir-beton hıkaıasy túsedi. Dereý shetel tájirıbesin zertteýge kirisedi. Sonda ǵoı, óz taýyǵynyń Izraıl taýyǵyna qaraǵanda jemdi eki ese kóp qylǵytsa da, ósimdi ne sebepti eki ese kem beretinine túsinip jetkeni. Nátıjesinde ızraıldik «Anak-Brıder» kompanııasymen birlesken kásiporyn jasaqtaldy. Jańa kásiporynnyń qyzmeti roman-esseniń sýretteýine qaraǵanda shynynda da aıtyp taýysa almaıtyn jyrǵa suranyp turǵandaı. Dáleline shyǵarmanyń myna bir joldaryna úńilisek (Biz sıtatany ádeıi aýdarmadyq. Bir jaǵy avtordyń uıǵyr, qazaq tilderi ústine orys tiline de jorǵa ekenin kórsetý úshin).
«...K kýrıse, kak okazalos, nado otnosıtsıa kak k rebenký – chývstvovat, kogda golova zabolıt, kogda svet nado ıarche sdelat, kogda kormıt, kogda poıt. A ýkoly, to bısh vaksınasıı – voobshe otdelnaıa tema, ved ot rojdenııa syplenka do vyrastanııa ego na ýboı (a eto 42 dnıa), ptısa doljna polýchıt 5-7 aksın, prıchem po sheme, kak polojeno. Inache – dýnesh ne tak – vse poıdet na mor...».
Baıaǵyda ózim kórgen aýyldaǵy qazekeń taýyǵy jaz-kúz boıy kúresindegi kóń-qoqyrdy qazbalap, qys áýletinde qorada aǵash qondyrǵyda qonaqtap úrpıip otyratyn. Al Ahmetjan Ashırıdiń jazýyndaǵy taýyq, kórip otyrǵanymyzdaı, aqsúıekteı áspetteledi. Kompanııa Izraılden taýyq nájisiniń aýyr ıisin joıatyn arnaıy tósenishine deıin satyp alady. Kútýshiler tańǵy 4-5-terde turyp, taýyqtyń iship-jemin berýge kirisedi. Sonymen birge, jumysshy ár balapan, shibıdiń derlik aýanyn qadaǵalaýy tıis. О́ıtkeni, bireýi dimkástandy, bir bólimdegi qus túgel qyrylady. Al munyń ózi – az da bolsa 25-80 myń bastan demde aıyryldyń degen sóz. Qus kútiminiń bitpeıtin bas-aıaǵy joq jumysyna shydas berý qıynnyń qıyny.
Keshen jylyna 10 myń tonna et beredi. Endigi sharýa – ósirilgen ónimdi laıyqty baǵasyna satý. Bastapqyda dırektordyń ózi bas bolyp, kúlli zaýyt ujymy aq halat kıip bazarda saýda jasaıtyn. О́ıtpeýge sharasyzsyń. Kezegi kútip turǵan kelesi soıys naıqalýdy kótermeıdi. Geroı-protoganıstiń, ıaǵnı shyǵarma tartysynyń ot-jalynynda kúıip-pisip júretin bas keıipkerdiń aǵynan jarylǵan sózine senesiń: naǵyz eńbektiń arqasy ǵoı, kádimgi taýyqtyń tutas ujymnyń yrysy, baq qusy bolǵany.
Ahmetjan Ashırıdiń roman-essesine qaraǵanda, qazirgi ádebı úrdis áneý bir jyldarǵy bastalǵan óndiristik taqyrypty jańa mazmun, sony kózqaraspen baıytyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasy – 130-dan asa ult pen etnostyń tatý-tátti mekeni. Bulardyń árqaısysynyń shańyraǵy súıikti Otany úshin janqııarlyqpen eńbek ıelerin, talaı tarlandy baýlyp ósirgen. Úlken ortaq úıimizdiń aldyndaǵy áleýmettik boryshyn tereń túsinip, adal atqaryp júrgen Kýzıev – sol syndy arystarymyzdyń biri.
Bul geroı Onore de Balzaktyń Gobsegindeı emes, baıýdyń jóni solaı eken dep qoıny-qonyshyn aqsha-pulmen syqaı beretin. Osydan jıyrma jyldaı buryn Elbasy kásipkerlerge: jazýshy, ǵalym, óner qaıratkerlerin, elimizdiń rýhanı baılyǵyn jasaýshylardy qoldaý jaǵyn oılastyrǵandaryńyz jón bolar edi degen. Sol tilekke oraı Dılmurat Kýzıev Qazaqstan kásipkerler assosıasııasy janynan «Ilham» – «Shabyt» atty mesenattar klýbyn ashyp, sońǵy on jyldyń qarazynda kóptegen aýyzǵa alarlyq is tyndyrdy. Jetpisten asa ártúrli mamandyq sheberlerine aqshalaı syılyqtar tapsyryldy. Kompanııa shaǵyn jáne orta bızneske qolushyn berip, paıyzsyz qaryz bólip otyrady. Kedeı otbasylaryna udaıy qarasady. Stýdent balalaryna 100 myń teńgeden stıpendııa taǵaıyndaıdy.
Assosıasııanyń rýhanı oryndarǵa jasaǵan kómegi de qomaqty. Sońǵy jyldary kompozıtor Quddys Qojamııarov atyndaǵy Uıǵyr mýzykalyq komedııa teatry ǵımaratynyń ishi-syrty qulpyryp shyǵa kelse, Shonjydaǵy mektep, onshaqty meshit, balalar baqshalarynyń úıleri turǵyzylsa, ne búgingi talapqa saı etip jóndelse, bul da Kýzıevtiń jańa turpatty kásipker qasıetin aıǵaqtaıtyn qarymdy dálel. «Gde dýhovnost, tam vsegda vozvyshennaıa aýra» dep jazady roman-esse avtory. Qazaqshasynyń máni: jany baıdyń jamaly jarqyn.
Roman-esseniń sońǵy betinde oqyrmannyń qaperinde júrsin degen nıetpen bas keıipker Kýzıevtiń el-jurtyna sińirgen eńbegin pash etetin Úkimet nagradalary atalǵan: «Qurmet», «Altyn táj» ordenderi, «Eńbektegi erligi úshin», «Astana», «Eren eńbegi úshin» medaldary. Budan tys, sheteldik, qoǵamdyq marapattary qanshama.
Sherıazdan ELEÝKENOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty.
ALMATY.
